Phong trào “March for Australia” và khủng hoảng bản sắc trong xã hội Australia đương đại

Bối cảnh xã hội và vấn đề bản sắc tại Australia

Trong nhiều thập kỷ, Australia thường được xem là hình mẫu của một xã hội đa văn hóa hiện đại, nơi các cộng đồng di dân với nguồn gốc khác nhau cùng chung sống và đóng góp vào sự phát triển quốc gia. Kể từ khi chấm dứt chính sách White Australia (Nước Australia da trắng) – khi Australia thực thi chính sách nhập cư phân biệt chủng tộc – vào cuối thế kỷ XX, diễn ngôn chính trị và chính sách công của quốc gia này chuyển hướng sang thúc đẩy hòa nhập xã hội, tôn trọng đa dạng văn hóa và xây dựng bản sắc quốc gia dựa trên các giá trị cởi mở, bình đẳng và bao dung.

Tuy nhiên, tiến trình này chưa bao giờ diễn ra hoàn toàn suôn sẻ. Sự gia tăng nhanh chóng của dòng người nhập cư, các tranh luận kéo dài về vị trí của cộng đồng bản địa, cùng tác động của toàn cầu hóa và những biến động địa chính trị đã dấy lên những lo âu mới trong xã hội.

Khi đó, những câu hỏi tưởng chừng quen thuộc lại càng trở nên cấp bách: Ai được xem là người Australia? Và bản sắc quốc gia được định nghĩa như thế nào trong một xã hội đa văn hóa?

Trong bối cảnh đó, phong trào March for Australia (MFA) nổi lên như một hiện tượng xã hội đáng chú ý, phản ánh sự phân hóa sâu sắc trong cách nhìn nhận về bản sắc dân tộc. Tuy mang danh nghĩa bảo vệ “giá trị Australia” và khẳng định lòng yêu nước, phong trào này lại bộc lộ những mâu thuẫn nội tại liên quan đến khái niệm quốc gia, lòng trung thành của công dân và ranh giới văn hóa.

Những thông điệp được đưa ra trong các cuộc biểu tình – từ nỗi lo “đánh mất giá trị truyền thống” đến phản ứng trước các thay đổi chính trị - xã hội – cho thấy cuộc tranh luận về bản sắc Australia không những chưa khép lại mà càng trở nên phức tạp hơn.

Sự kiện “March for Australia” là gì?

Biểu tình MFA là chuỗi các cuộc tuần hành diễn ra trên toàn quốc tại nhiều thành phố lớn của Australia vào ngày 31/8 và 19/10/2025. Các cuộc biểu tình nêu bật tuyên bố phản đối tình trạng “nhập cư ồ ạt” tại Australia, với các điểm nóng là tại Sydney và Melbourne. Tại Melbourne đã xảy ra các cuộc đụng độ nghiêm trọng giữa người biểu tình chống nhập cư và các nhóm phản đối phong trào này. Cảnh sát buộc phải sử dụng hơi cay để kiểm soát đám đông, cho thấy mức độ căng thẳng và bạo lực của sự kiện. Biểu tình MFA đã khiến nhiều cộng đồng người di cư lo ngại sâu sắc, đặc biệt trước sự hiện diện của các thông điệp mang ý nghĩa bài ngoại và loại trừ.

Trên thực tế, nhiều người tham gia MFA bày tỏ lo ngại về khủng hoảng nhà ở, một vấn đề kinh tế - xã hội nghiêm trọng mà Australia đang đối mặt trong nhiều thập kỷ qua. Tuy nhiên, thay vì được thảo luận như một vấn đề cấu trúc liên quan đến chính sách nhà ở, quy hoạch đô thị và thị trường bất động sản, vấn đề này lại được tái diễn giải dưới ngôn ngữ của bản sắc dân tộc.

Việc gắn khủng hoảng nhà ở với khẩu hiệu bảo vệ “giá trị Australia” và “tinh thần Australia” đặt ra hai câu hỏi căn bản. Thứ nhất, vì sao một vấn đề mang tính vật chất và kinh tế lại được chuyển hóa thành diễn ngôn về bản sắc và chủ nghĩa dân tộc? Thứ hai, ai có quyền xác định đâu là “giá trị Australia” trong một xã hội đa văn hóa đương đại?

