Homeschooling: Nhìn nhận thế nào cho hợp lý, hợp tình?

Là người làm cha làm mẹ, ai cũng mong con mình khoẻ mạnh và được hưởng nền giáo dục tốt nhất. Thông thường, cha mẹ sẽ cho con theo học những cơ sở giáo dục công lập, chủ yếu là vì chất lượng giáo dục đã được công nhận và học phí phải chăng.

Nhưng cũng có cha mẹ chọn lựa homeschooling (giáo dục tại nhà) vì những cân nhắc về điều kiện tài chính, năng khiếu của trẻ, công việc của cha mẹ, hay những lý do khác.

Chúng ta bàn cãi về homeschooling, nhưng rốt cuộc hình thức giáo dục này là gì? Theo từ điển Cambridge, hiểu đơn giản, homeschooling là việc dạy trẻ em ở nhà, thường là bởi cha mẹ. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) mô tả khá chi tiết về hình thức giáo dục này, người viết nghĩ nên trích dẫn đầy đủ:

Giáo dục tại nhà (Homeschooling) khác biệt với giáo dục truyền thống và phi truyền thống, vì hình thức này chủ yếu do cha mẹ hướng dẫn, diễn ra tại nhà, linh hoạt về thời gian và gắn liền với trách nhiệm trực tiếp của cha mẹ. Dù nhiều hoạt động giáo dục tại nhà diễn ra trong không gian gia đình, cha mẹ vẫn có thể tận dụng các nguồn lực cộng đồng, môi trường xung quanh cũng như các cơ sở công cộng để làm phong phú thêm quá trình học tập của trẻ. Giáo dục tại nhà cũng khác biệt so với hình thức học trực tuyến, thuê gia sư hay trường tư thục, bởi vai trò trọng tâm của phụ huynh (bao gồm cả người giám hộ hợp pháp hoặc người chăm sóc trẻ) trong việc định hướng toàn bộ quá trình giáo dục.

Phạm vi homeschooling áp dụng cho trẻ trong độ tuổi nghĩa vụ giáo dục, thường kéo dài từ 5 đến 18 tuổi (tương đương từ tiểu học đến hết trung học phổ thông).

Không đứa trẻ nào giống đứa trẻ nào

Cha mẹ hiểu rằng giáo dục là bệ đỡ để trẻ có điều kiện và cơ hội phát triển. Và việc quyết định lộ trình, nội dung, tốc độ học tập, và phương pháp giảng dạy không phải là đặc quyền của riêng tổ chức hay cá nhân nào.

Ngày nay, homeschooling là lựa chọn mang tính cá nhân. Nếu không nói quá, nó là tuyên ngôn về quyền lựa chọn của các bậc làm cha làm mẹ. Quyết định giáo dục con cái tại nhà xuất phát từ các giá trị mà những bậc phụ huynh này coi là quan trọng, chẳng hạn như một nền giáo dục toàn diện hay một đứa trẻ được đồng hành bởi cha mẹ trong quá trình học tập.

Cũng có những cha mẹ cho rằng nền giáo dục ở quốc gia họ là chưa đủ để con trẻ phát triển. Giáo dục trong nhà trường có thể “vừa thừa vừa thiếu”: thừa những môn học không cần thiết, chỉ mang tính tô vẽ; và thiếu những môn học thực chất để phát triển đức – trí – thể – mỹ cho trẻ. Các môn học và phương pháp giảng dạy có thể giáo điều, máy móc, tập trung vào thi cử, chất lượng không được đảm bảo, và giáo viên đánh giá trẻ một cách rập khuôn. Trẻ cũng có thể bị phân biệt đối xử hay bị “ăn hiếp” chỉ vì chậm hơn, hoặc nhanh hơn, các bạn khác. Bạo lực học đường từ lâu vẫn là nỗi lo thường trực của nhiều bậc cha mẹ.

