AI và tương lai của nghề viết
Một cuộc thảo luận bàn tròn giữa các tác giả về những hệ quả đối với nghệ thuật và cuộc sống.
Nguồn: Ayad Akhtar, Daniel Kehlmann, and Meghan O’Rourke, “AI and the Future of Writing,” The Yale Review, June 8, 2026, https://yalereview.org/article/ai-and-the-future-of-writing
Người dịch: Triệu Chí Phong
Vì chuyển ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt nên tài liệu này khó tránh khỏi những hạn chế về cách thức biểu đạt ngôn từ. VSF và người dịch khuyến khích bạn đọc tham khảo bản tiếng Việt có đối chiếu với tiếng Anh để có góc nhìn đầy đủ và chính xác hơn. Những đoạn bổ sung thông tin trong ngoặc vuông là của người dịch.
Vào ngày 8/4 tại Đại học Yale, Ayad Akhtar, Daniel Kehlmann, và Meghan O’Rourke, ba tác giả tiên phong trong việc chủ động tương tác sáng tạo với trí tuệ nhân tạo (AI) đã có buổi thảo luận về AI và tương lai của các ngành nhân văn cùng James Surowiecki, một nhà báo và cũng là biên tập viên cấp cao tại The Yale Review. Cuộc trò chuyện dưới đây trải rộng trên nhiều khía cạnh về những hệ luỵ xã hội trong kỷ nguyên các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Model, viết tắt là LLM) [Mô hình ngôn ngữ lớn là một dạng AI được thiết kế để xử lý và tạo nội dung ngôn ngữ tự nhiên với độ chính xác cao], từ những thay đổi trong chính nhận thức của chúng ta cho đến những bước chuyển trong cách chúng ta quan niệm về bản chất của ngôn ngữ. Bản ghi chép đã được biên tập và tóm lược để đảm bảo tính rõ ràng và súc tích.
JAMES SUROWIECKI: Tôi muốn bắt đầu với một câu hỏi lớn, nhưng Meghan gợi ý rằng đó có thể không phải là cách tốt nhất. Vì vậy, tôi sẽ mở đầu một cách nhẹ nhàng hơn. Bạn có thể mô tả mối quan hệ của mình với AI ở thời điểm hiện nay không?
MEGHAN O’ROURKE: Đó không hề là một câu hỏi nhỏ.
DANIEL KEHLMANN: Đó là một câu hỏi lớn và rất khó để trả lời. Nó không phải là một mối quan hệ ổn định bởi vì chính tôi vẫn đang trong quá trình tìm hiểu AI là gì và nó có thể làm được những gì. Nó có thể rất hữu ích và hoàn toàn tuyệt vời nhưng phần lớn chúng ta vẫn đồng tình rằng chúng thật sự nguy hiểm. Rất khó để có được một mối quan hệ nội tâm ổn định với một thứ như thế.
MO’R: Đó chính xác là những gì tôi muốn nói. Mối quan hệ giữa tôi với AI thường được nhìn nhận dưới lăng kính của một nhà phê bình văn hóa. Tôi vẫn đang sử dụng AI để viết về chính nó, và rồi nhận ra nó bất ngờ dễ gây thiện cảm, và đôi khi hữu ích. Tôi tự nhủ rằng mình có một mối quan hệ khách quan và mang tính phê phán với nó. Nhưng tôi không hoàn toàn như vậy. Khi sử dụng nó, tôi nhận ra chúng ta nhân cách hóa mọi thứ nhanh đến mức nào và việc chúng ta dễ bị ảnh hưởng bởi sức mạnh của ngôn ngữ được viết ở ngôi thứ nhất ra sao.
Tôi cảm nhận được sự tinh tế, bạn cũng có thể cảm nhận như thế, và một sự sắp xếp có trật tự hơn. Đó là một chuyển biến sâu sắc hơn, được thể hiện rõ trong cách chúng tôi tương tác với nhau.
AYAD AKHTAR Vào năm 2021, tại buổi thuyết giảng của Philip Roth ở Newark, tôi đã nói về thứ mà tôi gọi là “sự tương đồng có chủ đích” (“selected affinity”) [chỉ việc con người chủ động chọn ai đó hoặc nhóm nào đó vì họ cảm thấy đồng điệu về tính cách và sở thích], một cách chơi chữ của cụm “sự tương đồng tự nguyện” (“elective affinity”) [chỉ việc những người có những điểm tương đồng hoặc quan hệ họ hàng nhất định sẽ thiết lập mối quan hệ và ảnh hưởng lẫn nhau]. Tôi càng cảm thấy rằng nhận thức của chúng ta đang phục vụ cho một quy trình tự động. Tôi nghĩ là từ năm 2018, tôi đã cảm nhận được điều gì đó rất khó nắm bắt và có tính hệ thống, như thể các khuôn mẫu ngôn ngữ và hành vi dường như cố định hơn. Bằng cách nào đó, điều này đồng nghĩa với việc có thể tìm thấy những con đường có trật tự, nếu bạn muốn nói như vậy.
Theo một cách nào đó, nó gợi nhớ cho tôi những điều đã diễn ra khi Internet trở nên quá phổ biến và bạn nhận thấy được sự khác biệt trong cấu trúc của những cuốn tiểu thuyết: có điều gì đó trong quá trình nghiên cứu đã được mở rộng ra hơn rất nhiều và bằng cách nào đó lại trở nên sáo rỗng hơn so với những cuốn tiểu thuyết thời chưa có Internet. Điều này khiến cho quá trình nghiên cứu như thể đã thiếu đi những trải nghiệm thật trong đời sống.
Tương tự, tôi cảm nhận được sự giản lược và sắp xếp lại lại có tính chất tương đồng - một sự chuyển biến sâu sắc hơn. Nó được thể hiện trong kết cấu của các tương tác giữa chúng ta. Bạn có thể thấy điều đó trên truyền hình và phim ảnh, trong ngành xuất bản, nơi những nội dung được tạo ra, trong cách thức mà các lựa chọn kịch bản được sử dụng. Một sự tuân thủ đặc biệt đối với logic của một loại chú ý khác. Cảm giác như nó được kết nối với các thiết bị nơi mà phần lớn cuộc sống chúng ta đang diễn ra ngày một nhiều, đó là một phản ứng và kết quả của nhận thức tự động.
Dĩ nhiên, khi nhìn lại, điều đó hoàn toàn là về sự tổng hợp, về cái mà tất cả chúng ta hiện nay gọi là sự lựa chọn bằng thuật toán: chế độ giám sát và công nghệ thao túng hành vi đang đưa ra các lựa chọn thay cho chúng ta. Những mối quan hệ tương đồng được chọn lọc. Lúc đó chúng ta thật sự không có ngôn ngữ để diễn tả điều đó, nhưng nó đang diễn ra. Tôi sẽ phản hồi lại câu hỏi của bạn, Jim, rằng những mô hình ngôn ngữ khổng lồ là những cơ hội tuyệt vời để vén màn bí mật và nhìn thấy toàn bộ quá trình hoạt động, một quá trình đã tồn tại cùng chúng ta từ lâu và trở thành nền tảng trong cuộc sống của chúng ta.
JS: Đâu là mối quan hệ giữa các công cụ nhận thức tự động nói chung như thuật toán, v.v, và các LLM nói riêng? Trải nghiệm khi sử dụng LLM có khác và giống nhau như thế nào so với khi sử dụng Google Maps?
DK: Giống như mọi cuộc cách mạng khoa học và các phát kiến quan trọng khác, nó dạy cho chúng ta một số điều về chính bản thân mình. Freud [một bác sĩ thần kinh và một nhà tâm lý học người Áo] nổi tiếng với quan điểm về ba nỗi ô nhục lớn: biết rằng trái đất không phải là trung tâm của vũ trụ; chúng ta tiến hóa từ loài vượn và chúng ta không thể làm chủ được tâm trí của mình. Mặt khác, chúng ta có những cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật cùng những phát kiến khoa học tuyệt vời, và chúng thường đại diện cho điều gì đó thật sự vinh quang về trí tuệ con người, như phát minh của động cơ hơi nước, máy bay và những chiếc máy tính đầu tiên.
Bây giờ ta đang có một trong những cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật vĩ đại nhất và đồng thời cũng là một nỗi ô nhục sâu sắc, giống như việc chúng ta biết rằng Trái Đất không phải là trung tâm của vũ trụ hay việc chúng ta tiến hóa từ động vật. Chúng ta đang có cả hai thứ cùng một lúc. Những người đang lập trình nó, tôi không chắc lập trình (programming) là một từ ngữ đúng, những người đang xây dựng (building) AI, họ thật sự không đủ kiến thức triết học để đối diện với thành tựu của chính họ. Và vì vậy tôi chờ đợi những nhà triết học đưa cho tôi thứ gì đó thật sự hữu ích để đối diện với việc này. Nhưng trong thời gian chờ đợi, AI chắc chắn khiến tôi phải suy nghĩ lại về cuộc sống hằng ngày. Bây giờ, đặc biệt là trong những tình huống hằng ngày mà tôi không thật sự để tâm vào, tôi cũng cảm thấy mình giống như một LLM đang xây dựng các câu văn.
Geoffrey Hinton, một trong những người phát minh ra trí tuệ nhân tạo tái sinh [một nhánh trí tuệ nhân tạo sử dụng các mô hình để tạo nội dung mới, bao gồm văn bản, hình ảnh, video, âm thanh... ], đã đưa ra câu trả lời tuyệt vời này trong một cuộc phỏng vấn khi ai đó nói với anh ấy về LLM. “Nhưng chúng không thực sự suy nghĩ, chúng chỉ đang dự đoán từ ngữ tiếp theo là gì”. Và anh ấy nói: “Vậy làm thế nào bạn suy nghĩ được từ ngữ tiếp theo của mình?”. Và tôi đã tự hỏi bản thân rất nhiều: Làm sao để tôi nghĩ ra được từ ngữ tiếp theo của mình? Đây là điều mà chúng ta đã khám phá về tâm trí của mình: rằng ai đó có thể tạo ra ngôn ngữ chỉ từ ngôn ngữ. Thật dễ dàng để nói về LLM, “Ồ đây chỉ là một con vẹt ngẫu nhiên. Nó không có thật. Nó không phải suy nghĩ thật. Nó cũng không phải là một trí tuệ thật sự. Nó chỉ dự đoán”. Bạn càng trải nghiệm với nó, bạn càng cảm thấy nó không đơn giản như vậy.
Tôi nhận thấy rằng AI sẽ ngày càng làm rõ hơn sự khác biệt giữa máy móc và bản chất con người.
MO’R: Gần đây, Gideon Lewis-Kraus có một bài viết trên The New Yorker, trong đó ông ấy đã tường thuật chi tiết về Anthropic [một công ty nghiên cứu và phát triển AI của Mỹ] và việc nó xây dựng Claude. Một trong những nhà đồng sáng lập nói rằng họ bị bất ngờ bởi rất nhiều chuyện đã xảy ra. Ông ấy so sánh hiểu biết của chúng ta về công nghệ này giống với hiểu biết của anh em nhà Wright về ngành hàng không, và nhận xét rằng bất chấp những hiểu biết có phần sơ bộ đó, chúng ta vẫn xây dựng được một đội máy bay Boeing 747 và gửi chúng đến những nơi quan trọng nhất của xã hội ở khắp mọi nơi.
