Series phim Avatar của đạo diễn James Cameron đã trở thành một hiện tượng văn hóa toàn cầu, có tác động đáng kể đến nhận thức của khán giả về các vấn đề môi trường và xã hội. Hai phần đầu của bộ phim được ca ngợi rộng rãi như một câu chuyện chống chủ nghĩa thực dân, trong đó người Na'vi được khắc họa như một dân tộc dũng cảm bảo vệ quê hương, văn hóa và sinh thái của mình khỏi sự xâm lược của tập đoàn khai thác tài nguyên RDA (Resources Development Administration) – gồm những người ngoài hành tinh đến từ Trái Đất.

Sự đối lập rõ ràng giữa lối sống hòa hợp với thiên nhiên của người bản địa và chủ nghĩa tư bản khai thác, hủy hoại môi trường của con người đã định vị Avatar như một biểu tượng của sự phản kháng và bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, khi xem xét các diễn biến của phần 3 bộ phim ra mắt vào tháng 12/2025, câu chuyện về sự thống trị của phương Tây dường như lại được tái hiện như một hình thức “greenwashing” (hành vi sử dụng thông điệp “xanh, bền vững” để đánh bóng thương hiệu) trong điện ảnh, khi các thông điệp bảo vệ môi trường và tôn vinh văn hóa bản địa được sử dụng như một bức màn để che phủ cho việc tiếp tục đặt chủ thể phương Tây vào vị trí trung tâm của quyền lực và diễn ngôn.

Liệu một bộ phim mang thông điệp chống thực dân mạnh mẽ như Avatar, dù vô tình hay hữu ý, có tái tạo những khuôn mẫu tư duy thuộc địa mà chính bộ phim đang phê phán?

Từ câu chuyện môi trường đến chủ nghĩa thực dân

Avatar được nhìn nhận như một trường hợp nghiên cứu thú vị về mối quan hệ giữa điện ảnh và chính trị. Joni Adamson coi Avatar là sự thể hiện của chủ nghĩa thực dân mới, nơi sự khai thác tài nguyên mở rộng ra các hành tinh khác khi tài nguyên Trái Đất cạn kiệt, cho thấy sự tái định hình của chủ nghĩa đế quốc.

Bert Olivier cũng chỉ ra rằng phim sử dụng những hình ảnh khuôn mẫu về người bản địa (“Ecological Indian”) để truyền tải thông điệp về môi trường và sự phản kháng tất yếu.

James Cameron cũng từng thẳng thắn khẳng định: “Avatar là một bộ phim khoa học viễn tưởng kể lại lịch sử của Bắc và Nam Mỹ trong thời kỳ đầu thuộc địa, với tất cả cuộc xung đột và đổ máu giữa những kẻ xâm lược từ châu Âu và người dân bản địa. Trong đó, châu Âu bằng Trái đất, người Mỹ bản địa là người Na’vi.”

Không quá khó để nhận thấy rằng siêu tự sự của vũ trụ Avatar đã được đóng khung với thông điệp phản bá quyền, lên án chủ nghĩa thực dân mà trong đó, các nhân vật như Đại tá Quaritch và Cục Nghiên cứu Phát triển Tài nguyên (RDA) là nhân vật phản diện điển hình, còn Jake Sully – một cựu lính thủy đánh bộ loài người, sau trở thành thành viên của tộc Na’vi - thuộc về phe công lý.

“Từ bỏ truyền thống và chiến đấu”

Avatar 3 đã tiếp nối cuộc xung đột giữa người Na'vi và tập đoàn RDA. Bối cảnh phim mở rộng sang các vùng đất mới của Pandora, giới thiệu thêm các bộ tộc Na'vi khác nhau. Xung đột chính không chỉ xoay quanh việc tranh giành tài nguyên mà còn là cuộc đấu tranh vì sự sống còn của một nền văn minh.

Tuy nhiên, việc đối mặt với một kẻ thù được quân sự hóa cao độ như RDA có thể buộc người Na'vi phải thích nghi, áp dụng những công nghệ, tư duy chiến tranh mà trước đây họ xa lạ, thậm chí bài xích vì chúng “trái với tự nhiên”.

Trong Avatar 3, các cảnh hoặc lời thoại cho thấy nhân vật chính Jake Sully (nhân vật đã “chuyển hóa” thành người Na’vi) khuyến khích người Na'vi từ bỏ một số truyền thống tâm linh hoặc phương pháp chiến đấu hòa bình để áp dụng chiến thuật “hiện đại” hơn (của con người). Với ý nghĩa nào đó, điều này có thể được xem là một hình thức đồng hóa văn hóa.