Sự chuyển dịch này cho thấy rằng khi bất ổn kinh tế kết hợp với lo âu xã hội và thay đổi nhân khẩu học, các vấn đề vật chất rất dễ bị chính trị hóa và biến thành cuộc đấu tranh nhằm giành quyền định nghĩa bản sắc văn hóa quốc gia.

Phong trào MFA cũng phơi bày những lo ngại sâu xa hơn về tương lai văn hóa của đất nước. Trong các cuộc tuần hành, một số nhóm cực hữu – bao gồm cả những phần tử tân Quốc xã (neo-Nazis) – đã tuyên bố rằng nhập cư là mối đe dọa đối với bản sắc Australia. Diễn ngôn này thường dựa trên các khuôn mẫu quen thuộc: việc người nhập cư bị đổ lỗi cho giá nhà tăng, cạnh tranh việc làm, và sự “xói mòn bản sắc quốc gia”.

Theo các khảo sát dư luận gần đây, một bộ phận đáng kể người dân Australia cho rằng mức nhập cư hiện nay là “quá cao” (too high). Điều này cho thấy MFA không chỉ là một sự kiện riêng lẻ, mà còn là biểu hiện của một tâm trạng xã hội đầy lo âu trước những biến đổi nhanh chóng về kinh tế, dân số và văn hóa trong nước.

Bản sắc văn hóa như một quá trình kiến tạo

Khung lý thuyết của Stuart Hall trong Culture, Media, Language (1980) (Văn hóa, Truyền thông, Ngôn ngữ) giúp soi chiếu hiện tượng MFA sâu sắc hơn, vượt khỏi cách hiểu giản lược coi đây chỉ là phản ứng nhất thời trước vấn đề kinh tế hay chính sách nhập cư. Hall phê phán quan điểm coi bản sắc văn hóa là một thực thể cố định, thuần nhất và được duy trì nguyên vẹn qua thời gian. Theo ông, bản sắc không phải là “bản chất” có sẵn, mà là sản phẩm của quá trình kiến tạo hay trở thành (becoming) liên tục, được hình thành thông qua diễn ngôn, quan hệ quyền lực và ký ức lịch sử.

Trong trường hợp MFA, các nhóm cực hữu tìm cách phục dựng một bản sắc “thuần Australia” mang tính tưởng tượng. Bản sắc này dựa trên việc lựa chọn có chủ ý những yếu tố quá khứ phù hợp với diễn ngôn dân tộc chủ nghĩa, đồng thời phủ nhận lịch sử di cư và đa văn hóa vốn là nền tảng hình thành xã hội Australia hiện đại. Bằng cách quy kết các bất ổn kinh tế - xã hội, đặc biệt là khủng hoảng nhà ở, cho người nhập cư, những nhóm này đã biến bản sắc văn hóa thành công cụ chính trị, phục vụ cho logic loại trừ và củng cố quyền lực biểu tượng.

Hall nhấn mạnh rằng bản sắc trong các xã hội hiện đại, đặc biệt là xã hội di cư, mang tính lai ghép, linh hoạt và luôn trong trạng thái “trở thành” (becoming). Việc “cố định hóa” bản sắc quốc gia thành một thực thể thuần nhất không chỉ đi ngược lại thực tiễn lịch sử Australia, mà còn tất yếu dẫn đến xung đột xã hội, bởi nó phủ nhận sự đa dạng vốn có của cộng đồng quốc gia. Khi các huyền thoại dân tộc không bị chất vấn, trong khi những bất bình đẳng kinh tế - xã hội không được giải quyết một cách thực chất, sự gắn kết xã hội trở nên mong manh và dễ bị các phong trào cực đoan khai thác.

Bổ sung cho cách tiếp cận của Hall, Benedict Anderson trong Imagined Communities (1983) (Những cộng đồng tưởng tượng) cho rằng quốc gia không tồn tại như một thực thể tự nhiên, mà là một “cộng đồng được tưởng tượng”. Cộng đồng ấy được duy trì thông qua các hệ biểu tượng, ký ức tập thể và diễn ngôn được tái sản xuất liên tục qua truyền thông, nghi lễ và biểu tượng văn hóa.