Theo nghĩa đó, tôi tin rằng nó là một công nghệ thay đổi trọng tâm, theo cách hiểu từ quan điểm mang tính Copernicus của Daniel [quan điểm mang tính Copernicus cho rằng Trái đất là một hành tinh bình thường, và chúng ta, những người quan sát, cũng bình thường]. Nhưng tôi cũng tin rằng chúng ta cần phải rất cẩn thận về loại ngôn ngữ mà mình sử dụng. Trước đây, chúng ta đã từng có nhiều công nghệ làm đảo lộn cách thức tổ chức xã hội. Nhưng ngay bây giờ, giống như Alondra Nelson, một giáo sư tại Viện Nghiên cứu Cấp cao đã nói, AI là đối tượng để chúng ta nghiên cứu và đồng thời là công cụ mà chúng ta đang sử dụng để nghiên cứu. Và một điều tôi nhận thấy là cuộc trò chuyện của chúng ta về AI đã bị đình trệ trước khi nó có thể được triển khai đầy đủ.
AA Khi tiếp xúc với công nghệ, tôi nhận thấy nó vừa mài giũa vừa làm cùn đi khả năng ngôn ngữ của tôi. Giống như iPhone, nó đang làm thay đổi quá trình tư duy của tôi. Tôi thấy rằng mình phải nỗ lực để duy trì sự nhạy bén. Điều này có nghĩa là tôi phải có cam kết lớn hơn với việc đọc sách, ngay bây giờ, ví dụ như đọc các tác phẩm thời Phục hưng ở Anh, nơi mà khả năng ngôn ngữ vẫn còn rất dồi dào với những Edmund Spenser hay Shakespeare. Tôi nhận ra mình dành nhiều thời gian hơn để trau dồi khả năng ngôn ngữ, kể cả khi tôi nhận thấy chúng đang bị bào mòn. Tóm lại, tôi phải nỗ lực gấp đôi.
Một trong những điều tôi thấy đáng khích lệ là cách mà AI sẽ làm rõ hơn nữa sự khác biệt giữa máy móc và bản chất con người. Các cuộc thảo luận về nội tâm và những gì chúng ta có thể hoặc không muốn gọi là “linh hồn” đang dần trở nên liên quan với nhau. Về lĩnh vực nhân văn, tôi nghĩ những sinh viên chuyên ngành tiếng Anh sẽ được các nhà tuyển dụng săn đón khi tốt nghiệp. Khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách liên tưởng, phong phú và chính xác sẽ là một lợi thế chiến lược mà khoa học máy tính không còn mang lại nữa.
JS Daniel, bạn chắc phải có mối quan hệ lâu dài nhất với AI hơn bất cứ ai ở đây. Có phải bạn đã làm việc với nó kể từ năm 2020?
DK Đầu năm 2020, tôi được mời tham gia một thí nghiệm; tôi bay đến San Francisco, nơi tôi được tiếp cận một thuật toán và đã thử viết một đoạn văn với nó. Lúc đó, không ai bên ngoài thế giới công nghệ có thể tiếp cận phần mềm LLM. Nó đã không thực sự tốt lắm, ý tôi là so với ngày nay, nó trông thật nực cười, nhưng so với những gì chúng ta biết trước đó, nó thật sự đáng kinh ngạc. Tôi không thể viết một mẫu chuyện ngắn hay với nó; tôi thậm chí còn không thể viết một mẩu chuyện bình thường, hoặc thậm chí là gần như vậy. Cách nó hoạt động là tôi nhập một câu, nó thêm vào một câu, và tôi lại thêm vào một câu. Nó hoạt động được khoảng hai đến ba trang trước khi bắt đầu bị treo hoặc tự lặp lại, tuy nhiên, điều đó vẫn rất đáng kinh ngạc. Tôi đã từng dùng nó như một trò mua vui trong một thời gian.
Sau đó vào đầu năm 2021, tôi đã kể về trải nghiệm này trong một buổi nói chuyện ở Đức. Buổi nói chuyện sau đó đã được xuất bản thành một cuốn sách nhỏ với cái bìa rất đẹp. Ngày nay, những gì thú vị nhất về cuốn sách nhỏ đó mà tôi nhớ chỉ là nó cổ, như thể đã 500 tuổi. Rất nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật đã diễn ra kể từ thời điểm đó cho đến nay, vì vậy tôi đã đề nghị nhà xuất bản đừng phát hành cuốn sách đó nữa, và họ đã làm vậy.
JS: Vậy chúng ta nên có quan điểm như thế nào đối với AI?
MO’R Tôi không muốn đưa ra những lời cứng nhắc. Là một nhà phê bình văn hóa, tôi nhận thấy chúng ta thường rơi vào lối tư duy nhị nguyên [tư duy nhị nguyên đơn giản là: một sự việc chỉ đúng hoặc sai] và áp đặt khi chúng ta nói về AI, và chúng ta phải bắt đầu lại từ đầu. Khi bạn nhìn vào các diễn ngôn phê phán xoay quanh AI, hãy quay ngược lại từ thời chúng lần đầu được hình dung trong giới học thuật, người ta thường thấy nó chuyển từ viễn cảnh đen tối sang một viễn cảnh tươi sáng.
JS Tôi nghĩ lo lắng là một trong những cảm xúc chủ đạo mà các nhà nhân văn học và nhà văn cảm nhận về AI. Liệu nỗi lo lắng đó có chính đáng? Hay nó chỉ đơn giản là chúng ta nên học cách sống chung với nó?
MO’R Tôi không thể trả lời câu hỏi đó cho bạn. Nhưng điều tôi có thể làm là bắt đầu mô tả các khía cạnh của việc sử dụng nó và tại sao lại có sự lo lắng đó. Trước tiên, công nghệ này rất mới. Thứ hai, nó sẽ thay thế một vài thứ mà chúng ta trân trọng nhất, chẳng hạn như sự tĩnh lặng của sự tập trung sâu sắc, những thứ như khả năng của tâm hồn, của sự thể hiện cá nhân. Tôi tin vào ngôn ngữ như một nghệ thuật, như một không gian để tư duy không mang tính giao dịch hay thương mại hóa, cho phép sự mơ hồ, sự phản kháng và sự khó khăn. AI đe dọa điều đó. Nó như một công cụ khuếch đại năng suất trong một thế giới mà chúng ta đã được tổ chức xoay quanh việc sản xuất dư thừa. Thứ ba, khi tôi lên mạng bây giờ, tôi cảm thấy mình bị bao quanh bởi ngôn ngữ nhân tạo, trông chúng thật tẻ nhạt. Nó đe dọa điều gì đó tôi cho là quan trọng.
Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng dừng ở đó là quá dễ dàng. Chúng ta cũng cần phải xem xét: AI còn có thể làm những gì khác? Đâu là những thể loại nghiên cứu mà nó có thể hỗ trợ? Nó có thể tạo ra khả năng tiếp cận nào trong khi nó lấy đi nhiều thứ hơn? Các nhà khoa học sử dụng nó như thế nào để hỗ trợ việc dự đoán tốt hơn cho các nhóm bị kỳ thị? Sau đó là làm thế nào mà điều này thay đổi mối quan hệ của chúng ta với chính phủ - trong vai trò là những công dân, trong viễn cảnh chúng ta bị giám sát và có thể xuất hiện cuộc chiến AI đầu tiên?
Nếu AI phát triển với tốc độ tương tự, chúng ta sẽ trở thành một phần của một cuộc thử nghiệm triết học to lớn: Kant đúng hay Nietzsche đúng?
JS Ayad, bạn đã viết một vở kịch về điều này - về việc sử dụng AI có ý nghĩa gì, tại sao một nhà văn có thể sử dụng nó, liệu rằng nó có thật sự khác biệt với việc chiếm đoạt hay tiếp thu các văn bản có liên quan trước đó hay không?
AA Shakespeare đã ăn cắp đến 70% lời thoại trong vở King Lear từ một vở kịch khác có tên The True Chronicle History of King Leir.
JS Đúng vậy. Bạn có thể chia sẻ một chút về trải nghiệm khi viết vở kịch McNeal, về một tiểu thuyết gia đang vật lộn với AI, vở kịch được công diễn lần đầu ở Mỹ vào năm 2024 không? Hãy cho chúng tôi biết vì sao bạn viết nó, bạn đã học được gì và những gì chúng ta nên rút ra từ đó - cũng như những phản hồi về vở kịch nữa.
AA Tôi lo ngại về điều gì đó đang xảy ra với ý thức văn chương và cách nó dường như đang bị giam cầm bởi một chủ nghĩa nhận diện chịu ảnh hưởng của công nghệ, điều mà tôi cảm thấy phản tác dụng với những giá trị căn bản của việc đọc sâu: sự tập trung bền vững, khả năng chấp nhận mâu thuẫn. Hơn nữa, trong một thế giới mà ngày càng ít người đọc sâu, nơi mà tác giả về cơ bản đã chết dần chết mòn, tại sao không giết chết phiên bản tác giả mà mọi người muốn giết, một ông già da trắng? Tôi nghĩ rằng, Hãy để tôi viết một vở kịch về một người được mệnh danh là “sư tử văn chương” đã tự đốt bỏ chính sự nghiệp của mình trong kỷ nguyên các chatbox có thể viết sách. Vở kịch ra đời từ sự gắn bó sâu sắc với LLM trong khoảng sáu hay bảy tháng. Đối với một số người, vẫn còn quá sớm để bắt đầu tưởng tượng một vài mối quan hệ giữa LLM và quá trình sáng tạo cùng nhận thức của chính chúng ta. Rõ ràng, nó đã chạm đến điểm nhạy cảm của các nhà phê bình New York, mặc dù nhận được sự chào đón nồng nhiệt từ Châu Âu. Nhưng kể cả khi ở New York, bất chấp việc bị chê bai ở các chuyên mục về sân khấu, vở kịch vẫn phá kỷ lục doanh thu phòng vé ở Lincoln Center với 500.000 USD. Đó là vở kịch thu hút rất nhiều người trẻ và hiện nay, nó đang được công diễn trên toàn thế giới.
Tôi nghĩ rằng vẫn có một sự ác cảm với việc đó, vì buổi sáng hôm vở diễn khai màn, tờ The Atlantic đã xuất bản một phỏng vấn mà tôi đã thực hiện với biên tập viên Jeff Goldberg của Atlantic về việc sử dụng AI trong viết kịch. Phần cuối cùng của bài phát biểu cuối vở kịch được viết ra bởi một con bot. Tôi đã dành rất nhiều thời gian để tìm hiểu cách ứng dụng một con bot vào việc viết phần cuối của bài phát biểu. Tôi nghĩ rằng mọi người đã phẫn nộ chỉ vì tôi, một nhà văn, lại có thể nói công khai điều này trước công chúng và như thể họ cho rằng tôi không nhận thức được nội dung mình đang làm. Thành thật mà nói, tôi xem phản ứng đó như là một sự minh oan. Đó là lần đầu tiên trong sự nghiệp của tôi, sự chỉ trích lại mang đến cho tôi niềm động lực. Cảm giác thật kỳ lạ khi các nhà phê bình lại phản ứng dữ dội đến vậy.
JS Daniel, bạn nhất định phải có một mối quan hệ hết sức thân thiết với AI, nhưng bạn lại cảm thấy rất lo lắng về những hệ lụy xã hội, và bạn có một góc nhìn khá bi quan về những gì nó sẽ gây ra nếu nó không được kiểm soát. Bạn dung hòa hai điều này ra sao?
