Nỗi buồn chiến tranh: Một phần máu thịt của lịch sử

Gấp lại Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, tôi cảm thấy mình vừa xuyên qua một vùng địa chất của những tầng đau thương xếp chồng lên nhau, nơi mỗi lớp đất lật lên đều rỉ máu và mỗi tiếng thở dài đều vọng lại từ một hang cùng ngõ hẻm nào đó của tâm hồn dân tộc. Tác phẩm này vượt xa ranh giới của một cuốn tiểu thuyết thông thường để trở thành một thực thể sống, một vùng ký ức tập thể bị thương mà ở đó người đọc không thể chỉ đứng ngoài quan sát như một kẻ bộ hành hiếu kỳ. Chúng ta bị kéo tuột vào và bị vây hãm trong cái khí quyển đặc quánh của những lầm lỗi, những cái chết tức tưởi và những bóng ma không bao giờ siêu thoát.

Dưới lăng kính của nghiên cứu chấn thương và nghiên cứu ký ức, Bảo Ninh kiến tạo nên một cấu trúc tự sự tập trung vào việc trình hiện sự tàn phá lên tâm lý con người thay vì chỉ thuần túy kể lại các sự kiện chiến trường. Trong thế giới này, chấn thương chưa bao giờ là một chương đã kết thúc trong cuốn sách lịch sử; chiến tranh khảm lên con người ta một vết thương hở, một trải nghiệm không thể tiêu hóa trọn vẹn luôn chực chờ để trào dâng bủa vây và nuốt chửng hiện tại.

Cấu trúc phi tuyến tính của tiểu thuyết, nơi ký ức của Kiên nhảy cóc lặp lại chồng chéo và đứt gãy, chính là biểu hiện bằng chữ nghĩa của một tâm trí bị sang chấn nặng nề. Theo lý thuyết chấn thương thì nỗi đau vận hành như một hiện tại vĩnh cửu. Quá khứ không nằm phía sau Kiên mà nó liên tục tràn vào xé toạc tấm màn hiện tại. Những dòng chữ anh viết hay những hồi ức về tiểu đội 27, về cánh rừng lá rụng hay dòng sông chết chóc là những cơn lên đồng của ký ức hơn là sự hồi tưởng chủ động. Văn bản lúc bấy giờ trở thành bản đồ của một ý thức không thể hồi phục hoàn toàn, nơi sự thật không nằm ở tính xác thực của sự kiện mà nằm ở cường độ của nỗi đau.

Nghiên cứu ký ức gợi mở cho ta thấy rằng ký ức chiến tranh không chỉ thuộc về người cầm súng mà nó chảy tràn qua các thế hệ như một thứ gene di truyền của nỗi buồn. Đọc tiểu thuyết từ vị thế của một người cháu gái có ông ngoại là một người lính đào ngũ, tôi chợt nhận ra văn chương của Bảo Ninh chính là không gian cư trú cho những ký ức bị cấm đoán.

Trong gia đình tôi, chiến tranh không hiện diện bằng những huân chương rực rỡ mà bằng một khoảng im lặng dày đặc hơn mọi lời kể. Tôi lớn lên giữa những bài ca tôn vinh người lính như những tượng đài đạo đức thép nhưng qua ánh mắt đục ngầu của ông, tôi biết có những người thanh niên đã bị lịch sử quăng quật và có những chuyến tàu chở theo cả sự cưỡng bách cùng nỗi kinh hoàng tột độ. Bảo Ninh đã dũng cảm phá vỡ diễn ngôn ký ức chính thống nhằm trả lại cho con người quyền được yếu đuối, được sợ hãi và được mâu thuẫn. Và có lẽ, sự thật lịch sử không nên được xem là một khối nguyên cứng nhắc. Lịch sử phải là một dàn đồng ca đa thanh rạn nứt nơi những tiếng khóc thầm cũng có sức nặng ngang ngửa những lời tuyên ngôn chiến thắng.

Kiên hiện thân cho những hậu quả dài lâu hơn là một hình tượng anh hùng ca truyền thống. Công việc quy tập hài cốt của anh mang tính ẩn dụ sâu sắc khi người lính bị buộc phải đào bới quá khứ bằng chính đôi tay rớm máu của mình. Hòa bình không giải phóng Kiên mà nó chỉ khóa anh vĩnh viễn vào vòng lặp của việc đi tìm những phần đời đã mất.