Có một khía cạnh rất quan trọng, nhiều lần được nêu, nhưng hiếm khi được nhìn nhận đúng mức, đó là: trẻ đặc biệt cần sự dạy dỗ đặc biệt. Đứa trẻ đó có thể sở hữu tư chất vượt trội hay nhạy bén hơn những trẻ cùng trang lứa. Đứa trẻ đó cũng có thể phát triển chậm, hoặc gặp trở ngại về năng lực tư duy, khả năng ngôn ngữ, hay kiểm soát cảm xúc.

Với trẻ có năng khiếu đặc biệt, sự phát triển của các em có thể không đồng bộ hay thậm chí bị rối loạn. Trẻ có thể phát triển vượt trội về trí tuệ, nhưng ở những khía cạnh khác (như khả năng giao tiếp và thấu cảm), sự phát triển lại chưa đạt đến mức độ tương xứng. Vì vậy, trẻ cần một lộ trình riêng và những điều kiện để phát triển với phương pháp và tốc độ riêng. Lúc này, cha mẹ là người hiểu con mình nhất và có thể dạy dỗ con với sự tận tuỵ nhất.

Như vậy, việc tham gia cùng tập thể không phải lúc nào cũng có thể đáp ứng sự phát triển đặc biệt hay bù đắp cho những thiếu sót của các em. Cái chung phải đủ bao dung để chở che cho cái riêng. Và những cân nhắc về pháp lý và giáo dục cần đi kèm với việc lưu tâm đến quyền lựa chọn của cha mẹ lẫn trẻ.

Trông người lại ngẫm đến ta

Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR) đã xây dựng những cơ sở về quyền con người, với Điều 26.1 quy định: “Mọi người đều có quyền được giáo dục”. Quan trọng, điều 26.3 nêu rõ: “Các bậc cha mẹ có quyền ưu tiên trong việc lựa chọn loại hình giáo dục dành cho con cái mình”. Tuy vậy, giáo dục ở các quốc gia không giống nhau, bao gồm vấn đề homeschooling.

Tại châu Á, không thiếu những quốc gia coi homeschooling là hợp pháp, dù mức độ công nhận và các quy định pháp lý có khác nhau. Đài Loan và Indonesia cởi mở với hình thức giáo dục này nhất; chính phủ và các cơ sở giáo dục đưa ra nhiều chính sách hỗ trợ để cha mẹ và trẻ có thể học tại nhà mà không cảm thấy bị xa cách với hệ thống. Singapore, Philippines, Malaysia, Thái Lan cho phép homeschooling nhưng kèm theo đó là sự giám sát chặt chẽ. Trái lại, Trung Quốc và Triều Tiên cấm triệt để homeschooling, trẻ em bắt buộc phải đến trường. Tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Hồng Kông, Ma Cao, Mông Cổ và phần lớn các quốc gia Đông Nam Á lục địa, hình thức giáo dục này hoạt động trong những vùng xám pháp lý: homeschooling không bị cấm, nhưng cũng không được chính thức công nhận.

Tại Việt Nam, theo Điều 8.1 của “Nghị định số 353/2026/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 5 đến 6 tuổi, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ”, “công dân trong độ tuổi thực hiện giáo dục bắt buộc có nghĩa vụ học tập để hoàn thành giáo dục bắt buộc theo quy định của pháp luật”. Từ ngày 1/11, Nghị định chính thức có hiệu lực. Như vậy, trẻ trong độ tuổi học tiểu học và trung học cơ sở “bắt buộc” phải đến trường theo quy định. Nói cách khác, đây là “nghĩa vụ pháp lý”.

Một bài viết trên báo Tuổi Trẻ bàn về Nghị định 353 có trích giải thích của Luật sư Vũ Thị Hồng Hạnh, thuộc Đoàn luật sư thành phố Hà Nội, cho rằng “homeschooling tự phát không mặc nhiên được công nhận là thay thế giáo dục bắt buộc. Pháp luật không cấm cha mẹ tự dạy con, nhưng gia đình lựa chọn hình thức này (hoặc học trực tuyến, học chương trình nước ngoài) cần đảm bảo tính hợp pháp về hồ sơ, cơ chế đánh giá và kiểm định kết quả tương đương tại Việt Nam. Việc xử lý vi phạm đối với nhóm này cũng chỉ được đặt ra nếu có hành vi vi phạm cụ thể, chứ không có chuyện hễ chọn homeschooling là tự động bị phạt”.