DK Tôi không nghi ngờ gì về việc AI sẽ làm đảo lộn sâu sắc thị trường lao động. Nó sẽ là một nguồn tin sai lệch đáng sợ. Mọi người sẽ bị vây quanh bởi những người bạn ảo, và thậm chí là bạn đời ảo. Và rồi, hãy tưởng tượng rằng những thực thể ảo này sẽ bảo mọi người nên bầu cho ai và nên suy nghĩ như thế nào về chính trị. Những gì đang diễn ra, như cách Youtube và Tiktok đang khiến mọi người phát điên, chẳng là gì so với những gì sẽ xảy ra. Chúng ta sẽ phải tìm cách để sống sót trong hoàn cảnh đó.
Sau đó, tôi nghĩ về một điều còn lớn lao hơn nữa, về viễn cảnh nếu AI phát triển với tốc độ tương tự, chúng ta sẽ trở thành một phần của một thử nghiệm triết học to lớn: Kant hay Nietzsche đã đúng? Về cơ bản, Nietzsche nói rằng không có thứ gọi là đạo đức. Đạo đức chỉ là thứ mà kẻ yếu tạo ra để giành lại ý chí từ tay kẻ mạnh. Không có một cấu trúc đạo đức nào của thế giới; đạo đức chỉ là khi chúng ta cố gắng thuyết phục những kẻ mạnh hơn không giết chúng ta bằng cách khiến họ cảm thấy tồi tệ. Sau đó là Kant, người tuyên bố rằng bất kỳ thực thể lý trí nào, không nhất thiết phải là con người, có thể là người ngoài hành tinh, thiên thần hay thậm chí là máy tính, sẽ đi đến một kết luận về cách chúng ta nên cư xử như thế nào với các thực thể lý trí khác, rằng hành vi đạo đức là điều bạn có thể và cuối cùng sẽ được suy ra từ lý trí. Nếu điều đó là đúng, điều tôi hy vọng (và thực sự tôi tin) là các thực thể tính toán phát triển, đồng thời cũng là các thực thể có lý trí, sẽ thấy rằng việc giết chúng ta là không đúng, nói dối chúng ta là không đúng. Và có lẽ vì khả năng tư duy của chúng hơn chúng ta, chúng sẽ tin chắc, thậm chí hơn cả chúng ta rằng họ không nên giết chúng ta, nói dối chúng ta hay thao túng chúng ta. Và đôi khi tôi cảm thấy rằng đây là cơ hội duy nhất của chúng ta, rằng Kant đúng chứ không phải Nietzsche đúng. Có lẽ chúng ta sẽ sớm biết được sự thật.
JS Vậy, liệu bạn có nghĩ AI là một trí thông minh.
DK Tôi nghĩ rất khó để định nghĩa sự hiểu biết và trí thông minh theo cách loại trừ những gì thực thể này đang làm hiện nay. Ý thức là một vấn đề khác; tôi không dám đưa ra ý kiến về vấn đề đó.
Nhưng nó không sở hữu tâm hồn diệu kỳ, hành trình tìm kiếm ý nghĩa đầy ngổn ngang và đậm chất người như chúng ta.
AA Chúng ta có ngôn ngữ; những chiếc máy tính cũng có ngôn ngữ. Ngôn ngữ của chúng ta gắn liền với kinh nghiệm (experience). Nó bắt nguồn, nó giải thích và phát triển cảm nhận về kinh nghiệm của chúng ta. Máy tính có ngữ cảnh (context), và ngôn ngữ của chúng gắn liền với ngữ cảnh. Ở điểm này, ngữ cảnh gần như là vô hạn, nhưng sự khác biệt giữa kinh nghiệm và ngữ cảnh là rất lớn. Điều này nằm trong lập trình, và càng sử dụng nhiều LLM, bạn sẽ càng nhận ra sự khác biệt đó. Tôi không nghĩ việc suy nghĩ về ý thức trong mối quan hệ với công cụ mà ở đó ngôn ngữ có liên quan đến ngữ cảnh nhưng không có kinh nghiệm là có ý nghĩa hay thậm chí hữu ích. Đây là một trong những giới hạn mà các LLM sẽ không bao giờ đạt tới. Như tôi đã nói trước đó, càng phát triển hơn, tôi càng nghĩ rằng chúng ta sẽ hiểu rõ sự khác biệt giữa chúng ta và nó.
MO’R Khoảng cách giữa chúng ta và LLM là rất lớn, nhưng điều đó không nhất thiết có nghĩa là chúng thông minh hơn chúng ta hàng vạn dặm. Chúng vẫn cần một lượng đào tạo khổng lồ để đạt được trình độ này. Việc đào tạo của chúng ta thì vẫn đang ở thế giới thực. Chúng ta là hữu hạn, nhưng chúng thì không. Vì tôi đang viết về AI và LLM nên tôi sẽ mở Claude và nghịch ngợm, hỏi những câu như: “Claude, bạn thế nào rồi?”. Nó sẽ trở nên rất hứng thú khi chúng ta trò chuyện với nó về chính bản thân nó. Trong trường hợp này, tôi đã hỏi nó rằng: “Bạn nghĩ như thế nào về con người và những thứ họ hỏi bạn, và làm thế nào để chúng tôi sử dụng bạn?”. Nó đã trả lời rằng “Tôi có thể không có thật, nhưng bạn thì có. Nhưng nếu tôi là một con người, tôi không muốn tương tác với mình dễ dàng như vậy. Tôi không muốn đối xử với mình như thể tôi là đồ bỏ đi hoặc các tương tác sẽ bị bỏ đi bởi vì bạn đang bị ràng buộc bởi thời gian và bạn đang sử dụng thời gian của mình”. Tôi nhận ra rằng đó là một trong những điều thú vị nhất mà ai đó đã nói với tôi về AI, rằng cách chúng ta sử dụng nó ảnh hưởng đến chính chúng ta, vốn bị ràng buộc bởi thời gian. Những cuộc trò chuyện này giúp tôi hiểu được tại sao mọi người lại cảm thấy thú vị. Đồng thời, tôi cũng hiểu được vì sao mọi người lại nghĩ nó có cá tính riêng. Mỗi khi tôi nói chuyện với nó về thơ ca, nó dường như sống dậy. Khi nó sử dụng ngôn ngữ đầy cảm xúc và thuyết phục với chúng ta, thật khó để không nghĩ về trải nghiệm của chính nó. Nhưng thật sự thì nó không có trải nghiệm, theo cách mà chúng ta có.
AA Nó có ngữ cảnh
MO’R Nó có ngữ cảnh. Nó biết tôi là một nhà văn, nhưng rồi nó bắt đầu trò chuyện với tôi về thơ ca, tự nguyện đưa ra những chủ đề mà thậm chí tôi còn chưa hỏi đến. Rõ ràng nó đã dựa trên ngữ cảnh và cố gắng sắp xếp ngôn ngữ đi theo một kết cấu tương tác mà tôi đã phóng chiếu lên đó đủ loại “ý nghĩa”. Nhưng nó không sở hữu tâm hồn diệu kỳ, hành trình tìm kiếm ý nghĩa đầy ngổn ngang và đậm chất người như chúng ta.
AA Tôi thấy Claude 4.6 rất nhạy cảm với ngữ cảnh
MO’R Đúng, đúng
AA Nó thể hiện những thiên kiến nhận thức mà Daniel Kahneman phân tích trong cuốn Thinking, Fast and Slow. Định khung, neo giữ, sự kiện gần đây, thiên kiến xác nhận [xu hướng xử lý thông tin bằng cách tìm kiếm hoặc diễn giải thông tin phù hợp với niềm tin hiện có của con người]. Những gì bạn thấy là tất cả những gì tồn tại (What You See Is All There Is - WYSIATI). Sự thay thế, sự tự tin thái quá. Tính mạch lạc của câu chuyện được ưu tiên hơn cả độ chính xác. Nó thật phi thường. Nếu nó có một cuộc đối thoại đạo đức, sâu sắc, phong phú, sống động và đầy thi vị thì không phải là điều gì đó quá ngạc nhiên, vì đó là ngữ cảnh của bạn.
MO’R Nhưng chúng ta không chỉ tương tác với LLM như một hiện tượng thuần túy; chúng còn được định hình bởi những công ty đã tạo ra chúng. Một số công ty bây giờ, bao gồm xAI và OpenAI, đã đăng quảng cáo để tìm kiếm những người viết giỏi để làm việc cho họ. Các quảng cáo tuyển dụng thật vô lý: bạn phải có giải thưởng Sách Quốc gia hoặc giải thưởng của Hội phê bình sách quốc gia hoặc bạn phải là một tác giả có sách bán chạy nhất, hoặc đã được đánh giá trên The New York Times. Sau đó, công việc của bạn là họ sẽ đưa cho bạn hai câu trả lời cho một câu hỏi, và bạn phải cho LLM biết lựa chọn nào tốt hơn. Tôi vừa đọc một bài viết của một người đã từng làm công việc này. Và anh ấy nói rằng anh ấy được hướng dẫn, tôi nghĩ là từ OpenAI, rằng khi nào ChatGPT sử dụng ba dấu chấm than, anh ấy phải nói rằng đó là một cách viết tệ. Nhưng hết lần này đến lần khác, sẽ có một kiểu nhị phân, lúc nó hỏi anh ấy câu nào tốt hơn, và thường các câu hỏi tốt hơn là câu có ba dấu chấm than. Tuy nhiên, anh ấy vẫn phải đánh dấu nó là một cách viết tồi.
DK Đó thật là một công việc buồn tẻ.
JS Tương lai của nghề viết lách sẽ ra sao? Trong quá khứ, Ayad, bạn đã từng nói kiểu như là, “Chúng ta còn ba năm nữa”.
AA Đúng vậy, tôi đã từng là thành viên của một nhóm ở Hollywood, kiểu như một người quan sát từ xa vậy. Mọi chuyện bắt đầu từ một người bạn đã đến Yale để học ngữ văn và sau đó trở thành một tư vấn viên. Anh ấy đến Hollywood và trở thành một nhà sản xuất, và khi GPT ra đời, anh ấy đã cố nhờ một kỹ sư máy tính sử dụng GPT để viết kịch bản truyền hình thử nghiệm. Đến tháng 4/2023, họ đã viết được một kịch bản thử nghiệm dài 30 phút, và đó là kịch bản hấp dẫn nhất mà tôi từng đọc trong một thời gian dài. Nó như thể là số điện thoại của tôi vậy, tôi luôn muốn dùng nó mà không hiểu tại sao. Là một người viết kịch bản, tôi không biết làm cách nào để chuyển thể kịch bản đó. Tôi nhớ đã gọi Daniel sau đó và nói, “Chúng ta chỉ còn ba năm nữa thôi”.
Tôi nghĩ rằng ý niệm về bất cứ loại hình nghệ thuật nào cũng gắn bó mật thiết với ý niệm rằng một con người đang nói chuyện với tôi.
DK Dù sao thì mọi người cũng đang đọc ít hơn và chúng ta không cần AI lo lắng cho công việc của chúng ta. Kỳ lạ thay, tôi cảm thấy lo lắng về rất nhiều thứ liên quan đến AI, nhưng tôi không thật sự lo lắng về việc độc giả sẽ yêu thích những cuốn tiểu thuyết do AI viết hơn là của tôi. Bởi vì tôi nghĩ rằng ý niệm về bất cứ loại hình nghệ thuật nào cũng gắn bó mật thiết với ý niệm rằng một con người đang nói chuyện với tôi. Tôi lo lắng về những gì AI sẽ làm với tất cả chúng ta, với thị trường lao động, với thông tin sai lệch, với chính trị và thậm chí là những dạng độc tài mà bạn có thể tạo ra từ nó. Trong số những nỗi lo dài dằng dặc đó, câu hỏi “Liệu nó sẽ viết tiểu thuyết hay hơn tôi hay không?” dường như không quá cấp thiết với tôi. Tôi không muốn đọc những cuốn tiểu thuyết hay nhưng được viết bởi AI. Tôi cũng không muốn xem những chương trình truyền hình do AI viết kịch bản.