Tác phẩm tình tứ giải thiêng hình tượng người lính song vẫn giữ trọn lòng yêu nước. Nó cho thấy chiến tranh sản sinh đồng thời anh hùng và nạn nhân, và thường thì cả hai thân phận ấy cùng trú ngụ trong một cơ thể kiệt quệ. Những người lính đào ngũ hay hoảng loạn trong ký ức của Kiên đáng được nhìn nhận như những thực thể người đã chạm đến giới hạn chịu đựng cuối cùng thay vì là những kẻ hèn nhát bị lên án. Ở đó, Bảo Ninh đặt ra một luận đề nhân đạo lay động rằng ngôn ngữ của tổn thương sinh học và tâm linh mới là thứ giúp ta thấu cảm chiến tranh, vượt lên trên những phán xét đạo đức thông thường.

Motif hài cốt vô danh và hình ảnh những xác thân phân hủy vào đất mẹ xóa nhòa mọi ranh giới chính trị. Dưới lòng đất, mọi hệ thống phân cấp tan rã và chỉ còn lại sự bình đẳng của cái chết. Điều này buộc người đọc phải đối diện với chi phí xương máu thực sự của lịch sử vốn là thứ thường bị che khuất bởi những ngôn từ mỹ lệ.

Mối quan hệ giữa Kiên và Phương là minh chứng đau đớn cho việc chiến tranh không chỉ phá hủy cơ thể mà còn triệt tiêu khả năng yêu thương. Kiên yêu bằng một ký ức đã hóa thạch còn Phương sống trong một hiện tại đã bị biến dạng đến không thể nhận ra. Họ là hai linh hồn lạc lõng không thể tìm thấy phiên bản tiền chiến của chính mình. Tình yêu của họ vì thế là một bi kịch của những người không còn khả năng cư trú trọn vẹn trong đời sống bình thường.

Kết thúc Nỗi buồn chiến tranh, tôi thấy mình vừa thực hiện xong một nghi lễ thanh tẩy cho những ký ức của chính gia đình mình hơn là chỉ đọc xong một cuốn sách. Từ vị thế của một thế hệ hậu sinh, tôi nhận ra rằng lòng yêu nước chân thành nhất không đòi hỏi chúng ta phải chối bỏ những vùng tối hay những vết thương chưa lành của dân tộc. Ngược lại, một dân tộc chỉ thực sự trưởng thành và bản lĩnh khi nó có đủ bao dung để ôm lấy cả những huyền thoại huy hoàng lẫn những kiếp người bị chiến tranh làm gãy vỡ như ông ngoại tôi, như Kiên và những linh hồn vô danh nơi Cánh đồng Chum hay rừng le.

Cuốn tiểu thuyết của Bảo Ninh không phải là một liều thuốc giảm đau mà nó là một cuộc phẫu thuật không gây mê vào thẳng trái tim của lịch sử. Nó khước từ sự an ủi hời hợt để trao cho ta sự trung thực đến mức nghiệt ngã. Chính trong sự đau đớn ấy, một dạng nhân ái sâu sắc đã nảy mầm khi chúng ta thừa nhận rằng phía sau mỗi bước chân vĩ đại của lịch sử luôn là những tâm hồn mong manh đã bị nghiền nát.

Chiến tranh có thể đã kết thúc trên các văn bản ngoại giao hay những tấm bản đồ quân sự từ nửa thế kỷ trước, nhưng trong chiều sâu thăm thẳm của ký ức, nó vẫn đang âm thầm sống và rỉ máu như một vết thương truyền đời. Văn chương của Bảo Ninh đã làm một công việc phi thường khi buộc chúng ta phải nhìn thẳng và chạm vào vết thương bằng lòng trắc ẩn, thay vì cố khâu kín nó bằng những lời tụng ca. Để rồi ta hiểu rằng nỗi buồn không phải là kẻ thù của niềm tin mà là phần máu thịt không thể tách rời của một tâm hồn biết thương tổn. Chỉ khi dám nhìn thấy nỗi buồn, chúng ta mới thực sự học được cách trân quý sự sống và biết cách bước ra khỏi bóng tối của quá khứ với một cái nhìn bao dung hơn cho hiện tại.