Sau “Nuôi Em”, đã đến lúc Việt Nam “chuyên nghiệp hoá” thiện nguyện
Luật hoá chặt chẽ hơn và đưa thiện nguyện trở thành một ngành đào tạo chuyên nghiệp là những gợi mở để Việt Nam bảo toàn lòng tin xã hội sau những lùm xùm về từ thiện tự phát.
Khoảng hai tuần qua, Hệ sinh thái Nuôi Em - một dự án thiện nguyện tự phát do ông Hoàng Hoa Trung và bà Đỗ Thị Nga khởi xướng, hoạt động với mục tiêu hỗ trợ trẻ em vùng cao - đã vấp phải làn sóng chỉ trích mạnh mẽ trên mạng xã hội liên quan đến các nghi vấn về việc thu, chi tài chính thiếu minh bạch.
Dự án này được khởi xướng vào năm 2014, tập trung huy động quyên góp từ các mạnh thường quân để hỗ trợ bữa trưa cho gần 40 học sinh tại một điểm trường ở huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên. Sau 11 năm hoạt động, đến năm 2025, số học sinh được hỗ trợ trong dự án đã lên đến con số ấn tượng 71.761. Cùng với đó, Nuôi Em mở rộng từ một dự án thuần tuý “nuôi cơm” thành một “hệ sinh thái” thiện nguyện với nhiều hoạt động khác nhau, bao gồm xây dựng trường lớp, nâng cấp cơ sở vật chất, trao học bổng và các hình thức hỗ trợ giáo dục khác cho học sinh vùng cao. Theo số liệu do dự án công bố, tổng mức chi tiêu hằng năm của hệ sinh thái này dao động từ vài chục tỷ đồng đến hơn 166 tỷ đồng.
Mô hình từ thiện dựa trên lòng tin
Sự phát triển và thành công của dự án Nuôi Em chủ yếu dựa trên lòng tin của các mạnh thường quân khắp cả nước, cùng với những kết quả hỗ trợ có thể quan sát trực tiếp. Trang thông tin chính thức của dự án Nuôi Em công khai các nội dung liên quan đến mục tiêu hoạt động, phương thức sử dụng tiền quyên góp và kết quả đầu ra của từng khoản đóng góp. Song song đó, trên trang Facebook cá nhân của người sáng lập Hoàng Hoa Trung, các hoạt động của Nuôi Em cũng thường xuyên được cập nhật, góp phần tạo cảm giác minh bạch và gần gũi với mạnh thường quân.
Lòng tin đó còn được củng cố bởi việc dự án Nuôi Em trong nhiều năm liên tục đơn phương giới thiệu là hoạt động dưới sự quản lý của Trung tâm Tình nguyện Quốc gia - đơn vị trực thuộc Trung ương Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam. Trong các tài liệu gửi đến nhà hảo tâm, như thư cảm ơn hoặc thông tin truyền thông trên các fanpage địa phương của dự án, tên Trung tâm Tình nguyện Quốc gia (thuộc Trung ương Đoàn) thường xuyên được thể hiện. Thậm chí, trên một số thư cảm ơn gửi tới nhà hảo tâm còn xuất hiện con dấu mang tên “Trung tâm Tình nguyện Quốc gia”.
Như một mạnh thường quân đã chia sẻ, “Thấy họ giới thiệu rằng chương trình được điều phối bởi Trung ương Đoàn và Trung tâm truyền hình quốc gia, tôi nghĩ đây là hoạt động có sự tham gia của cơ quan nhà nước nên tin tưởng và đã chuyển khoản”.
Việc gắn dự án với hình ảnh của một đơn vị công, cùng với các kết quả hỗ trợ cụ thể được cập nhật liên tục, đã góp phần thu hút sự tham gia và ủng hộ của nhiều nhân vật nổi tiếng, có ảnh hưởng tích cực trong cộng đồng như rapper Đen Vâu hay ca sĩ Hoà Minzy, qua đó càng gia tăng mức độ tin cậy đối với dự án.
Từ bất cập trong dự án…
Dựa vào lòng tin của cộng đồng, Nuôi Em lựa chọn không đăng ký thành lập pháp nhân Quỹ từ thiện theo quy định của Nghị định số 93/2019/NĐ-CP, mà hoạt động hoàn toàn tự phát, đồng thời nhấn mạnh cách thức vận hành dựa trên cơ chế chuyển tiền trực tiếp đến các trường học, không thông qua trung gian cấp huyện, với mục tiêu hạn chế thất thoát và bảo đảm việc sử dụng nguồn lực phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.