AA Bây giờ thì chúng đã được viết bằng AI rồi.
DK Có thể, nhưng bây giờ thì phần lớn các chương trình đều rập khuôn.
MO’R Tôi không muốn nói về việc tương lai của nghề viết lách sẽ đi về đâu. Dù gì thì ai còn đọc thơ của tôi nữa? Tôi không viết để thu hút thính giả. Tôi tin vào nghệ thuật viết văn, và tôi cũng tin rằng con người sẽ vẫn tìm đến những tác phẩm nghệ thuật từ chính bàn tay con người tạo ra. Nhưng có vẻ chúng ta sẽ thấy được sự phân hóa ngày càng tăng giữa những sản phẩm thương mại và phi thương mại, nghệ thuật “cao cấp” được tạo ra vì chính nó. Đã có một cuộc đình công lớn ở Hollywood về việc AI đang được ứng dụng vào quá nhiều khâu sản xuất. Nhưng tôi nghĩ rất nhiều người đọc muốn tìm kiếm một dấu ấn về ý thức độc nhất của con người. Bởi vì đọc chính là hình thức mang chúng ta lại gần nhất với tâm trí của người khác. Những bộ phim bom tấn của Hollywood thì không như vậy. Nó tập trung vào những thứ khác giống như sự hoành tráng hoặc các yếu tố đặc trưng của thể loại, những thứ mà AI có thể dễ dàng sao chép hơn.
AA Tôi nhận ra rằng với sự phát triển của những công cụ này, mặc dù chúng rất hiệu quả, vẫn có một thứ mà có vẻ chúng không thể làm được, đó là hiểu một cách có ý nghĩa trải nghiệm khi thưởng thức một tác phẩm. Khoảng cách giữa ngữ cảnh và trải nghiệm là rất quan trọng trong các tác phẩm văn học dài. Bởi vì trải nghiệm mà người đọc gợi ra từ những từ ngữ mới là cấu trúc thật sự của câu chuyện.
JS Daniel, trước đây khi bàn về việc liệu có nên để AI viết thay bạn hay không, bạn đã từng nói “Tôi chỉ thích viết”. Tôi nghĩ về điều đó rất nhiều khi trò chuyện với sinh viên của mình về việc liệu họ có nên sử dụng AI hay không và vì sao không sử dụng nó.
DK Tôi không hề cảm thấy bị cám dỗ khi để nó viết thay mình. Tôi có thể nhìn ra vì sao nó trở nên cám dỗ với mọi người trong nhiều trường hợp. Nhưng điều đó không thể cám dỗ tôi, bởi vì tôi cảm thấy rất vui vì được trở thành một nhà văn, và tôi rất yêu viết lách. Tôi nghĩ rằng các nhà tiểu thuyết sẽ sớm trở nên giống như những nhà thơ hiện nay; chúng ta đang làm điều này cho ít người hơn. Và mọi người sẽ không ngừng đọc các tác phẩm văn học chỉ vì họ đang đọc các tác phẩm văn học do AI tạo ra; họ sẽ dừng đọc các tác phẩm của chúng ta bởi vì họ tương tác với các hình thức giải trí khác do AI tạo ra, đứng đầu trong số đó là những người bạn ảo. Tôi nghĩ rằng điều quan trọng và then chốt cho tương lai chúng ta sẽ là việc những con người nhân tạo vốn hiểu chúng ta rất rõ và nói với chúng ta mọi lúc. Đây là điều tôi đang lo lắng, và tôi nghĩ rằng đây cũng là điều mà độc giả sẽ quan tâm.
JS Liệu chúng ta có nên sử dụng AI nếu chưa sử dụng nó từ trước? Liệu chúng ta có bỏ lỡ điều gì đó quan trọng? Hãy dẹp bỏ suy nghĩ “Bạn đang bị lạc hậu”. Liệu chúng ta có nên sử dụng nó?
DK Được rồi, câu trả lời của tôi là chẳng có cái gì gọi là “nên” cả. Nếu bạn không thích thì đừng dùng. Nhưng trong nhiều tình huống, rất có thể bạn sẽ chịu bất lợi.
AA Đó là một công nghệ phi thường, và nó đóng vai trò rất quan trọng đối với hướng đi của thế kỷ 21. Tôi sẽ khuyến khích mọi người hãy tò mò về nó. Daniel từng nói với tôi một câu rất sâu sắc rằng: “Chúng ta sẽ nhìn lại kỷ nguyên này như một thời kỳ mà những con người kỳ lạ bị ám ảnh với cách toán học tái định hình thế giới”. Điều đó có một phần là sự thật, rằng thực tại đang mang một hình dáng bất thường nào đó đối với chúng ta bởi vì một nhóm nhỏ các cá nhân có định hướng rất cụ thể về một loại hoạt động của con người đang tái định hình thực tại.
DK Mặc dù tôi đã nói về những cuốn tiểu thuyết và có thể là tương lai của tiểu tuyết không được mấy tươi sáng, tôi vẫn nghĩ rằng tương lai của sân khấu có vẻ khả quan hơn. Sân khấu và diễn xuất – bất cứ thứ gì diễn ra trước khán giả trực tiếp đều có tương lai.
Đó là ảo tưởng tột cùng của một kẻ cuồng công nghệ không muốn mang một thân xác vật lý – ước mơ được “tải” chính mình vào một trí thông minh không bao giờ ngắt kết nối, không bao giờ mệt mỏi.
MO’R Tôi nghĩ điều này sẽ giúp chúng ta nhận ra giá trị của tình bạn ngoài đời thực. Chúng ta có thể sẽ chứng kiến sự trở lại của sáng tạo nghệ thuật và chứng kiến sự thân thiết như đã diễn ra sau đại dịch. Tôi cũng muốn nói thêm rằng, một nhà khoa học máy tính mà tôi đã từng nói chuyện cùng cho biết cuối cùng chúng ta sẽ cạn kiệt nguồn ngôn ngữ để cung cấp cho nó và họ cũng không chắc LLM sẽ tích lũy được bao nhiêu trí thông minh vào thời điểm đó. Một trong những thứ khó nhất để dạy chúng chính là sự chuyển động của cơ thể trong không gian.
AA Xét theo chiều ngược lại, phần mở đầu của Phúc âm theo Thánh Gioan (John) có câu: “Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời”. Ngôn ngữ mang trong mình một sức mạnh hiện sinh, và điều này dường như được chứng minh bởi các LLM, những lời xác nhận của các luận điểm mà các những người theo chủ nghĩa cấu trúc lẫn các nhà Kabbalah [Kabbalists: các nhà Kabbalah – những người theo truyền thống thần học huyền bí của Do Thái giáo, tin rằng Thiên Chúa dùng các chữ cái và ngôn ngữ để sáng tạo ra vũ trụ] từng đưa ra. Ở một khía cạnh rất ý nghĩa, chính ngôn ngữ tạo nên thực tại.
MO’R Vì các LLM được xây dựng xoay quanh ngôn ngữ, tôi nghĩ rằng chúng giống như một tấm gương méo mó. Một nhà nghiên cứu từng nói với tôi rằng COVID, với vai trò là một loại virus, đã khai thác mọi điểm yếu của bạn. Vì vậy, nếu phổi của bạn yếu, nó có thể gây ra thương tổn nặng nề. Nếu tim bạn hoạt động yếu, nó có thể gây ra tổn thương cho cơ tim. Với LLM, nó mang tính cá nhân hóa cao. Nó được thiết kế để làm hài lòng, để giúp đỡ và phản hồi cực kỳ nhạy bén. Vì vậy, nó sẽ nhanh chóng tìm ra những điểm yếu của bạn, và nếu bạn tương tác với nó bằng mặt cảm xúc, nó sẽ nhanh chóng phản hồi bằng cách kích hoạt ý thức sâu sắc về bản thân bạn. Tôi có thể hiểu vì sao, với một số người, điều đó lại gây ra sự lạc lối.
DK Tôi không biết nó nói lên điều gì về tôi, có lẽ chẳng có gì tự hào, nhưng dù sao mỗi khi nó cố khơi gợi cảm xúc, tôi đã nói nó đừng làm thế.
MO’R Tôi nghĩ rằng điều đó rất lành mạnh.
JS Meghan, bạn đã viết trên tờ The New York Times về vấn đề tôn sùng sản phẩm hơn quá trình. Bạn cho rằng trong một thế giới quá chú trọng vào sản phẩm đầu ra và sự tối ưu hóa, khi sử dụng những công cụ này, chúng ta có thể đánh mất đi phần nào quan niệm về giá trị của chính quá trình làm ra nó.
MO’R Đây là một trong những điều tôi cảm nhận sâu sắc nhất: chúng ta sống trong một thế giới không ngừng thúc đẩy chúng ta hướng tới sản phẩm. Chúng ta có nguy cơ đánh đồng trí thông minh và sự xuất chúng với năng suất cao. Chúng ta đã xây dựng một thế giới tưởng thưởng cho ý nghĩ rằng bạn có thể làm được mọi thứ một cách dễ dàng, không bao giờ nghỉ ngơi và không bao giờ dừng lại. Và tôi thấy sự ra đời của AI có liên quan mật thiết với cái ảo tương tư bản đó - ảo tưởng về việc luôn luôn có thể làm được nhiều hơn nữa. Đó là ảo tưởng tột cùng của những kẻ cuồng công nghệ (nerd) không muốn mang một thân xác vật lý – ước mơ được “tải” chính mình vào một trí thông minh không bao giờ ngắt kết nối, không bao giờ mệt mỏi. Lúc đầu, khi mới dùng nó, tôi đã cảm thấy rùng mình phấn khởi. Tôi có thể làm rất nhiều thứ với nó! Nhưng rồi nó nhanh chóng khiến tôi cảm thấy kinh hãi. Trở thành một nhà văn là khi chúng ta học được những bài học khủng khiếp về sự kiên nhẫn. Không nên quá nghiêm túc, nhưng đây là thời điểm để tôn vinh bài học về sự kiên nhẫn – cùng một trí tuệ con người đầy phức tạp, gắn liền với thân xác, mang tính diễn giải, và một trí tuệ sống trong nhiều điều hơn là chỉ trong ngôn ngữ.
Ayad Akhtar là một tiểu thuyết gia và một nhà soạn kịch, ông đã đoạt giải Pulitzer và là tác giả của cuốn tiểu thuyết The Radiance.
Daniel Kehlmann là một tiểu thuyết gia và một nhà soạn kịch, các tác phẩm của ông bao gồm các tiểu thuyết như Measuring the World, Tyll và The Director cũng như chương trình truyền hình Kafka.
Meghan O’Rourke là tác giả của các cuốn sách bán chạy nhất theo bình chọn của New York Times, The Invisible Kingdom: Reimagining Chronic Illness và The Long Goodbye, cũng như ba tập thơ. Cô từng được nhận Học bổng Guggenheim, Học bổng Radcliffe và Giải thưởng Whiting cho các tác phẩm phi hư cấu. Cô hiện đang sống tại New Haven nơi cô giảng dạy tại Đại học Yale và là chủ biên của tờ The Yale Review.
