Cứ mua sách nhưng không đọc! - Tại sao điều đó khiến bạn thỏa mãn?

Nguồn: Michelle Spear, “Why you keep buying books you don’t read – and why it feels so good,” The Conversation, July 20, 2026, https://theconversation.com/why-you-keep-buying-books-you-dont-read-and-why-it-feels-so-good-286801

Người dịch: Triệu Chí Phong

Vào những lúc bận rộn, tôi nhận ra mình đơn giản không thể đọc hết những gì mình muốn. Những khoảng thời gian rảnh rỗi trong cuộc sống thường được lấp đầy bởi công việc, cuộc họp, email, việc nhà, những chuyện lặt vặt khác và deadline. Mỗi lần đứng trong hiệu sách, “môi trường” khiến tôi cảm thấy được là chính mình nhất, tôi lại cảm thấy bực bội vì không có đủ thời gian để đọc sách.

Một cách mà tôi thường dùng để tự an ủi chính mình đó là cứ mua sách chất chồng thêm, tự nhủ rằng đến khi nào có thời gian rảnh rỗi tôi sẽ mở chúng ra đọc. Cảm giác này trông thật kỳ lạ nhưng lại làm tôi cảm thấy thỏa mãn. Một vài người có thể gọi đó là sự bừa bộn, nhưng người Nhật có hẳn một từ thanh nhã hơn để nói về nó: tsundoku.

Thuật ngữ này miêu tả thói quen mua sách và cứ để chúng chất chồng mà không hề đọc. Nó kết hợp ý nghĩa của việc xếp chồng mọi thứ (tsunde), để dành một thứ gì đó cho sau này (oku) và việc đọc (doku). Kết quả là một khái niệm mới được ra đời gói gọn niềm lạc quan thầm lặng trong cả chồng sách.

Không phải là dấu hiệu của việc thiếu thời gian hay thiếu kỷ luật, tsundoku có thể hé lộ một điều quan trọng đáng ngạc nhiên về cách mà bộ não phản ứng trước sự mong đợi.

Khi chúng ta bắt gặp điều gì đó hứa hẹn mang lại niềm vui hay sự khám phá, hệ thống tưởng thưởng của bộ não sẽ được kích hoạt. Một trong những dây thần kinh quan trọng nhất của hệ thống này đi từ vùng mái bụng (ventral tegmental area - VTA), khu vực ở não giữa sản sinh ra dopamine và động lực, đến nhân accumbens (nucleus accumbens), một cấu trúc tạo ra cảm giác được tán thưởng.

Dopamine thường được miêu tả đơn giản là một chất hóa học gây khoái lạc. Tuy nhiên, cách hiểu này quá giản đơn. Một trong những chức năng chủ yếu của dopamine là giúp bộ não xác định được những cơ hội quý giá để theo đuổi. Thay vì chỉ thưởng cho chúng ta sau khi điều gì đó có lợi đã xảy ra, não bộ thường tạo ra cảm giác này ngay từ trước, qua đó khuyến khích những hành vi có khả năng mang lại giá trị.

Từ góc độ tiến hóa, điều này hoàn toàn hợp lý vì tổ tiên chúng ta từng có lợi thế sinh tồn khi biết chủ động tìm kiếm thức ăn trước khi họ cảm thấy đói, tìm nơi trú ẩn trước khi cơn bão đến, hay thậm chí là tích lũy kiến thức hữu ích trước khi họ cần nó. Một bộ não có khả năng dự đoán và hướng tới những phần thưởng trong tương lai sẽ lợi thế hơn so với một bộ não chỉ phản ứng với những nhu cầu cấp thiết.

Điều này có nghĩa dopamine không chỉ phản hồi với sự tưởng thưởng mà còn với kỳ vọng về sự tưởng thưởng. Chỉ riêng sự mong đợi về một trải nghiệm thú vị cũng có thể kích thích các con đường tưởng thưởng trước khi chúng ta trải nghiệm chúng.