Trên trang thông tin chính thức của dự án này có tuyên bố:
“Trong những nỗ lực công khai tài chính, các bạn sẽ thấy dự án Nuôi Em là một dự án rất “kỳ lạ”. Không quá trú [sic] trọng hết vào mặt “giấy tờ” - cái mà dự án cho rằng rất nhiều cách để làm được.
Dự án còn “tự làm khó mình” khi nghĩ ra rất nhiều cách và còn cùng lắng nghe các cách khác mọi người góp ý để ngày càng minh bạch hơn theo-rất-nhiều-cách và luôn luôn cập nhật những cách làm mới.”
Ảnh chụp màn hình từ trang thông tin chính thức của dự án Nuôi Em (https://taichinh.nuoiem.com/)
Theo Luật sư Lê Ngọc Luân, Giám đốc Công ty Luật Gold Key Law Firm (thành phố Hồ Chí Minh), một dự án có hoạt động vận động và tiếp nhận nguồn đóng góp xã hội thường xuyên với quy mô lớn như Dự án Nuôi em cần phải được tổ chức dưới hình thức quỹ từ thiện hợp pháp, có tài khoản huy động quyên góp dưới tên của quỹ thay vì cá nhân và có báo cáo kiểm toán độc lập. Trên cơ sở đó, cam kết tìm mọi cách “chặt chẽ” và “minh bạch” hơn cả kiểm toán của đội ngũ dự án chỉ là lời nói suông, thiếu cơ sở và đơn vị xác minh, hay không nói quá là dự án này đang thiếu năng lực về minh bạch và trách nhiệm giải trình!
Minh bạch tài chính không chỉ dừng ở việc công bố kết quả hoạt động, mà còn đòi hỏi hệ thống báo cáo kế toán, kiểm toán theo chuẩn mực pháp lý. Để hình dung rõ hơn về chuẩn báo cáo tài chính và báo cáo kiểm toán của quỹ từ thiện, có thể tham khảo mô hình công bố thông tin của Quỹ Từ thiện Bông Sen – một quỹ từ thiện tư nhân được thành lập hợp pháp theo Quyết định số 2267/QĐ-UBND do Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ban hành ngày 5/5/2012. Quỹ này công bố định kỳ báo cáo tài chính theo tháng và báo cáo kiểm toán theo năm - được thực hiện bởi KPMG - một trong bốn “ông lớn” (Big 4) về kiểm toán toàn cầu.
Với dòng tiền khổng lồ mà Nuôi Em huy động được, việc xin ý kiến mạnh thường quân để trích một tỷ lệ nhỏ cho chi phí vận hành và thuê kiểm toán độc lập định kỳ là hoàn toàn khả thi. Tuy nhiên, khó hiểu là người sáng lập dự án đã không lựa chọn phương án này (!)
Khi dự án Nuôi Em không có hệ thống báo cáo tài chính, kiểm toán chuẩn mực để xác định rõ sự tương ứng giữa dòng tiền vào - dòng tiền ra và độ trễ trong giải ngân, thì vẫn tồn tại những “vùng xám” tiềm ẩn rủi ro về tính liêm chính. Điều này càng đáng lưu ý khi đã xuất hiện tố cáo cho rằng gần 40 học sinh vùng cao được dự án sắp xếp cho hai đến ba mạnh thường quân cùng hỗ trợ, trái với cam kết “mỗi mã chỉ có một người nuôi”.
Cùng với đó, tiền lãi của nguồn quỹ Nuôi Em được sử dụng như thế nào cũng là một câu hỏi lớn. Với lãi suất tiền gửi từ 4-6%/năm tại các ngân hàng lớn của Việt Nam, nguồn quỹ hàng trăm tỷ đồng của dự án, nếu trì hoãn giải ngân và mang đi gửi tiết kiệm trong một năm thì có thể thu về tiền lãi lên đến 4-6 tỷ đồng.