Ở Australia, quá trình “tưởng tượng quốc gia” này được nuôi dưỡng qua những biểu tượng quen thuộc như quốc kỳ, các bài hát mang tính biểu trưng, hay những khẩu hiệu như “protect Australian values” (bảo vệ các giá trị Australia). Trong bối cảnh bất ổn kinh tế và gia tăng di cư, các biểu tượng ấy thường được kích hoạt nhằm tái xác lập ranh giới của việc “là người Australia”. Điều này thể hiện rõ trong MFA, khi một phong trào ban đầu xoay quanh các vấn đề vật chất như nhà ở và phúc lợi xã hội nhanh chóng được tái diễn giải thành diễn ngôn về bản sắc, với trọng tâm là “bảo vệ quốc gia khỏi sự xâm nhập văn hóa”. Theo lập luận của Anderson, bản sắc quốc gia trong trường hợp này được hình thành không chỉ thông qua sự đồng thuận, mà còn thông qua cơ chế loại trừ: để xác định “ai là người Australia đích thực”, cần đồng thời xác định “ai không thuộc về”.

Kết hợp góc nhìn của Hall và Anderson, ta có thể hiểu MFA như một cuộc đấu tranh diễn ngôn về quyền định nghĩa bản sắc quốc gia. Đây không chỉ là xung đột quanh chính sách nhập cư hay nhà ở, mà là sự đối đầu giữa hai cách tưởng tượng về Australia: (1) một bản sắc khép kín, hoài niệm và loại trừ, và (2) một bản sắc mở, đa dạng và đang tiếp tục được kiến tạo. Tương lai của xã hội Australia, vì thế, không chỉ phụ thuộc vào các quyết sách kinh tế, mà còn vào việc quốc gia này lựa chọn phương cách nào để tưởng tượng chính mình trong một thế giới đa văn hóa và ngày càng kết nối.

Tương lai của chủ nghĩa đa văn hóa tại Australia

Tương lai của chủ nghĩa đa văn hóa tại Australia đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Một mặt, Australia là một trong những xã hội đa sắc tộc nhất thế giới, với hơn 30% dân số sinh ra ở nước ngoài và hàng trăm ngôn ngữ được sử dụng hàng ngày. Mặt khác, các phong trào như MFA lại tiết lộ sự bất an ngày càng rõ rệt về bản sắc quốc gia, khi khái niệm “người Australia đích thực” bị tái định vị trong bối cảnh di cư, bất bình đẳng và toàn cầu hóa. Điều này cho thấy chủ nghĩa đa văn hóa – từng được xem là thành tựu chính trị - xã hội của Australia, đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng về tính chính danh (legitimacy).

Tác giả bài viết lập luận rằng khủng hoảng này không đơn thuần bắt nguồn từ nhập cư hay xung đột văn hóa, mà từ những khiếm khuyết nội tại của mô hình đa văn hóa Australia. Theo Laksiri Jayasuriya trong Immigration and Settlement in Australia (Nhập cư và định cư tại Australia), nền chính trị Australia chủ yếu vận hành theo mô hình “đa văn hóa quản lý” (managerial multiculturalism), trong đó nhà nước tập trung vào việc công nhận sự khác biệt văn hóa ở tầng biểu cảm. Tuy nhiên, mô hình này lại thiếu vắng các cơ chế đảm bảo bình đẳng thực chất về quyền lực, cơ hội và đại diện chính trị. Sự mất cân đối này tạo ra hiện tượng mà Laksiri gọi là “công nhận không đi kèm trao quyền” (recognition without empowerment).

Khi chủ nghĩa đa văn hóa chỉ dừng lại ở các biểu tượng – lễ hội, khẩu hiệu hòa hợp, hay tôn vinh bản sắc – nó trở thành một hình thức đa văn hóa bề mặt. Xã hội được khuyến khích ca ngợi sự đa dạng, nhưng chính quyền né tránh các vấn đề cấu trúc như bất bình đẳng kinh tế, phân biệt hệ thống và sự thiếu đại diện chính trị của người nhập cư.