Một cuốn sách chưa được đọc là một ví dụ điển hình. Chúng có thể chưa được mở ra trong hàng tuần thậm chí hàng tháng trời, nhưng bộ não vẫn luôn nhận thấy giá trị tiềm ẩn của nó và tận hưởng cảm giác mong đợi từ trước khi ta lật trang sách đầu tiên.

Vùng hồi hải mã, một cấu trúc sâu bên trong bộ não thường được biết đến với vai trò bộ nhớ, cũng đóng một vai trò quan trọng. Trong khi chúng ta thường nghĩ rằng vùng hồi hải mã giúp mình ghi nhớ quá khứ, nó cũng đóng vai trò quan trọng không kém trong việc tưởng tượng ra tương lai. Bộ máy thần kinh tương tự cho phép chúng ta tái tạo những trải nghiệm trong quá khứ cũng giúp ta kiến tạo những trải nghiệm tương lai.

Khi bạn tưởng tượng ra bản thân cuối cùng cũng được đọc cuốn sách đó trong kỳ nghỉ hè, trên một chuyến tàu dài hay khi đang nằm cuộn mình trên ghế sofa trong một buổi chiều mưa, vùng hồi hải mã bắt đầu hình dung những trải nghiệm tương lai đó. Nó sẽ liên kết những mảnh ghép ký ức trước đây được lưu giữ trong não bộ lại thành một bức tranh tinh thần hoàn chỉnh: từ tia nắng ấm, mùi vị cà phê, âm thanh của việc lật những trang sách cho đến sự thoải mái trên chiếc ghế bạn yêu thích. Nói cách khác, bộ não sử dụng ký ức từ quá khứ để tập dợt cho những điều tươi đẹp ở phía trước.

Góp phần nâng cao sức khỏe tinh thần

Khả năng này có thể quan trọng hơn chúng ta tưởng. Các nhà tâm lý học ngày càng nhận ra rằng sự mong đợi một cách tích cực có thể đóng góp vào việc xây dựng hạnh phúc. Việc mong chờ những trải nghiệm thú vị có thể giúp cải thiện tâm trạng, tăng động lực và chống lại tâm trạng căng thẳng mỗi ngày. Trong một số trường hợp, sự mong chờ có thể mang lại cảm giác thích thú ngang với việc tham gia sự kiện đó.

Điều này lý giải vì sao một chồng sách chưa đọc lại tạo ra cảm giác khác hẳn một chồng email chưa được trả lời. Cả hai đều là những việc chờ được hoàn thành, nhưng khác biệt ở cách bộ não diễn giải chúng. Email chưa đọc là những nghĩa vụ bắt buộc trong khi những cuốn sách chưa đọc lại là những phần thưởng.

Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà hành vi này được thể hiện một cách rõ nét nhất ở các hiệu sách chứ không phải môi trường trực tuyến. Việc xem trực tiếp giúp kích thích não bộ toàn diện hơn, huy động cả hệ thống các giác quan, không gian và sự tưởng thưởng, khiến việc khám phá trở nên phong phú và đáng nhớ hơn. Chẳng hạn mùi đặc trưng, hơi ngọt của giấy và mực được khứu giác phát hiện và truyền trực tiếp đến các vùng não liên quan đến trí nhớ và cảm xúc, trong đó có vùng hồi hải mã và hạch hạnh nhân.

Ngay cả trước khi đọc một quyển sách, trải nghiệm tìm kiếm nó cũng đã có thể mang lại cảm giác thích thú. Vì vậy, tsundoku phần nào phản ánh một trong những khả năng đáng kinh ngạc nhất của bộ não, chúng ta có thể nhận được niềm vui thật sự từ những trải nghiệm còn chưa xảy ra.

Triệu Chí Phong hiện là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Mối quan tâm của Phong là về an ninh tại Châu Á - Thái Bình Dương.