Tuy vậy, Luật Giáo dục chưa có điều khoản quy định hay công nhận homeschooling là một hình thức giáo dục phổ thông chính quy. Vì chưa có khung pháp lý điều chỉnh, hình thức này không bị pháp luật cấm, nhưng nhà nước cũng không công nhận kết quả học tập hay cấp bằng cho các chương trình tự học tại nhà. Hiểu đơn giản, homeschooling không bị cấm nhưng không được công nhận, từ đó dẫn đến một khoảng trống pháp lý trong vấn đề này. Một bài viết khác trên Tuổi Trẻ cho rằng lý do chủ yếu là vì “không ai thẩm định người dạy, không ai công nhận tờ giấy chứng nhận và đứa trẻ gánh toàn bộ rủi ro”.

Từ hiểu biết đến cởi mở

Thử thách rất lớn đối với việc nhìn nhận homeschooling là ta dễ rơi vào cái bẫy của cái nhìn cởi mở thái quá hoặc hoài nghi quá mức. Hệ quả là, ta có thể quá lạc quan hoặc quá cảnh giác. Tạm bỏ qua quan điểm chính trị và những quy định pháp luật riêng biệt của từng quốc gia, hãy tìm hiểu xem có những quan ngại chủ yếu nào đối với hình thức giáo dục này.

Liệu homeschooling có gây ra khoảng trống về luật pháp, đặt áp lực lên cha mẹ, hay bị lợi dụng để tước đi cơ hội học tập đầy đủ của trẻ? Chắc chắn là có. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng hình thức giáo dục này có thể mang lại nhiều rủi ro, như khó kiểm định chất lượng, đòi hỏi nguồn lực kinh tế và thời gian rất lớn của cha mẹ, cũng như cần gia đình có vốn văn hoá đủ cao để nhận ra tiềm năng hay các vấn đề liên quan đến sự phát triển của trẻ.

Homeschooling cũng có nguy cơ khiến trẻ không có cơ hội lắng nghe các quan điểm đa chiều, nới rộng hơn khoảng cách phát triển của trẻ, và tệ hơn là khiến các em bị bỏ lại phía sau (vì sự hỗ trợ của nhà trường, gia đình và xã hội quyết định rất lớn đến sự phát triển toàn diện của trẻ). Việc khó đo lường các tiêu chuẩn dạy và học cũng gây lo ngại vì khó mà giám sát chất lượng của hình thức học tập này.

Với cha mẹ, hình thức dạy này có thể mang đến thách thức rất lớn. Các bậc phụ huynh có thể rơi vào tình trạng kiệt sức (burnout) vì phải cân bằng giữa công việc với nuôi dạy con. Họ có thể vô tình bỏ qua nhu cầu về một nền giáo dục cân bằng – vốn là yếu tố then chốt để một cá nhân phát triển toàn diện. Không chỉ vậy, cha mẹ có thể gặp khó khăn trong việc tìm kiếm sự cân bằng giữa linh hoạt và kỷ luật, hay giữa việc nuôi dưỡng cá tính của trẻ trong khuôn khổ gia đình và chủ động tham gia vào các hoạt động giáo dục bên ngoài gia đình.

Với homeschooling, cha mẹ phải gánh vác trách nhiệm trong một giai đoạn dài. Và kèm theo đó là một khoản đầu tư rất lớn: năng lực quản lý thời gian, cam kết tài chính, cùng những cân nhắc khác, nhất là việc đưa trẻ quay lại trường.

Vẫn có quan ngại cho rằng homeschooling khiến trẻ thiếu vắng sự tương tác với các bạn cùng trang lứa hay thiếu cơ hội tham gia các hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, học tại nhà không có nghĩa là bị nhốt trong lồng kính. Trẻ vẫn có thể học cùng các bạn khác trong các nhóm nhỏ do giáo viên hay chuyên gia phụ trách (đây là sự bổ sung, vì bản chất của homeschooling là việc học tập ở nhà của trẻ, và cha mẹ là người hướng dẫn chính).