Bên cạnh vấn đề minh bạch và trách nhiệm giải trình, theo Khoản 3, Điều 4 Nghị định số 93/2021/NĐ-CP về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện nhằm hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố, hoặc hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo quy định rõ: “Việc vận động đóng góp phải bảo đảm kịp thời và được thực hiện theo nguyên tắc tự nguyện; các tổ chức, cá nhân không được đặt ra mức tối thiểu để yêu cầu phải đóng góp”.
Tuy nhiên, có tố cáo công khai với bằng chứng cho thấy phát ngôn của người sáng lập Dự án có thông điệp gây áp lực khi mạnh thường quân yêu cầu minh bạch nguồn tiền đã đóng góp, thậm chí có tính chất cưỡng ép mạnh thường quân đóng góp. Điều này hoàn toàn không phù hợp với nguyên tắc tự nguyện được pháp luật quy định và đi ngược lại tinh thần cốt lõi của hoạt động thiện nguyện.
Nói cách khác, Dự án Nuôi Em không chỉ đang tồn tại những vấn đề liên quan đến tư cách pháp lý, minh bạch tài chính, mà cách thức vận động quyên góp cũng có dấu hiệu chưa tuân thủ đầy đủ các quy định hiện hành.
… đến bất cập pháp lý về thiện nguyện ở Việt Nam
Nuôi Em không phải là trường hợp đầu tiên bị các mạnh thường quân tố cáo thiếu minh bạch, thậm chí có dấu hiệu “ăn chặn” tiền từ thiện. Trước đó, trong đợt quyên góp ủng hộ đồng bào miền Trung bị lũ lụt vào giai đoạn 2020-2021, nhiều người nổi tiếng trong giới giải trí Việt Nam như danh hài Hoài Linh, vợ chồng ca sĩ Thủy Tiên – cầu thủ Công Vinh, MC Phan Anh… đã bị dư luận và mạng xã hội lên án gay gắt do nghi ngờ sử dụng tiền kêu gọi từ thiện cho mục đích riêng.
Trong trường hợp của vợ chồng Công Vinh – Thủy Tiên, đã xuất hiện sức ép xã hội yêu cầu kiểm toán độc lập. Tuy nhiên, Công Vinh cho biết dù đã mời kiểm toán vào cuộc nhưng không có đơn vị nào thực hiện kiểm toán cho tài khoản cá nhân. Điều này cho thấy, khi đã huy động tiền từ thiện từ cộng đồng, dù là cá nhân cũng cần có luật ràng buộc để điều hướng cá nhân thành lập quỹ hoặc pháp nhân, để tạo điều kiện cho việc quản lý, giám sát.
Dự án Nuôi Em cũng rơi vào tình trạng tương tự. Khi không có tư cách pháp nhân, cơ quan chức năng rất khó tiến hành kiểm tra, giám sát tính minh bạch của dự án, đồng thời cũng thiếu cơ sở pháp lý để áp dụng chế tài nếu phát hiện hành vi sử dụng tiền sai mục đích. Bất cập là, pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định cấm cá nhân tự đứng ra huy động tiền từ thiện khi chưa xin phép hoặc chưa thành lập pháp nhân.
Nuôi Em đã tận dụng triệt để khoảng trống pháp lý này. Với lập luận rằng việc tránh các thủ tục hành chính rườm rà sẽ giúp bảo đảm 100% tiền của mạnh thường quân đến được với trẻ em thụ hưởng, dự án đã nhận được sự tin tưởng rộng rãi. Tuy nhiên, chính việc thiếu sự quản lý của cơ quan nhà nước lại khiến không có bất kỳ cơ sở nào bảo đảm cam kết đó được thực hiện. Đồng thời, cách thức giao tiếp và vận động mạnh thường quân của dự án cũng không chịu sự kiểm soát nào, khiến các nhà hảo tâm không có cơ chế khiếu nại hay khởi kiện khi bị đối xử thiếu chuẩn mực.
Ngoài ra, việc Dự án Nuôi Em tùy ý sử dụng các cụm từ hay/và hình ảnh gợi liên tưởng đến Trung ương Đoàn hoặc Trung tâm Tình nguyện Quốc gia mà không bị nhắc nhở hay điều chỉnh cũng cho thấy một bất cập khác. Điều này phản ánh việc chưa có sự kiểm soát chặt chẽ về mặt pháp lý về việc tuỳ tiện sử dụng tên gọi, gán quyền hạn/trách nhiệm của các đơn vị công lập cho các tổ chức tự phát như thế này.