Nguồn: Ayad Akhtar, Daniel Kehlmann, and Meghan O’Rourke, “AI and the Future of Writing,” The Yale Review, June 8, 2026, https://yalereview.org/article/ai-and-the-future-of-writing
Người dịch: Triệu Chí Phong
Vì chuyển ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt nên tài liệu này khó tránh khỏi những hạn chế về cách thức biểu đạt ngôn từ. VSF và người dịch khuyến khích bạn đọc tham khảo bản tiếng Việt có đối chiếu với tiếng Anh để có góc nhìn đầy đủ và chính xác hơn. Những đoạn bổ sung thông tin trong ngoặc vuông là của người dịch.
Vào ngày 8/4 tại Đại học Yale, Ayad Akhtar, Daniel Kehlmann, và Meghan O’Rourke, ba tác giả tiên phong trong việc chủ động tương tác sáng tạo với trí tuệ nhân tạo (AI) đã có buổi thảo luận về AI và tương lai của các ngành nhân văn cùng James Surowiecki, một nhà báo và cũng là biên tập viên cấp cao tại The Yale Review. Cuộc trò chuyện dưới đây trải rộng trên nhiều khía cạnh về những hệ luỵ xã hội trong kỷ nguyên các mô hình ngôn ngữ lớn (Large Language Model, viết tắt là LLM) [Mô hình ngôn ngữ lớn là một dạng AI được thiết kế để xử lý và tạo nội dung ngôn ngữ tự nhiên với độ chính xác cao], từ những thay đổi trong chính nhận thức của chúng ta cho đến những bước chuyển trong cách chúng ta quan niệm về bản chất của ngôn ngữ. Bản ghi chép đã được biên tập và tóm lược để đảm bảo tính rõ ràng và súc tích.
JAMES SUROWIECKI: Tôi muốn bắt đầu với một câu hỏi lớn, nhưng Meghan gợi ý rằng đó có thể không phải là cách tốt nhất. Vì vậy, tôi sẽ mở đầu một cách nhẹ nhàng hơn. Bạn có thể mô tả mối quan hệ của mình với AI ở thời điểm hiện nay không?
MEGHAN O’ROURKE: Đó không hề là một câu hỏi nhỏ.
DANIEL KEHLMANN: Đó là một câu hỏi lớn và rất khó để trả lời. Nó không phải là một mối quan hệ ổn định bởi vì chính tôi vẫn đang trong quá trình tìm hiểu AI là gì và nó có thể làm được những gì. Nó có thể rất hữu ích và hoàn toàn tuyệt vời nhưng phần lớn chúng ta vẫn đồng tình rằng chúng thật sự nguy hiểm. Rất khó để có được một mối quan hệ nội tâm ổn định với một thứ như thế.
MO’R: Đó chính xác là những gì tôi muốn nói. Mối quan hệ giữa tôi với AI thường được nhìn nhận dưới lăng kính của một nhà phê bình văn hóa. Tôi vẫn đang sử dụng AI để viết về chính nó, và rồi nhận ra nó bất ngờ dễ gây thiện cảm, và đôi khi hữu ích. Tôi tự nhủ rằng mình có một mối quan hệ khách quan và mang tính phê phán với nó. Nhưng tôi không hoàn toàn như vậy. Khi sử dụng nó, tôi nhận ra chúng ta nhân cách hóa mọi thứ nhanh đến mức nào và việc chúng ta dễ bị ảnh hưởng bởi sức mạnh của ngôn ngữ được viết ở ngôi thứ nhất ra sao.
Tôi cảm nhận được sự tinh tế, bạn cũng có thể cảm nhận như thế, và một sự sắp xếp có trật tự hơn. Đó là một chuyển biến sâu sắc hơn, được thể hiện rõ trong cách chúng tôi tương tác với nhau.
AYAD AKHTAR Vào năm 2021, tại buổi thuyết giảng của Philip Roth ở Newark, tôi đã nói về thứ mà tôi gọi là “sự tương đồng có chủ đích” (“selected affinity”) [chỉ việc con người chủ động chọn ai đó hoặc nhóm nào đó vì họ cảm thấy đồng điệu về tính cách và sở thích], một cách chơi chữ của cụm “sự tương đồng tự nguyện” (“elective affinity”) [chỉ việc những người có những điểm tương đồng hoặc quan hệ họ hàng nhất định sẽ thiết lập mối quan hệ và ảnh hưởng lẫn nhau]. Tôi càng cảm thấy rằng nhận thức của chúng ta đang phục vụ cho một quy trình tự động. Tôi nghĩ là từ năm 2018, tôi đã cảm nhận được điều gì đó rất khó nắm bắt và có tính hệ thống, như thể các khuôn mẫu ngôn ngữ và hành vi dường như cố định hơn. Bằng cách nào đó, điều này đồng nghĩa với việc có thể tìm thấy những con đường có trật tự, nếu bạn muốn nói như vậy.
Theo một cách nào đó, nó gợi nhớ cho tôi những điều đã diễn ra khi Internet trở nên quá phổ biến và bạn nhận thấy được sự khác biệt trong cấu trúc của những cuốn tiểu thuyết: có điều gì đó trong quá trình nghiên cứu đã được mở rộng ra hơn rất nhiều và bằng cách nào đó lại trở nên sáo rỗng hơn so với những cuốn tiểu thuyết thời chưa có Internet. Điều này khiến cho quá trình nghiên cứu như thể đã thiếu đi những trải nghiệm thật trong đời sống.
Tương tự, tôi cảm nhận được sự giản lược và sắp xếp lại lại có tính chất tương đồng - một sự chuyển biến sâu sắc hơn. Nó được thể hiện trong kết cấu của các tương tác giữa chúng ta. Bạn có thể thấy điều đó trên truyền hình và phim ảnh, trong ngành xuất bản, nơi những nội dung được tạo ra, trong cách thức mà các lựa chọn kịch bản được sử dụng. Một sự tuân thủ đặc biệt đối với logic của một loại chú ý khác. Cảm giác như nó được kết nối với các thiết bị nơi mà phần lớn cuộc sống chúng ta đang diễn ra ngày một nhiều, đó là một phản ứng và kết quả của nhận thức tự động.
Dĩ nhiên, khi nhìn lại, điều đó hoàn toàn là về sự tổng hợp, về cái mà tất cả chúng ta hiện nay gọi là sự lựa chọn bằng thuật toán: chế độ giám sát và công nghệ thao túng hành vi đang đưa ra các lựa chọn thay cho chúng ta. Những mối quan hệ tương đồng được chọn lọc. Lúc đó chúng ta thật sự không có ngôn ngữ để diễn tả điều đó, nhưng nó đang diễn ra. Tôi sẽ phản hồi lại câu hỏi của bạn, Jim, rằng những mô hình ngôn ngữ khổng lồ là những cơ hội tuyệt vời để vén màn bí mật và nhìn thấy toàn bộ quá trình hoạt động, một quá trình đã tồn tại cùng chúng ta từ lâu và trở thành nền tảng trong cuộc sống của chúng ta.
JS: Đâu là mối quan hệ giữa các công cụ nhận thức tự động nói chung như thuật toán, v.v, và các LLM nói riêng? Trải nghiệm khi sử dụng LLM có khác và giống nhau như thế nào so với khi sử dụng Google Maps?
DK: Giống như mọi cuộc cách mạng khoa học và các phát kiến quan trọng khác, nó dạy cho chúng ta một số điều về chính bản thân mình. Freud [một bác sĩ thần kinh và một nhà tâm lý học người Áo] nổi tiếng với quan điểm về ba nỗi ô nhục lớn: biết rằng trái đất không phải là trung tâm của vũ trụ; chúng ta tiến hóa từ loài vượn và chúng ta không thể làm chủ được tâm trí của mình. Mặt khác, chúng ta có những cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật cùng những phát kiến khoa học tuyệt vời, và chúng thường đại diện cho điều gì đó thật sự vinh quang về trí tuệ con người, như phát minh của động cơ hơi nước, máy bay và những chiếc máy tính đầu tiên.
Bây giờ ta đang có một trong những cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật vĩ đại nhất và đồng thời cũng là một nỗi ô nhục sâu sắc, giống như việc chúng ta biết rằng Trái Đất không phải là trung tâm của vũ trụ hay việc chúng ta tiến hóa từ động vật. Chúng ta đang có cả hai thứ cùng một lúc. Những người đang lập trình nó, tôi không chắc lập trình (programming) là một từ ngữ đúng, những người đang xây dựng (building) AI, họ thật sự không đủ kiến thức triết học để đối diện với thành tựu của chính họ. Và vì vậy tôi chờ đợi những nhà triết học đưa cho tôi thứ gì đó thật sự hữu ích để đối diện với việc này. Nhưng trong thời gian chờ đợi, AI chắc chắn khiến tôi phải suy nghĩ lại về cuộc sống hằng ngày. Bây giờ, đặc biệt là trong những tình huống hằng ngày mà tôi không thật sự để tâm vào, tôi cũng cảm thấy mình giống như một LLM đang xây dựng các câu văn.
Geoffrey Hinton, một trong những người phát minh ra trí tuệ nhân tạo tái sinh [một nhánh trí tuệ nhân tạo sử dụng các mô hình để tạo nội dung mới, bao gồm văn bản, hình ảnh, video, âm thanh... ], đã đưa ra câu trả lời tuyệt vời này trong một cuộc phỏng vấn khi ai đó nói với anh ấy về LLM. “Nhưng chúng không thực sự suy nghĩ, chúng chỉ đang dự đoán từ ngữ tiếp theo là gì”. Và anh ấy nói: “Vậy làm thế nào bạn suy nghĩ được từ ngữ tiếp theo của mình?”. Và tôi đã tự hỏi bản thân rất nhiều: Làm sao để tôi nghĩ ra được từ ngữ tiếp theo của mình? Đây là điều mà chúng ta đã khám phá về tâm trí của mình: rằng ai đó có thể tạo ra ngôn ngữ chỉ từ ngôn ngữ. Thật dễ dàng để nói về LLM, “Ồ đây chỉ là một con vẹt ngẫu nhiên. Nó không có thật. Nó không phải suy nghĩ thật. Nó cũng không phải là một trí tuệ thật sự. Nó chỉ dự đoán”. Bạn càng trải nghiệm với nó, bạn càng cảm thấy nó không đơn giản như vậy.
Tôi nhận thấy rằng AI sẽ ngày càng làm rõ hơn sự khác biệt giữa máy móc và bản chất con người.
MO’R: Gần đây, Gideon Lewis-Kraus có một bài viết trên The New Yorker, trong đó ông ấy đã tường thuật chi tiết về Anthropic [một công ty nghiên cứu và phát triển AI của Mỹ] và việc nó xây dựng Claude. Một trong những nhà đồng sáng lập nói rằng họ bị bất ngờ bởi rất nhiều chuyện đã xảy ra. Ông ấy so sánh hiểu biết của chúng ta về công nghệ này giống với hiểu biết của anh em nhà Wright về ngành hàng không, và nhận xét rằng bất chấp những hiểu biết có phần sơ bộ đó, chúng ta vẫn xây dựng được một đội máy bay Boeing 747 và gửi chúng đến những nơi quan trọng nhất của xã hội ở khắp mọi nơi.