Các tổ chức, hiệp hội giáo dục, và các chuyên gia cũng có thể hỗ trợ các bậc cha mẹ bằng cách tham gia cùng các nhóm học tập quy mô nhỏ, cung cấp các tài liệu giảng dạy ở nhà, và tổ chức các buổi gặp mặt định kỳ (hằng tuần hay hằng tháng) để chia sẻ kinh nghiệm. Đài Loan – nơi rất cởi mở với homeschooling – thường áp dụng mô hình bổ trợ này.

Bên cạnh đó, trẻ nên được khuyến khích tham gia các hoạt động học tập khác, như các lớp phát triển năng khiếu và kỹ năng, hay các lớp học để bổ sung những kiến thức mà trẻ còn hạn chế. Và trẻ hoàn toàn có thể tham gia các hoạt động cộng đồng ở các công viên, hội nhóm, hay các các sự kiện văn hoá – thể thao. Các bà mẹ có thể tham gia một nhóm tạm gọi là hợp tác giáo dục mầm non, nơi họ thay phiên nhau giảng dạy. Cha mẹ cũng có thể cùng trẻ tham gia các hoạt động vui chơi tự do, đọc sách và dành thời gian ở ngoài trời.

Còn về sự đánh giá và công nhận năng lực của trẻ? Về nhận thức, ta không thể coi homeschooling như hoạt động giảng dạy bên lề chỉ vì khó đánh giá hiệu quả của nó.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, trẻ có thể học tại nhà, nhưng cha mẹ phải có trách nhiệm và cam kết lớn hơn. Các bậc phụ huynh cần hiểu rằng, để dạy con tại nhà tốt, họ không thể đóng khung đứa trẻ vào một khuôn mẫu hay kỳ vọng. Điều cha mẹ cần làm là linh hoạt và sáng tạo để giúp trẻ bày tỏ mong muốn và thể hiện bản thân. Cha mẹ nên đồng hành cùng con để tìm ra triết lý và chương trình giáo dục phù hợp.

Nhưng để những việc này có ý nghĩa và phát huy hiệu quả thì nhà nước và các cơ sở giáo dục phải can dự tích cực. Tại Singapore, các bậc phụ huynh chọn homeschooling sẽ được Bộ Giáo dục xác minh trình độ học vấn, và cha mẹ buộc phải có bằng cấp. Các bậc phụ huynh muốn cho con học tại nhà cũng phải nộp một kế hoạch học tập chi tiết cho bốn môn học chính ở bậc tiểu học, cũng như cho chương trình Giáo dục Nhân cách và Công dân. Kế hoạch này cần có dự kiến ​​lịch trình giảng dạy và thông tin chi tiết về quá trình học tập của trẻ ở các lĩnh vực khác nhau. Hằng năm, phụ huynh phải nộp báo cáo tiến độ để cập nhật cho Bộ Giáo dục về kết quả học tập của con em mình trong các lĩnh vực đó.

Tại Đài Loan, homeschooling đã được hợp pháp hóa từ năm 1999, và có ba hình thức học tập: (1) Cá nhân (Individuals): Phụ huynh trực tiếp đăng ký để giảng dạy con em mình; (2) Nhóm (Groups): Hoạt động theo mô hình hợp tác, trong đó các gia đình cùng chia sẻ một chương trình giảng dạy cho tối đa 30 trẻ; (3) Cơ sở giáo dục (Institutions): Các mô hình trường học tư thục quy mô nhỏ. Công dân nước ngoài cũng có thể áp dụng hình thức giáo dục này mà không bị hạn chế hay phân biệt đối xử.

Để dạy tại nhà, phụ huynh phải nộp đơn lên cơ quan giáo dục địa phương tại nơi đăng ký hộ khẩu hoặc nơi cư trú. Những học sinh hoàn thành chương trình homeschooling ở cấp tiểu học và trung học cơ sở sẽ nhận được bằng tốt nghiệp từ các trường học trong quận/huyện; đối với cấp trung học phổ thông, học sinh sẽ nhận được chứng chỉ hoàn thành chương trình, từ đó các em có đủ điều kiện để nộp đơn vào các trường đại học tại Đài Loan.