Cứ như thế mãi sao?
Theo khái niệm “lương tâm tập thể” (collective conscience) của nhà xã hội học người Pháp Émile Durkheim, các chuẩn mực và niềm tin chung chính là nền tảng tạo nên sự gắn kết của đời sống xã hội. Trong xã hội hiện đại, các thiết chế pháp luật giữ vai trò duy trì trật tự và tái sản xuất sự gắn kết đó, qua đó bảo đảm sự tồn tại của niềm tin xã hội.
Cơ quan chức năng đang vào cuộc điều tra và làm rõ đúng sai đối với dự án Nuôi Em, đặc biệt là liên quan đến hai cá nhân sáng lập dự án là Hoàng Hoa Trung và Đỗ Thị Nga, song câu hỏi đặt ra là: Liệu có nên để các lùm xùm nổ ra rồi mới tiến hành điều tra, xử lý, hay cần có cơ chế phòng ngừa ngay từ đầu?
Để ngăn chặn nguy cơ đổ vỡ niềm tin trong xã hội Việt Nam hiện nay, các cơ quan chức năng cần vào cuộc mạnh mẽ hơn, ràng buộc các cá nhân có nhu cầu huy động tiền từ thiện phải đăng ký và chỉ được phép vận động khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý.
Đồng thời, trong bối cảnh xây dựng chính quyền số và thúc đẩy minh bạch, Việt Nam cần cân nhắc việc thiết lập một cơ sở dữ liệu về hoạt động từ thiện trên các cổng thông tin của chính phủ nhằm theo dõi và giám sát. Cơ sở dữ liệu này cần được truyền thông rộng rãi để cộng đồng nhận biết và lựa chọn đóng góp trên tinh thần tự nguyện, thay vì gửi gắm lòng tốt cho các cá nhân hoặc tổ chức từ thiện tự phát trong tình trạng thiếu thông tin.
Sự minh bạch dựa trên điều chỉnh của luật pháp là cách tối thượng để bảo vệ lòng tin trong xã hội Việt Nam đương đại. Khi hoạt động thiện nguyện thiếu luật lệ điều chỉnh, ảnh hưởng của nó không chỉ dừng lại ở việc có những người lợi dụng để trục lợi, mà còn khiến các tổ chức thực sự có thiện tâm phải dè dặt.
Tuy nhiên, cần tránh áp đặt các quy định và thủ tục mang tính cản trở thay vì tạo điều kiện cho các hoạt động thiện nguyện - nguồn lực tư nhân quan trọng để chung tay cùng chính phủ trong việc bảo đảm an sinh xã hội tại các vùng miền khó khăn, hoặc khi xảy ra các tình huống thiên tai khẩn cấp. Tại Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác tư pháp năm 2025, nhiệm kỳ 2021–2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều chỉnh tư duy làm luật, từ “quản lý bằng pháp luật” sang “kiến tạo thể chế phát triển”. Một đạo luật riêng về thiện nguyện cần sớm được xây dựng và ban hành trên tinh thần đó.
Bên cạnh đó, xét đến cùng, một tổ chức phi lợi nhuận cũng giống như doanh nghiệp ở chỗ là phải có khả năng tồn tại và vận hành bền vững; nếu không, lòng bác ái khó có thể duy trì lâu dài. Vì vậy, xã hội cần thay đổi cách nhìn, coi hoạt động từ thiện như một nghề nghiệp thật sự, trong đó những người tham gia phân phối nguồn lực từ thiện được xem là lao động chuyên môn, đóng góp cho xã hội thông qua thời gian và công sức của mình.
Do đó, về dài hạn, lĩnh vực từ thiện không chỉ cần được luật hoá chặt chẽ, mà nguồn nhân lực làm từ thiện, thiện nguyện còn cần được đào tạo một cách bài bản. Trên thực tế, nhiều trường đại học đã xây dựng các chương trình đào tạo chính quy cho lĩnh vực này; chỉ cần gõ cụm từ “Bachelor of Philanthropy” trên Google, ta có thể thấy chương trình của hàng loạt trường đại học trên thế giới. Đây không còn là lĩnh vực hay ngành học mới mẻ tại các quốc gia phát triển. Tóm lại, giáo dục và đào tạo người làm thiện nguyện chuyên nghiệp là điều kiện cần thiết để lĩnh vực này được triển khai một cách minh bạch và bền vững.