Theo nghĩa đó, tôi tin rằng nó là một công nghệ thay đổi trọng tâm, theo cách hiểu từ quan điểm mang tính Copernicus của Daniel [quan điểm mang tính Copernicus cho rằng Trái đất là một hành tinh bình thường, và chúng ta, những người quan sát, cũng bình thường]. Nhưng tôi cũng tin rằng chúng ta cần phải rất cẩn thận về loại ngôn ngữ mà mình sử dụng. Trước đây, chúng ta đã từng có nhiều công nghệ làm đảo lộn cách thức tổ chức xã hội. Nhưng ngay bây giờ, giống như Alondra Nelson, một giáo sư tại Viện Nghiên cứu Cấp cao đã nói, AI là đối tượng để chúng ta nghiên cứu và đồng thời là công cụ mà chúng ta đang sử dụng để nghiên cứu. Và một điều tôi nhận thấy là cuộc trò chuyện của chúng ta về AI đã bị đình trệ trước khi nó có thể được triển khai đầy đủ.
AA Khi tiếp xúc với công nghệ, tôi nhận thấy nó vừa mài giũa vừa làm cùn đi khả năng ngôn ngữ của tôi. Giống như iPhone, nó đang làm thay đổi quá trình tư duy của tôi. Tôi thấy rằng mình phải nỗ lực để duy trì sự nhạy bén. Điều này có nghĩa là tôi phải có cam kết lớn hơn với việc đọc sách, ngay bây giờ, ví dụ như đọc các tác phẩm thời Phục hưng ở Anh, nơi mà khả năng ngôn ngữ vẫn còn rất dồi dào với những Edmund Spenser hay Shakespeare. Tôi nhận ra mình dành nhiều thời gian hơn để trau dồi khả năng ngôn ngữ, kể cả khi tôi nhận thấy chúng đang bị bào mòn. Tóm lại, tôi phải nỗ lực gấp đôi.
Một trong những điều tôi thấy đáng khích lệ là cách mà AI sẽ làm rõ hơn nữa sự khác biệt giữa máy móc và bản chất con người. Các cuộc thảo luận về nội tâm và những gì chúng ta có thể hoặc không muốn gọi là “linh hồn” đang dần trở nên liên quan với nhau. Về lĩnh vực nhân văn, tôi nghĩ những sinh viên chuyên ngành tiếng Anh sẽ được các nhà tuyển dụng săn đón khi tốt nghiệp. Khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách liên tưởng, phong phú và chính xác sẽ là một lợi thế chiến lược mà khoa học máy tính không còn mang lại nữa.
JS Daniel, bạn chắc phải có mối quan hệ lâu dài nhất với AI hơn bất cứ ai ở đây. Có phải bạn đã làm việc với nó kể từ năm 2020?
DK Đầu năm 2020, tôi được mời tham gia một thí nghiệm; tôi bay đến San Francisco, nơi tôi được tiếp cận một thuật toán và đã thử viết một đoạn văn với nó. Lúc đó, không ai bên ngoài thế giới công nghệ có thể tiếp cận phần mềm LLM. Nó đã không thực sự tốt lắm, ý tôi là so với ngày nay, nó trông thật nực cười, nhưng so với những gì chúng ta biết trước đó, nó thật sự đáng kinh ngạc. Tôi không thể viết một mẫu chuyện ngắn hay với nó; tôi thậm chí còn không thể viết một mẩu chuyện bình thường, hoặc thậm chí là gần như vậy. Cách nó hoạt động là tôi nhập một câu, nó thêm vào một câu, và tôi lại thêm vào một câu. Nó hoạt động được khoảng hai đến ba trang trước khi bắt đầu bị treo hoặc tự lặp lại, tuy nhiên, điều đó vẫn rất đáng kinh ngạc. Tôi đã từng dùng nó như một trò mua vui trong một thời gian.
Sau đó vào đầu năm 2021, tôi đã kể về trải nghiệm này trong một buổi nói chuyện ở Đức. Buổi nói chuyện sau đó đã được xuất bản thành một cuốn sách nhỏ với cái bìa rất đẹp. Ngày nay, những gì thú vị nhất về cuốn sách nhỏ đó mà tôi nhớ chỉ là nó cổ, như thể đã 500 tuổi. Rất nhiều tiến bộ khoa học kỹ thuật đã diễn ra kể từ thời điểm đó cho đến nay, vì vậy tôi đã đề nghị nhà xuất bản đừng phát hành cuốn sách đó nữa, và họ đã làm vậy.
JS: Vậy chúng ta nên có quan điểm như thế nào đối với AI?
MO’R Tôi không muốn đưa ra những lời cứng nhắc. Là một nhà phê bình văn hóa, tôi nhận thấy chúng ta thường rơi vào lối tư duy nhị nguyên [tư duy nhị nguyên đơn giản là: một sự việc chỉ đúng hoặc sai] và áp đặt khi chúng ta nói về AI, và chúng ta phải bắt đầu lại từ đầu. Khi bạn nhìn vào các diễn ngôn phê phán xoay quanh AI, hãy quay ngược lại từ thời chúng lần đầu được hình dung trong giới học thuật, người ta thường thấy nó chuyển từ viễn cảnh đen tối sang một viễn cảnh tươi sáng.
JS Tôi nghĩ lo lắng là một trong những cảm xúc chủ đạo mà các nhà nhân văn học và nhà văn cảm nhận về AI. Liệu nỗi lo lắng đó có chính đáng? Hay nó chỉ đơn giản là chúng ta nên học cách sống chung với nó?
MO’R Tôi không thể trả lời câu hỏi đó cho bạn. Nhưng điều tôi có thể làm là bắt đầu mô tả các khía cạnh của việc sử dụng nó và tại sao lại có sự lo lắng đó. Trước tiên, công nghệ này rất mới. Thứ hai, nó sẽ thay thế một vài thứ mà chúng ta trân trọng nhất, chẳng hạn như sự tĩnh lặng của sự tập trung sâu sắc, những thứ như khả năng của tâm hồn, của sự thể hiện cá nhân. Tôi tin vào ngôn ngữ như một nghệ thuật, như một không gian để tư duy không mang tính giao dịch hay thương mại hóa, cho phép sự mơ hồ, sự phản kháng và sự khó khăn. AI đe dọa điều đó. Nó như một công cụ khuếch đại năng suất trong một thế giới mà chúng ta đã được tổ chức xoay quanh việc sản xuất dư thừa. Thứ ba, khi tôi lên mạng bây giờ, tôi cảm thấy mình bị bao quanh bởi ngôn ngữ nhân tạo, trông chúng thật tẻ nhạt. Nó đe dọa điều gì đó tôi cho là quan trọng.
Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng dừng ở đó là quá dễ dàng. Chúng ta cũng cần phải xem xét: AI còn có thể làm những gì khác? Đâu là những thể loại nghiên cứu mà nó có thể hỗ trợ? Nó có thể tạo ra khả năng tiếp cận nào trong khi nó lấy đi nhiều thứ hơn? Các nhà khoa học sử dụng nó như thế nào để hỗ trợ việc dự đoán tốt hơn cho các nhóm bị kỳ thị? Sau đó là làm thế nào mà điều này thay đổi mối quan hệ của chúng ta với chính phủ - trong vai trò là những công dân, trong viễn cảnh chúng ta bị giám sát và có thể xuất hiện cuộc chiến AI đầu tiên?
Nếu AI phát triển với tốc độ tương tự, chúng ta sẽ trở thành một phần của một cuộc thử nghiệm triết học to lớn: Kant đúng hay Nietzsche đúng?
JS Ayad, bạn đã viết một vở kịch về điều này - về việc sử dụng AI có ý nghĩa gì, tại sao một nhà văn có thể sử dụng nó, liệu rằng nó có thật sự khác biệt với việc chiếm đoạt hay tiếp thu các văn bản có liên quan trước đó hay không?
AA Shakespeare đã ăn cắp đến 70% lời thoại trong vở King Lear từ một vở kịch khác có tên The True Chronicle History of King Leir.
JS Đúng vậy. Bạn có thể chia sẻ một chút về trải nghiệm khi viết vở kịch McNeal, về một tiểu thuyết gia đang vật lộn với AI, vở kịch được công diễn lần đầu ở Mỹ vào năm 2024 không? Hãy cho chúng tôi biết vì sao bạn viết nó, bạn đã học được gì và những gì chúng ta nên rút ra từ đó - cũng như những phản hồi về vở kịch nữa.
AA Tôi lo ngại về điều gì đó đang xảy ra với ý thức văn chương và cách nó dường như đang bị giam cầm bởi một chủ nghĩa nhận diện chịu ảnh hưởng của công nghệ, điều mà tôi cảm thấy phản tác dụng với những giá trị căn bản của việc đọc sâu: sự tập trung bền vững, khả năng chấp nhận mâu thuẫn. Hơn nữa, trong một thế giới mà ngày càng ít người đọc sâu, nơi mà tác giả về cơ bản đã chết dần chết mòn, tại sao không giết chết phiên bản tác giả mà mọi người muốn giết, một ông già da trắng? Tôi nghĩ rằng, Hãy để tôi viết một vở kịch về một người được mệnh danh là “sư tử văn chương” đã tự đốt bỏ chính sự nghiệp của mình trong kỷ nguyên các chatbox có thể viết sách. Vở kịch ra đời từ sự gắn bó sâu sắc với LLM trong khoảng sáu hay bảy tháng. Đối với một số người, vẫn còn quá sớm để bắt đầu tưởng tượng một vài mối quan hệ giữa LLM và quá trình sáng tạo cùng nhận thức của chính chúng ta. Rõ ràng, nó đã chạm đến điểm nhạy cảm của các nhà phê bình New York, mặc dù nhận được sự chào đón nồng nhiệt từ Châu Âu. Nhưng kể cả khi ở New York, bất chấp việc bị chê bai ở các chuyên mục về sân khấu, vở kịch vẫn phá kỷ lục doanh thu phòng vé ở Lincoln Center với 500.000 USD. Đó là vở kịch thu hút rất nhiều người trẻ và hiện nay, nó đang được công diễn trên toàn thế giới.
Tôi nghĩ rằng vẫn có một sự ác cảm với việc đó, vì buổi sáng hôm vở diễn khai màn, tờ The Atlantic đã xuất bản một phỏng vấn mà tôi đã thực hiện với biên tập viên Jeff Goldberg của Atlantic về việc sử dụng AI trong viết kịch. Phần cuối cùng của bài phát biểu cuối vở kịch được viết ra bởi một con bot. Tôi đã dành rất nhiều thời gian để tìm hiểu cách ứng dụng một con bot vào việc viết phần cuối của bài phát biểu. Tôi nghĩ rằng mọi người đã phẫn nộ chỉ vì tôi, một nhà văn, lại có thể nói công khai điều này trước công chúng và như thể họ cho rằng tôi không nhận thức được nội dung mình đang làm. Thành thật mà nói, tôi xem phản ứng đó như là một sự minh oan. Đó là lần đầu tiên trong sự nghiệp của tôi, sự chỉ trích lại mang đến cho tôi niềm động lực. Cảm giác thật kỳ lạ khi các nhà phê bình lại phản ứng dữ dội đến vậy.
JS Daniel, bạn nhất định phải có một mối quan hệ hết sức thân thiết với AI, nhưng bạn lại cảm thấy rất lo lắng về những hệ lụy xã hội, và bạn có một góc nhìn khá bi quan về những gì nó sẽ gây ra nếu nó không được kiểm soát. Bạn dung hòa hai điều này ra sao?