Nhu cầu có thật

Ta không nên coi homeschooling như “đối thủ” hay tệ hơn là “kẻ thù” của giáo dục truyền thống. Homeschooling không sinh ra để cạnh tranh hay xoá bỏ trường học, đơn giản là vì nó không có mục tiêu đó, và cũng không đủ năng lực để làm vậy.

Homeschooling sinh ra từ những đòi hỏi thực tế, không phải là một hình thức phản kháng. Cụ thể, nó là giải pháp đặc thù cho những trẻ có nhu cầu đặc biệt – hoặc xuất sắc vượt trội, hoặc có năng khiếu nghệ thuật, thể thao cần lịch trình linh hoạt, hoặc gặp khó khăn về sức khỏe và tâm lý. Chẳng cha mẹ nào có hiểu biết và yêu thương con lại bỏ công sức, thời gian và tài chính để theo đuổi con đường giáo dục đòi hỏi nhiều nỗ lực này. Vì vậy mà hệ thống giáo dục nên nhìn nhận homeschooling như phương thức giáo dục thay thế an toàn, thay vì một sự chống đối từ phụ huynh và trẻ – với cha mẹ là “trốn nghĩa vụ” còn trẻ thì “trốn học”.

Trước những thách thức trên, liệu từ chối homeschooling có phải là giải pháp hoàn hảo để né tránh hình thức giáo dục này. Từ góc nhìn chính sách, nhất là ở lĩnh vực giáo dục, sẽ thật phi giáo dục nếu ta tư duy theo kiểu không quản được thì phủ nhận, hay tệ hơn là cấm cản. Thực tế, homeschooling là “một nhu cầu có thật”, và lựa chọn này là “không hiếm” – chủ yếu vì “tính linh hoạt và khả năng cá nhân hoá nội dung học tập”. Trong trường hợp này, “cấm cửa” chỉ thể hiện sự kém cỏi và bất lực, thay vì một giải pháp hiệu quả (cho phép, hạn chế, hay cấm vẫn là “giải pháp”). Điều nên làm là tham khảo kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia chấp nhận homeschooling. Nếu không tự nghĩ được giải pháp thì hãy học hỏi.

Ngược lại, việc từ chối công nhận homeschooling có thể mang lại rủi ro gì? Coi homeschooling như một hình thức giáo dục bên lề có thể đẩy các gia đình và trẻ em vào tình thế bị cô lập, dẫn đến sự phân biệt đối xử về giáo dục bên trong – bên ngoài.

Điều cần thiết là xây dựng một khung quản lý rõ ràng, cụ thể, và minh bạch. Nếu được công nhận bởi pháp luật, trẻ có thể học tập tại nhà với sự giúp đỡ của phụ huynh, các chuyên gia, và người hướng dẫn. Nhưng trẻ phải tham gia các kỳ thi sát hạch định kỳ của Bộ Giáo dục để đảm bảo các em không bị bỏ lại phía sau hoặc bị tước đoạt cơ hội học tập.

Các cơ quan nhà nước nên công nhận, quản lý, và hướng dẫn homeschooling, có vậy mới tránh được việc cha mẹ tự mò mẫm, trẻ em thì hoang mang, còn xã hội thì tranh cãi. Thời gian có thể chờ các cơ quan quản lý suy nghĩ, nhưng thời gian không chờ đợi những đứa trẻ cần được dạy dỗ tử tế và các bậc cha mẹ khát khao con mình có cơ hội phát triển tốt nhất.

Sự công nhận từ nhà nước có ý nghĩa rất quan trọng về mặt luật pháp. Các em cần sự công nhận chính thức để có cơ hội theo đuổi các cơ hội học tập ở nước ngoài. Hằng năm, các trường đại học hàng đầu thế giới như Harvard, MIT hay Oxford đều chấp nhận tuyển sinh học sinh homeschool dựa trên chính các chứng chỉ chuẩn hóa và năng lực thực tế.