Khoảng hai tuần qua, Hệ sinh thái Nuôi Em - một dự án thiện nguyện tự phát do ông Hoàng Hoa Trung và bà Đỗ Thị Nga khởi xướng, hoạt động với mục tiêu hỗ trợ trẻ em vùng cao - đã vấp phải làn sóng chỉ trích mạnh mẽ trên mạng xã hội liên quan đến các nghi vấn về việc thu, chi tài chính thiếu minh bạch.
Dự án này được khởi xướng vào năm 2014, tập trung huy động quyên góp từ các mạnh thường quân để hỗ trợ bữa trưa cho gần 40 học sinh tại một điểm trường ở huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên. Sau 11 năm hoạt động, đến năm 2025, số học sinh được hỗ trợ trong dự án đã lên đến con số ấn tượng 71.761. Cùng với đó, Nuôi Em mở rộng từ một dự án thuần tuý “nuôi cơm” thành một “hệ sinh thái” thiện nguyện với nhiều hoạt động khác nhau, bao gồm xây dựng trường lớp, nâng cấp cơ sở vật chất, trao học bổng và các hình thức hỗ trợ giáo dục khác cho học sinh vùng cao. Theo số liệu do dự án công bố, tổng mức chi tiêu hằng năm của hệ sinh thái này dao động từ vài chục tỷ đồng đến hơn 166 tỷ đồng.
Mô hình từ thiện dựa trên lòng tin
Sự phát triển và thành công của dự án Nuôi Em chủ yếu dựa trên lòng tin của các mạnh thường quân khắp cả nước, cùng với những kết quả hỗ trợ có thể quan sát trực tiếp. Trang thông tin chính thức của dự án Nuôi Em công khai các nội dung liên quan đến mục tiêu hoạt động, phương thức sử dụng tiền quyên góp và kết quả đầu ra của từng khoản đóng góp. Song song đó, trên trang Facebook cá nhân của người sáng lập Hoàng Hoa Trung, các hoạt động của Nuôi Em cũng thường xuyên được cập nhật, góp phần tạo cảm giác minh bạch và gần gũi với mạnh thường quân.
Lòng tin đó còn được củng cố bởi việc dự án Nuôi Em trong nhiều năm liên tục đơn phương giới thiệu là hoạt động dưới sự quản lý của Trung tâm Tình nguyện Quốc gia - đơn vị trực thuộc Trung ương Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam. Trong các tài liệu gửi đến nhà hảo tâm, như thư cảm ơn hoặc thông tin truyền thông trên các fanpage địa phương của dự án, tên Trung tâm Tình nguyện Quốc gia (thuộc Trung ương Đoàn) thường xuyên được thể hiện. Thậm chí, trên một số thư cảm ơn gửi tới nhà hảo tâm còn xuất hiện con dấu mang tên “Trung tâm Tình nguyện Quốc gia”.
Như một mạnh thường quân đã chia sẻ, “Thấy họ giới thiệu rằng chương trình được điều phối bởi Trung ương Đoàn và Trung tâm truyền hình quốc gia, tôi nghĩ đây là hoạt động có sự tham gia của cơ quan nhà nước nên tin tưởng và đã chuyển khoản”.
Việc gắn dự án với hình ảnh của một đơn vị công, cùng với các kết quả hỗ trợ cụ thể được cập nhật liên tục, đã góp phần thu hút sự tham gia và ủng hộ của nhiều nhân vật nổi tiếng, có ảnh hưởng tích cực trong cộng đồng như rapper Đen Vâu hay ca sĩ Hoà Minzy, qua đó càng gia tăng mức độ tin cậy đối với dự án.
Từ bất cập trong dự án…
Dựa vào lòng tin của cộng đồng, Nuôi Em lựa chọn không đăng ký thành lập pháp nhân Quỹ từ thiện theo quy định của Nghị định số 93/2019/NĐ-CP, mà hoạt động hoàn toàn tự phát, đồng thời nhấn mạnh cách thức vận hành dựa trên cơ chế chuyển tiền trực tiếp đến các trường học, không thông qua trung gian cấp huyện, với mục tiêu hạn chế thất thoát và bảo đảm việc sử dụng nguồn lực phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.