Chính khoảng trống giữa công nhận và bình đẳng này đã tạo điều kiện cho các phong trào dân túy như MFA “trỗi dậy”, khai thác những lo âu kinh tế - xã hội chưa được giải quyết và chuyển hóa chúng thành diễn ngôn bản sắc loại trừ. MFA, vì thế, không chỉ là một phong trào chống nhập cư, mà là triệu chứng của một mô hình đa văn hóa đã mất khả năng thuyết phục.

Về bản chất, những người tham gia MFA không nhất thiết đều mang tư tưởng cực hữu, nhiều người trong số họ cảm thấy bị bỏ lại trong tiến trình toàn cầu hóa, lo lắng trước giá nhà leo thang, việc làm bấp bênh và cảm giác mất kiểm soát đối với tương lai. Khi chính sách đa văn hóa không cung cấp một khung diễn ngôn công bằng để lý giải và hoá giải những bất an đó, diễn ngôn dân tộc chủ nghĩa trở thành công cụ dễ được huy động nhất.

***

MFA không phải là một hiện tượng nhất thời, mà là biểu hiện tập trung của những mâu thuẫn tích tụ lâu dài trong mô hình đa văn hóa của Australia đương đại. Qua lăng kính của Laksiri Jayasuriya, Stuart Hall và Benedict Anderson, có thể thấy rằng cuộc khủng hoảng không bắt nguồn từ bản thân sự đa dạng hay di cư, mà từ khoảng cách kéo dài giữa công nhận văn hóa và bình đẳng cấu trúc, giữa diễn ngôn hòa hợp, và trải nghiệm bất công trong đời sống xã hội. Khi đa văn hóa bị hành chính hóa, phi chính trị hóa và dừng lại ở tầng biểu tượng, nó để lộ một khoảng trống quyền lực - nơi những lo âu kinh tế và bất an xã hội dễ dàng bị tái diễn giải thành xung đột bản sắc và chủ nghĩa loại trừ.

Từ góc độ bản sắc, MFA cho thấy bản sắc quốc gia không phải là một thực thể ổn định cần “bảo vệ”, mà là một quá trình luôn được kiến tạo, thương lượng và tranh chấp. Việc cố định hóa “giá trị Australia” như một di sản thuần khiết không chỉ đi ngược lại lịch sử di cư của quốc gia này, mà còn tạo điều kiện cho các phong trào dân túy chiếm lĩnh trí tưởng tượng tập thể và tái định nghĩa cộng đồng quốc gia theo hướng khép kín. Trong bối cảnh đó, khủng hoảng đa văn hóa thực chất là khủng hoảng về cách Australia tưởng tượng chính mình: như một cộng đồng đa nguyên đang tiếp tục kiến tạo, hay như một bản sắc độc quyền được dựng lại từ hoài niệm quá khứ.

Do đó, tương lai của chủ nghĩa đa văn hóa tại Australia không phụ thuộc vào việc tiếp tục “tôn vinh sự khác biệt” ở mức biểu trưng, mà nằm ở khả năng thu hẹp khoảng cách giữa công nhận và trao quyền. Chỉ khi đa văn hóa được tái cấu trúc như một dự án dân chủ – gắn liền với công bằng kinh tế, đại diện chính trị và quyền lực chia sẻ – nó mới có thể lấy lại tính chính danh và sức thuyết phục. Nếu không, các phong trào như MFA sẽ tiếp tục xuất hiện như lời nhắc nhở rằng sự đa dạng không bao giờ đủ để gắn kết xã hội, chừng nào mà bình đẳng vẫn chỉ tồn tại như một lời hứa chưa được thực hiện.

Lê Lam Kiều hiện đang là sinh viên năm 3 của Khoa Đông phương học, chuyên ngành Úc học tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Mối quan tâm của Lam Kiều là triết học chính trị phương Tây và kinh tế - chính trị tại châu Á – Thái Bình Dương.