Về phía phụ huynh, duy trì sự tỉnh táo là rất quan trọng. Cha mẹ không nên tô hồng hay bôi đen hình thức giáo dục này. Thứ nhất, homeschooling không mặc nhiên đảm bảo chất lượng giảng dạy. Nó đòi hỏi chương trình giảng dạy phải đáp ứng các tiêu chuẩn về năng lực của trẻ, theo quy định của Bộ Giáo dục. Theo UNESCO, vẫn chưa có đủ các dữ liệu cần thiết để đánh giá chất lượng thực sự của hình thức giáo dục này.

Thứ hai, homeschooling đòi hỏi chi phí cơ hội rất lớn. Phụ huynh không chỉ là người làm cha làm mẹ, mà phải thực sự là những nhà sư phạm, nhà quản lý tài chính, và người kết nối xã hội để bù đắp khoảng trống về kỹ năng giảng dạy, giao tiếp, làm việc nhóm mà trường học truyền thống có thể cung cấp tốt (tôi không nói là “tốt hơn”, nhưng nhìn chung thì là vậy).

Trước tiên, phụ huynh cần có kế hoạch học tập rõ ràng, cụ thể, sau đó là phải đăng ký với Bộ hoặc Sở Giáo dục các tỉnh, thành và cam kết theo đuổi lộ trình giáo dục tương đương chuẩn quốc gia. Cha mẹ cũng cần có bằng cấp phù hợp để chứng minh năng lực dạy con tại nhà.

Sau nữa, trẻ học tại nhà không thể đứng bên ngoài hệ thống đánh giá của Bộ Giáo dục. Các em phải được tạo điều kiện để tham gia các kỳ thi chuẩn hoá, đồng thời cần nộp hồ sơ học tập/bảng điểm để chứng minh tiến độ học tập, từ đó được công nhận tốt nghiệp.

***

Trước khi kết thúc bài viết, tôi muốn trích một chia sẻ rất hữu ích của Tracy Cassel, người đứng đầu Evolutionary Parenting và cũng là người nhiệt tình ủng hộ homeschooling:

Liệu giáo dục tại nhà có phù hợp với tất cả mọi người? Không hẳn. Một số người cảm thấy thiếu tự tin vào khả năng giảng dạy cho con cái mình. Một số khác lại không có công việc hay hoàn cảnh cho phép thực hiện điều đó. Cũng có những người đơn giản là không quan tâm đến phương pháp này. Tuy nhiên, những người chọn cách giáo dục tại nhà như chúng tôi không hề có ý định bao bọc con cái quá mức, cũng chẳng hề ác cảm với các giáo viên; chúng tôi có những lý do hoàn toàn chính đáng khi chọn con đường này. Vì vậy, xin đừng lo lắng cho con tôi. Thay vào đó, hãy tập trung cải thiện hệ thống trường học – thứ đang khiến nhiều người phải tìm kiếm các giải pháp thay thế cho hệ thống giáo dục công lập, vốn từng được xem là một trụ cột tuyệt vời của xã hội hiện đại.

Như vậy, homeschooling không phải là một chiếc chìa khoá vạn năng hay chiếc “đũa thần” cho mọi đứa trẻ. Nhưng nó đang trở thành một xu thế của thời đại, khi mà nhu cầu cá nhân hóa việc học tập là có cơ sở và khả thi. Mỗi đứa trẻ cần một chiếc áo vừa vặn với cơ thể của mình. Trong một thế giới đề cao sự đa dạng và tinh thần hội nhập, việc học không chỉ gói gọn trong khuôn viên trường học. Đã đến lúc xã hội và các nhà quản lý chấm dứt việc nhìn nhận homeschooling bằng ánh mắt e ngại (vì khi e ngại thì người ta thường né tránh). Nếu thương yêu trẻ, ta cần cung cấp các lựa chọn đa dạng, có tính bổ sung, để mọi đứa trẻ, dù học ở trường hay ở nhà, đều có cơ hội được dạy dỗ và phát triển trong khả năng tốt nhất.

Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.