Trên trang thông tin chính thức của dự án này có tuyên bố:
“Trong những nỗ lực công khai tài chính, các bạn sẽ thấy dự án Nuôi Em là một dự án rất “kỳ lạ”. Không quá trú [sic] trọng hết vào mặt “giấy tờ” - cái mà dự án cho rằng rất nhiều cách để làm được.
Dự án còn “tự làm khó mình” khi nghĩ ra rất nhiều cách và còn cùng lắng nghe các cách khác mọi người góp ý để ngày càng minh bạch hơn theo-rất-nhiều-cách và luôn luôn cập nhật những cách làm mới.”
Ảnh chụp màn hình từ trang thông tin chính thức của dự án Nuôi Em (https://taichinh.nuoiem.com/)
Theo Luật sư Lê Ngọc Luân, Giám đốc Công ty Luật Gold Key Law Firm (thành phố Hồ Chí Minh), một dự án có hoạt động vận động và tiếp nhận nguồn đóng góp xã hội thường xuyên với quy mô lớn như Dự án Nuôi em cần phải được tổ chức dưới hình thức quỹ từ thiện hợp pháp, có tài khoản huy động quyên góp dưới tên của quỹ thay vì cá nhân và có báo cáo kiểm toán độc lập. Trên cơ sở đó, cam kết tìm mọi cách “chặt chẽ” và “minh bạch” hơn cả kiểm toán của đội ngũ dự án chỉ là lời nói suông, thiếu cơ sở và đơn vị xác minh, hay không nói quá là dự án này đang thiếu năng lực về minh bạch và trách nhiệm giải trình!
Minh bạch tài chính không chỉ dừng ở việc công bố kết quả hoạt động, mà còn đòi hỏi hệ thống báo cáo kế toán, kiểm toán theo chuẩn mực pháp lý. Để hình dung rõ hơn về chuẩn báo cáo tài chính và báo cáo kiểm toán của quỹ từ thiện, có thể tham khảo mô hình công bố thông tin của Quỹ Từ thiện Bông Sen – một quỹ từ thiện tư nhân được thành lập hợp pháp theo Quyết định số 2267/QĐ-UBND do Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh ban hành ngày 5/5/2012. Quỹ này công bố định kỳ báo cáo tài chính theo tháng và báo cáo kiểm toán theo năm - được thực hiện bởi KPMG - một trong bốn “ông lớn” (Big 4) về kiểm toán toàn cầu.
Với dòng tiền khổng lồ mà Nuôi Em huy động được, việc xin ý kiến mạnh thường quân để trích một tỷ lệ nhỏ cho chi phí vận hành và thuê kiểm toán độc lập định kỳ là hoàn toàn khả thi. Tuy nhiên, khó hiểu là người sáng lập dự án đã không lựa chọn phương án này (!)
Khi dự án Nuôi Em không có hệ thống báo cáo tài chính, kiểm toán chuẩn mực để xác định rõ sự tương ứng giữa dòng tiền vào - dòng tiền ra và độ trễ trong giải ngân, thì vẫn tồn tại những “vùng xám” tiềm ẩn rủi ro về tính liêm chính. Điều này càng đáng lưu ý khi đã xuất hiện tố cáo cho rằng gần 40 học sinh vùng cao được dự án sắp xếp cho hai đến ba mạnh thường quân cùng hỗ trợ, trái với cam kết “mỗi mã chỉ có một người nuôi”.
Cùng với đó, tiền lãi của nguồn quỹ Nuôi Em được sử dụng như thế nào cũng là một câu hỏi lớn. Với lãi suất tiền gửi từ 4-6%/năm tại các ngân hàng lớn của Việt Nam, nguồn quỹ hàng trăm tỷ đồng của dự án, nếu trì hoãn giải ngân và mang đi gửi tiết kiệm trong một năm thì có thể thu về tiền lãi lên đến 4-6 tỷ đồng.
Bên cạnh vấn đề minh bạch và trách nhiệm giải trình, theo Khoản 3, Điều 4 Nghị định số 93/2021/NĐ-CP về vận động, tiếp nhận, phân phối và sử dụng các nguồn đóng góp tự nguyện nhằm hỗ trợ khắc phục khó khăn do thiên tai, dịch bệnh, sự cố, hoặc hỗ trợ bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo quy định rõ: “Việc vận động đóng góp phải bảo đảm kịp thời và được thực hiện theo nguyên tắc tự nguyện; các tổ chức, cá nhân không được đặt ra mức tối thiểu để yêu cầu phải đóng góp”.