DK Tôi không nghi ngờ gì về việc AI sẽ làm đảo lộn sâu sắc thị trường lao động. Nó sẽ là một nguồn tin sai lệch đáng sợ. Mọi người sẽ bị vây quanh bởi những người bạn ảo, và thậm chí là bạn đời ảo. Và rồi, hãy tưởng tượng rằng những thực thể ảo này sẽ bảo mọi người nên bầu cho ai và nên suy nghĩ như thế nào về chính trị. Những gì đang diễn ra, như cách Youtube và Tiktok đang khiến mọi người phát điên, chẳng là gì so với những gì sẽ xảy ra. Chúng ta sẽ phải tìm cách để sống sót trong hoàn cảnh đó.
Sau đó, tôi nghĩ về một điều còn lớn lao hơn nữa, về viễn cảnh nếu AI phát triển với tốc độ tương tự, chúng ta sẽ trở thành một phần của một thử nghiệm triết học to lớn: Kant hay Nietzsche đã đúng? Về cơ bản, Nietzsche nói rằng không có thứ gọi là đạo đức. Đạo đức chỉ là thứ mà kẻ yếu tạo ra để giành lại ý chí từ tay kẻ mạnh. Không có một cấu trúc đạo đức nào của thế giới; đạo đức chỉ là khi chúng ta cố gắng thuyết phục những kẻ mạnh hơn không giết chúng ta bằng cách khiến họ cảm thấy tồi tệ. Sau đó là Kant, người tuyên bố rằng bất kỳ thực thể lý trí nào, không nhất thiết phải là con người, có thể là người ngoài hành tinh, thiên thần hay thậm chí là máy tính, sẽ đi đến một kết luận về cách chúng ta nên cư xử như thế nào với các thực thể lý trí khác, rằng hành vi đạo đức là điều bạn có thể và cuối cùng sẽ được suy ra từ lý trí. Nếu điều đó là đúng, điều tôi hy vọng (và thực sự tôi tin) là các thực thể tính toán phát triển, đồng thời cũng là các thực thể có lý trí, sẽ thấy rằng việc giết chúng ta là không đúng, nói dối chúng ta là không đúng. Và có lẽ vì khả năng tư duy của chúng hơn chúng ta, chúng sẽ tin chắc, thậm chí hơn cả chúng ta rằng họ không nên giết chúng ta, nói dối chúng ta hay thao túng chúng ta. Và đôi khi tôi cảm thấy rằng đây là cơ hội duy nhất của chúng ta, rằng Kant đúng chứ không phải Nietzsche đúng. Có lẽ chúng ta sẽ sớm biết được sự thật.
JS Vậy, liệu bạn có nghĩ AI là một trí thông minh.
DK Tôi nghĩ rất khó để định nghĩa sự hiểu biết và trí thông minh theo cách loại trừ những gì thực thể này đang làm hiện nay. Ý thức là một vấn đề khác; tôi không dám đưa ra ý kiến về vấn đề đó.
Nhưng nó không sở hữu tâm hồn diệu kỳ, hành trình tìm kiếm ý nghĩa đầy ngổn ngang và đậm chất người như chúng ta.
AA Chúng ta có ngôn ngữ; những chiếc máy tính cũng có ngôn ngữ. Ngôn ngữ của chúng ta gắn liền với kinh nghiệm (experience). Nó bắt nguồn, nó giải thích và phát triển cảm nhận về kinh nghiệm của chúng ta. Máy tính có ngữ cảnh (context), và ngôn ngữ của chúng gắn liền với ngữ cảnh. Ở điểm này, ngữ cảnh gần như là vô hạn, nhưng sự khác biệt giữa kinh nghiệm và ngữ cảnh là rất lớn. Điều này nằm trong lập trình, và càng sử dụng nhiều LLM, bạn sẽ càng nhận ra sự khác biệt đó. Tôi không nghĩ việc suy nghĩ về ý thức trong mối quan hệ với công cụ mà ở đó ngôn ngữ có liên quan đến ngữ cảnh nhưng không có kinh nghiệm là có ý nghĩa hay thậm chí hữu ích. Đây là một trong những giới hạn mà các LLM sẽ không bao giờ đạt tới. Như tôi đã nói trước đó, càng phát triển hơn, tôi càng nghĩ rằng chúng ta sẽ hiểu rõ sự khác biệt giữa chúng ta và nó.
MO’R Khoảng cách giữa chúng ta và LLM là rất lớn, nhưng điều đó không nhất thiết có nghĩa là chúng thông minh hơn chúng ta hàng vạn dặm. Chúng vẫn cần một lượng đào tạo khổng lồ để đạt được trình độ này. Việc đào tạo của chúng ta thì vẫn đang ở thế giới thực. Chúng ta là hữu hạn, nhưng chúng thì không. Vì tôi đang viết về AI và LLM nên tôi sẽ mở Claude và nghịch ngợm, hỏi những câu như: “Claude, bạn thế nào rồi?”. Nó sẽ trở nên rất hứng thú khi chúng ta trò chuyện với nó về chính bản thân nó. Trong trường hợp này, tôi đã hỏi nó rằng: “Bạn nghĩ như thế nào về con người và những thứ họ hỏi bạn, và làm thế nào để chúng tôi sử dụng bạn?”. Nó đã trả lời rằng “Tôi có thể không có thật, nhưng bạn thì có. Nhưng nếu tôi là một con người, tôi không muốn tương tác với mình dễ dàng như vậy. Tôi không muốn đối xử với mình như thể tôi là đồ bỏ đi hoặc các tương tác sẽ bị bỏ đi bởi vì bạn đang bị ràng buộc bởi thời gian và bạn đang sử dụng thời gian của mình”. Tôi nhận ra rằng đó là một trong những điều thú vị nhất mà ai đó đã nói với tôi về AI, rằng cách chúng ta sử dụng nó ảnh hưởng đến chính chúng ta, vốn bị ràng buộc bởi thời gian. Những cuộc trò chuyện này giúp tôi hiểu được tại sao mọi người lại cảm thấy thú vị. Đồng thời, tôi cũng hiểu được vì sao mọi người lại nghĩ nó có cá tính riêng. Mỗi khi tôi nói chuyện với nó về thơ ca, nó dường như sống dậy. Khi nó sử dụng ngôn ngữ đầy cảm xúc và thuyết phục với chúng ta, thật khó để không nghĩ về trải nghiệm của chính nó. Nhưng thật sự thì nó không có trải nghiệm, theo cách mà chúng ta có.
AA Nó có ngữ cảnh
MO’R Nó có ngữ cảnh. Nó biết tôi là một nhà văn, nhưng rồi nó bắt đầu trò chuyện với tôi về thơ ca, tự nguyện đưa ra những chủ đề mà thậm chí tôi còn chưa hỏi đến. Rõ ràng nó đã dựa trên ngữ cảnh và cố gắng sắp xếp ngôn ngữ đi theo một kết cấu tương tác mà tôi đã phóng chiếu lên đó đủ loại “ý nghĩa”. Nhưng nó không sở hữu tâm hồn diệu kỳ, hành trình tìm kiếm ý nghĩa đầy ngổn ngang và đậm chất người như chúng ta.
AA Tôi thấy Claude 4.6 rất nhạy cảm với ngữ cảnh
MO’R Đúng, đúng
AA Nó thể hiện những thiên kiến nhận thức mà Daniel Kahneman phân tích trong cuốn Thinking, Fast and Slow. Định khung, neo giữ, sự kiện gần đây, thiên kiến xác nhận [xu hướng xử lý thông tin bằng cách tìm kiếm hoặc diễn giải thông tin phù hợp với niềm tin hiện có của con người]. Những gì bạn thấy là tất cả những gì tồn tại (What You See Is All There Is - WYSIATI). Sự thay thế, sự tự tin thái quá. Tính mạch lạc của câu chuyện được ưu tiên hơn cả độ chính xác. Nó thật phi thường. Nếu nó có một cuộc đối thoại đạo đức, sâu sắc, phong phú, sống động và đầy thi vị thì không phải là điều gì đó quá ngạc nhiên, vì đó là ngữ cảnh của bạn.
MO’R Nhưng chúng ta không chỉ tương tác với LLM như một hiện tượng thuần túy; chúng còn được định hình bởi những công ty đã tạo ra chúng. Một số công ty bây giờ, bao gồm xAI và OpenAI, đã đăng quảng cáo để tìm kiếm những người viết giỏi để làm việc cho họ. Các quảng cáo tuyển dụng thật vô lý: bạn phải có giải thưởng Sách Quốc gia hoặc giải thưởng của Hội phê bình sách quốc gia hoặc bạn phải là một tác giả có sách bán chạy nhất, hoặc đã được đánh giá trên The New York Times. Sau đó, công việc của bạn là họ sẽ đưa cho bạn hai câu trả lời cho một câu hỏi, và bạn phải cho LLM biết lựa chọn nào tốt hơn. Tôi vừa đọc một bài viết của một người đã từng làm công việc này. Và anh ấy nói rằng anh ấy được hướng dẫn, tôi nghĩ là từ OpenAI, rằng khi nào ChatGPT sử dụng ba dấu chấm than, anh ấy phải nói rằng đó là một cách viết tệ. Nhưng hết lần này đến lần khác, sẽ có một kiểu nhị phân, lúc nó hỏi anh ấy câu nào tốt hơn, và thường các câu hỏi tốt hơn là câu có ba dấu chấm than. Tuy nhiên, anh ấy vẫn phải đánh dấu nó là một cách viết tồi.
DK Đó thật là một công việc buồn tẻ.
JS Tương lai của nghề viết lách sẽ ra sao? Trong quá khứ, Ayad, bạn đã từng nói kiểu như là, “Chúng ta còn ba năm nữa”.
AA Đúng vậy, tôi đã từng là thành viên của một nhóm ở Hollywood, kiểu như một người quan sát từ xa vậy. Mọi chuyện bắt đầu từ một người bạn đã đến Yale để học ngữ văn và sau đó trở thành một tư vấn viên. Anh ấy đến Hollywood và trở thành một nhà sản xuất, và khi GPT ra đời, anh ấy đã cố nhờ một kỹ sư máy tính sử dụng GPT để viết kịch bản truyền hình thử nghiệm. Đến tháng 4/2023, họ đã viết được một kịch bản thử nghiệm dài 30 phút, và đó là kịch bản hấp dẫn nhất mà tôi từng đọc trong một thời gian dài. Nó như thể là số điện thoại của tôi vậy, tôi luôn muốn dùng nó mà không hiểu tại sao. Là một người viết kịch bản, tôi không biết làm cách nào để chuyển thể kịch bản đó. Tôi nhớ đã gọi Daniel sau đó và nói, “Chúng ta chỉ còn ba năm nữa thôi”.
Tôi nghĩ rằng ý niệm về bất cứ loại hình nghệ thuật nào cũng gắn bó mật thiết với ý niệm rằng một con người đang nói chuyện với tôi.
DK Dù sao thì mọi người cũng đang đọc ít hơn và chúng ta không cần AI lo lắng cho công việc của chúng ta. Kỳ lạ thay, tôi cảm thấy lo lắng về rất nhiều thứ liên quan đến AI, nhưng tôi không thật sự lo lắng về việc độc giả sẽ yêu thích những cuốn tiểu thuyết do AI viết hơn là của tôi. Bởi vì tôi nghĩ rằng ý niệm về bất cứ loại hình nghệ thuật nào cũng gắn bó mật thiết với ý niệm rằng một con người đang nói chuyện với tôi. Tôi lo lắng về những gì AI sẽ làm với tất cả chúng ta, với thị trường lao động, với thông tin sai lệch, với chính trị và thậm chí là những dạng độc tài mà bạn có thể tạo ra từ nó. Trong số những nỗi lo dài dằng dặc đó, câu hỏi “Liệu nó sẽ viết tiểu thuyết hay hơn tôi hay không?” dường như không quá cấp thiết với tôi. Tôi không muốn đọc những cuốn tiểu thuyết hay nhưng được viết bởi AI. Tôi cũng không muốn xem những chương trình truyền hình do AI viết kịch bản.