Việc Jake huấn luyện các chiến binh Na'vi sử dụng vũ khí hoặc chiến thuật quân sự mà anh ta học được từ quân đội Mỹ, thay vì chỉ dựa vào sự kết nối với thiên nhiên hay sức mạnh của Eywa, có thể là một biểu hiện của xu hướng này. Điều này ngụ ý rằng các giá trị và truyền thống bản địa là “lạc hậu” hoặc “yếu kém” khi đối mặt với những “tiến bộ” của phương Tây (vũ khí, công nghệ và chiến thuật quân sự).

Khi bảo vệ bản sắc đi kèm với “quân sự hóa”, có phải người Na'vi đã từ bỏ một phần căn tính của mình?

“Vị cứu tinh da trắng” và nghịch lý của diễn ngôn chống bá quyền

Khái niệm “vị cứu tinh da trắng” (white savior narrative) cũng đã được áp dụng để phê phán Avatar. Mặc dù bộ phim có thể được xem là “chống Mỹ” do miêu tả người Mỹ tham lam, ích kỷ và hiếu chiến, nhân vật chính Jake Sully lại được xây dựng như một chủ thể da trắng có tư tưởng tự do và hội đủ tố chất lẫn vai trò lãnh đạo.

Ngay từ đầu, Jake đã được phủ lên lớp hào quang của nhân vật chính. Dù là con người, anh sớm chán nản trước lối sống cũ kỹ của nhân loại. Khi nhập vào cơ thể người Na’vi, Jake dần khám phá và gắn bó sâu sắc với thiên nhiên Pandora cũng như văn hóa của tộc người bản địa. Từ đó, anh lựa chọn đứng về phía họ và trở thành người dẫn dắt trong cuộc chiến chống lại thế lực xâm lược.

Tuy nhiên, ngay cả khi Jake Sully đã trở thành Na'vi, câu chuyện vẫn được kể chủ yếu qua lăng kính của anh và gia đình anh – những người “chuyển hóa” từ Trái Đất. Việc đặt Jake vào vai trò “cứu tinh” của người Na’vi vô hình trung lại đưa người da trắng trở thành trung tâm của câu chuyện, khiến thông điệp tưởng như phản đối chủ nghĩa bá quyền lại mang màu sắc ca ngợi chủ nghĩa thực dân theo một cách tinh vi.

Các tài liệu học thuật chỉ ra rằng Avatar vẫn tôn vinh nền văn minh phương Tây thông qua hình tượng “người da trắng cứu thế”. Vậy, liệu người Na'vi có thể tự cứu lấy mình, hay họ luôn cần một người hùng da trắng như Jake Sully để dẫn đường?

Một nhân vật Na'vi mạnh mẽ và đầy kinh nghiệm như Varang (thủ lĩnh bộ tộc Lửa - nhân vật phản diện chính của phần 3) lại bị “gạt ra rìa” (sidelined) để nhường đất diễn và vai trò lãnh đạo cho nhân vật Đại tá Quaritch “nửa người nửa Na'vi” mang tư duy Mỹ. Và điều này củng cố ý tưởng rằng các tiếng nói và trải nghiệm bản địa bị lu mờ. Câu chuyện vẫn được kể từ góc độ coi Mỹ là ưu việt, dẫn đến việc các nhân vật “ngoài phương Tây” bị giảm vai trò, chỉ đóng vai phụ tá cho nhân vật chính mang tư duy Mỹ.

Và điện ảnh vẫn đi tìm mình trong thời kỳ hậu thực dân

Sự căng thẳng giữa thông điệp chống thực dân và các yếu tố thực dân trong Avatar 3 vẫn là vấn đề đáng chú ý trong nghiên cứu điện ảnh. Sự mâu thuẫn này có thể được lý giải như một phản ánh phức tạp của cách các xã hội hiện đại vẫn đang vật lộn với di sản của chủ nghĩa thực dân và các diễn ngôn quyền lực.

Quyết định của các nhà làm phim trong việc lựa chọn hướng đi này có thể là một sự thỏa hiệp nghệ thuật nhằm thu hút khán giả phương Tây, những người có thể dễ dàng đồng cảm với một “người hùng da trắng” dẫn dắt cuộc chiến. Hoặc, nó có thể là một phản ánh vô thức của tư duy thuộc địa vẫn còn tồn tại trong xã hội đương đại.

Kết lại, nếu một tác phẩm điện ảnh bom tấn như Avatar cũng có thể chứa đựng những khuôn mẫu này, điều đó cho thấy sự dai dẳng của tư duy thuộc địa trong văn hóa đại chúng. Tư duy này có thể củng cố định kiến về việc “người bản địa cần được giải phóng hay hiện đại hóa” bởi một “thế lực” bên ngoài, ngay cả khi lực lượng đó tự nhận là đồng minh. Điều này kết nối với các tranh luận rộng hơn về khả năng điện ảnh định hình các quan điểm chính trị - xã hội, nhất là liên quan đến việc truyền tải các tư tưởng phức tạp, đôi khi mâu thuẫn, về chủ nghĩa thực dân và bá quyền.

Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.