AA Bây giờ thì chúng đã được viết bằng AI rồi.
DK Có thể, nhưng bây giờ thì phần lớn các chương trình đều rập khuôn.
MO’R Tôi không muốn nói về việc tương lai của nghề viết lách sẽ đi về đâu. Dù gì thì ai còn đọc thơ của tôi nữa? Tôi không viết để thu hút thính giả. Tôi tin vào nghệ thuật viết văn, và tôi cũng tin rằng con người sẽ vẫn tìm đến những tác phẩm nghệ thuật từ chính bàn tay con người tạo ra. Nhưng có vẻ chúng ta sẽ thấy được sự phân hóa ngày càng tăng giữa những sản phẩm thương mại và phi thương mại, nghệ thuật “cao cấp” được tạo ra vì chính nó. Đã có một cuộc đình công lớn ở Hollywood về việc AI đang được ứng dụng vào quá nhiều khâu sản xuất. Nhưng tôi nghĩ rất nhiều người đọc muốn tìm kiếm một dấu ấn về ý thức độc nhất của con người. Bởi vì đọc chính là hình thức mang chúng ta lại gần nhất với tâm trí của người khác. Những bộ phim bom tấn của Hollywood thì không như vậy. Nó tập trung vào những thứ khác giống như sự hoành tráng hoặc các yếu tố đặc trưng của thể loại, những thứ mà AI có thể dễ dàng sao chép hơn.
AA Tôi nhận ra rằng với sự phát triển của những công cụ này, mặc dù chúng rất hiệu quả, vẫn có một thứ mà có vẻ chúng không thể làm được, đó là hiểu một cách có ý nghĩa trải nghiệm khi thưởng thức một tác phẩm. Khoảng cách giữa ngữ cảnh và trải nghiệm là rất quan trọng trong các tác phẩm văn học dài. Bởi vì trải nghiệm mà người đọc gợi ra từ những từ ngữ mới là cấu trúc thật sự của câu chuyện.
JS Daniel, trước đây khi bàn về việc liệu có nên để AI viết thay bạn hay không, bạn đã từng nói “Tôi chỉ thích viết”. Tôi nghĩ về điều đó rất nhiều khi trò chuyện với sinh viên của mình về việc liệu họ có nên sử dụng AI hay không và vì sao không sử dụng nó.
DK Tôi không hề cảm thấy bị cám dỗ khi để nó viết thay mình. Tôi có thể nhìn ra vì sao nó trở nên cám dỗ với mọi người trong nhiều trường hợp. Nhưng điều đó không thể cám dỗ tôi, bởi vì tôi cảm thấy rất vui vì được trở thành một nhà văn, và tôi rất yêu viết lách. Tôi nghĩ rằng các nhà tiểu thuyết sẽ sớm trở nên giống như những nhà thơ hiện nay; chúng ta đang làm điều này cho ít người hơn. Và mọi người sẽ không ngừng đọc các tác phẩm văn học chỉ vì họ đang đọc các tác phẩm văn học do AI tạo ra; họ sẽ dừng đọc các tác phẩm của chúng ta bởi vì họ tương tác với các hình thức giải trí khác do AI tạo ra, đứng đầu trong số đó là những người bạn ảo. Tôi nghĩ rằng điều quan trọng và then chốt cho tương lai chúng ta sẽ là việc những con người nhân tạo vốn hiểu chúng ta rất rõ và nói với chúng ta mọi lúc. Đây là điều tôi đang lo lắng, và tôi nghĩ rằng đây cũng là điều mà độc giả sẽ quan tâm.
JS Liệu chúng ta có nên sử dụng AI nếu chưa sử dụng nó từ trước? Liệu chúng ta có bỏ lỡ điều gì đó quan trọng? Hãy dẹp bỏ suy nghĩ “Bạn đang bị lạc hậu”. Liệu chúng ta có nên sử dụng nó?
DK Được rồi, câu trả lời của tôi là chẳng có cái gì gọi là “nên” cả. Nếu bạn không thích thì đừng dùng. Nhưng trong nhiều tình huống, rất có thể bạn sẽ chịu bất lợi.
AA Đó là một công nghệ phi thường, và nó đóng vai trò rất quan trọng đối với hướng đi của thế kỷ 21. Tôi sẽ khuyến khích mọi người hãy tò mò về nó. Daniel từng nói với tôi một câu rất sâu sắc rằng: “Chúng ta sẽ nhìn lại kỷ nguyên này như một thời kỳ mà những con người kỳ lạ bị ám ảnh với cách toán học tái định hình thế giới”. Điều đó có một phần là sự thật, rằng thực tại đang mang một hình dáng bất thường nào đó đối với chúng ta bởi vì một nhóm nhỏ các cá nhân có định hướng rất cụ thể về một loại hoạt động của con người đang tái định hình thực tại.
DK Mặc dù tôi đã nói về những cuốn tiểu thuyết và có thể là tương lai của tiểu tuyết không được mấy tươi sáng, tôi vẫn nghĩ rằng tương lai của sân khấu có vẻ khả quan hơn. Sân khấu và diễn xuất – bất cứ thứ gì diễn ra trước khán giả trực tiếp đều có tương lai.
Đó là ảo tưởng tột cùng của một kẻ cuồng công nghệ không muốn mang một thân xác vật lý – ước mơ được “tải” chính mình vào một trí thông minh không bao giờ ngắt kết nối, không bao giờ mệt mỏi.
MO’R Tôi nghĩ điều này sẽ giúp chúng ta nhận ra giá trị của tình bạn ngoài đời thực. Chúng ta có thể sẽ chứng kiến sự trở lại của sáng tạo nghệ thuật và chứng kiến sự thân thiết như đã diễn ra sau đại dịch. Tôi cũng muốn nói thêm rằng, một nhà khoa học máy tính mà tôi đã từng nói chuyện cùng cho biết cuối cùng chúng ta sẽ cạn kiệt nguồn ngôn ngữ để cung cấp cho nó và họ cũng không chắc LLM sẽ tích lũy được bao nhiêu trí thông minh vào thời điểm đó. Một trong những thứ khó nhất để dạy chúng chính là sự chuyển động của cơ thể trong không gian.
AA Xét theo chiều ngược lại, phần mở đầu của Phúc âm theo Thánh Gioan (John) có câu: “Lúc khởi đầu đã có Ngôi Lời”. Ngôn ngữ mang trong mình một sức mạnh hiện sinh, và điều này dường như được chứng minh bởi các LLM, những lời xác nhận của các luận điểm mà các những người theo chủ nghĩa cấu trúc lẫn các nhà Kabbalah [Kabbalists: các nhà Kabbalah – những người theo truyền thống thần học huyền bí của Do Thái giáo, tin rằng Thiên Chúa dùng các chữ cái và ngôn ngữ để sáng tạo ra vũ trụ] từng đưa ra. Ở một khía cạnh rất ý nghĩa, chính ngôn ngữ tạo nên thực tại.
MO’R Vì các LLM được xây dựng xoay quanh ngôn ngữ, tôi nghĩ rằng chúng giống như một tấm gương méo mó. Một nhà nghiên cứu từng nói với tôi rằng COVID, với vai trò là một loại virus, đã khai thác mọi điểm yếu của bạn. Vì vậy, nếu phổi của bạn yếu, nó có thể gây ra thương tổn nặng nề. Nếu tim bạn hoạt động yếu, nó có thể gây ra tổn thương cho cơ tim. Với LLM, nó mang tính cá nhân hóa cao. Nó được thiết kế để làm hài lòng, để giúp đỡ và phản hồi cực kỳ nhạy bén. Vì vậy, nó sẽ nhanh chóng tìm ra những điểm yếu của bạn, và nếu bạn tương tác với nó bằng mặt cảm xúc, nó sẽ nhanh chóng phản hồi bằng cách kích hoạt ý thức sâu sắc về bản thân bạn. Tôi có thể hiểu vì sao, với một số người, điều đó lại gây ra sự lạc lối.
DK Tôi không biết nó nói lên điều gì về tôi, có lẽ chẳng có gì tự hào, nhưng dù sao mỗi khi nó cố khơi gợi cảm xúc, tôi đã nói nó đừng làm thế.
MO’R Tôi nghĩ rằng điều đó rất lành mạnh.
JS Meghan, bạn đã viết trên tờ The New York Times về vấn đề tôn sùng sản phẩm hơn quá trình. Bạn cho rằng trong một thế giới quá chú trọng vào sản phẩm đầu ra và sự tối ưu hóa, khi sử dụng những công cụ này, chúng ta có thể đánh mất đi phần nào quan niệm về giá trị của chính quá trình làm ra nó.
MO’R Đây là một trong những điều tôi cảm nhận sâu sắc nhất: chúng ta sống trong một thế giới không ngừng thúc đẩy chúng ta hướng tới sản phẩm. Chúng ta có nguy cơ đánh đồng trí thông minh và sự xuất chúng với năng suất cao. Chúng ta đã xây dựng một thế giới tưởng thưởng cho ý nghĩ rằng bạn có thể làm được mọi thứ một cách dễ dàng, không bao giờ nghỉ ngơi và không bao giờ dừng lại. Và tôi thấy sự ra đời của AI có liên quan mật thiết với cái ảo tương tư bản đó - ảo tưởng về việc luôn luôn có thể làm được nhiều hơn nữa. Đó là ảo tưởng tột cùng của những kẻ cuồng công nghệ (nerd) không muốn mang một thân xác vật lý – ước mơ được “tải” chính mình vào một trí thông minh không bao giờ ngắt kết nối, không bao giờ mệt mỏi. Lúc đầu, khi mới dùng nó, tôi đã cảm thấy rùng mình phấn khởi. Tôi có thể làm rất nhiều thứ với nó! Nhưng rồi nó nhanh chóng khiến tôi cảm thấy kinh hãi. Trở thành một nhà văn là khi chúng ta học được những bài học khủng khiếp về sự kiên nhẫn. Không nên quá nghiêm túc, nhưng đây là thời điểm để tôn vinh bài học về sự kiên nhẫn – cùng một trí tuệ con người đầy phức tạp, gắn liền với thân xác, mang tính diễn giải, và một trí tuệ sống trong nhiều điều hơn là chỉ trong ngôn ngữ.
Ayad Akhtar là một tiểu thuyết gia và một nhà soạn kịch, ông đã đoạt giải Pulitzer và là tác giả của cuốn tiểu thuyết The Radiance.
Daniel Kehlmann là một tiểu thuyết gia và một nhà soạn kịch, các tác phẩm của ông bao gồm các tiểu thuyết như Measuring the World, Tyll và The Director cũng như chương trình truyền hình Kafka.
Meghan O’Rourke là tác giả của các cuốn sách bán chạy nhất theo bình chọn của New York Times, The Invisible Kingdom: Reimagining Chronic Illness và The Long Goodbye, cũng như ba tập thơ. Cô từng được nhận Học bổng Guggenheim, Học bổng Radcliffe và Giải thưởng Whiting cho các tác phẩm phi hư cấu. Cô hiện đang sống tại New Haven nơi cô giảng dạy tại Đại học Yale và là chủ biên của tờ The Yale Review.
Từ khoá: AI trí tuệ nhân tạo công nghệ ngôn ngữ văn học nghệ thuật
.jpg)