Tuy nhiên, có tố cáo công khai với bằng chứng cho thấy phát ngôn của người sáng lập Dự án có thông điệp gây áp lực khi mạnh thường quân yêu cầu minh bạch nguồn tiền đã đóng góp, thậm chí có tính chất cưỡng ép mạnh thường quân đóng góp. Điều này hoàn toàn không phù hợp với nguyên tắc tự nguyện được pháp luật quy định và đi ngược lại tinh thần cốt lõi của hoạt động thiện nguyện.
Nói cách khác, Dự án Nuôi Em không chỉ đang tồn tại những vấn đề liên quan đến tư cách pháp lý, minh bạch tài chính, mà cách thức vận động quyên góp cũng có dấu hiệu chưa tuân thủ đầy đủ các quy định hiện hành.
… đến bất cập pháp lý về thiện nguyện ở Việt Nam
Nuôi Em không phải là trường hợp đầu tiên bị các mạnh thường quân tố cáo thiếu minh bạch, thậm chí có dấu hiệu “ăn chặn” tiền từ thiện. Trước đó, trong đợt quyên góp ủng hộ đồng bào miền Trung bị lũ lụt vào giai đoạn 2020-2021, nhiều người nổi tiếng trong giới giải trí Việt Nam như danh hài Hoài Linh, vợ chồng ca sĩ Thủy Tiên – cầu thủ Công Vinh, MC Phan Anh… đã bị dư luận và mạng xã hội lên án gay gắt do nghi ngờ sử dụng tiền kêu gọi từ thiện cho mục đích riêng.
Trong trường hợp của vợ chồng Công Vinh – Thủy Tiên, đã xuất hiện sức ép xã hội yêu cầu kiểm toán độc lập. Tuy nhiên, Công Vinh cho biết dù đã mời kiểm toán vào cuộc nhưng không có đơn vị nào thực hiện kiểm toán cho tài khoản cá nhân. Điều này cho thấy, khi đã huy động tiền từ thiện từ cộng đồng, dù là cá nhân cũng cần có luật ràng buộc để điều hướng cá nhân thành lập quỹ hoặc pháp nhân, để tạo điều kiện cho việc quản lý, giám sát.
Dự án Nuôi Em cũng rơi vào tình trạng tương tự. Khi không có tư cách pháp nhân, cơ quan chức năng rất khó tiến hành kiểm tra, giám sát tính minh bạch của dự án, đồng thời cũng thiếu cơ sở pháp lý để áp dụng chế tài nếu phát hiện hành vi sử dụng tiền sai mục đích. Bất cập là, pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định cấm cá nhân tự đứng ra huy động tiền từ thiện khi chưa xin phép hoặc chưa thành lập pháp nhân.
Nuôi Em đã tận dụng triệt để khoảng trống pháp lý này. Với lập luận rằng việc tránh các thủ tục hành chính rườm rà sẽ giúp bảo đảm 100% tiền của mạnh thường quân đến được với trẻ em thụ hưởng, dự án đã nhận được sự tin tưởng rộng rãi. Tuy nhiên, chính việc thiếu sự quản lý của cơ quan nhà nước lại khiến không có bất kỳ cơ sở nào bảo đảm cam kết đó được thực hiện. Đồng thời, cách thức giao tiếp và vận động mạnh thường quân của dự án cũng không chịu sự kiểm soát nào, khiến các nhà hảo tâm không có cơ chế khiếu nại hay khởi kiện khi bị đối xử thiếu chuẩn mực.
Ngoài ra, việc Dự án Nuôi Em tùy ý sử dụng các cụm từ hay/và hình ảnh gợi liên tưởng đến Trung ương Đoàn hoặc Trung tâm Tình nguyện Quốc gia mà không bị nhắc nhở hay điều chỉnh cũng cho thấy một bất cập khác. Điều này phản ánh việc chưa có sự kiểm soát chặt chẽ về mặt pháp lý về việc tuỳ tiện sử dụng tên gọi, gán quyền hạn/trách nhiệm của các đơn vị công lập cho các tổ chức tự phát như thế này.
Cứ như thế mãi sao?
Theo khái niệm “lương tâm tập thể” (collective conscience) của nhà xã hội học người Pháp Émile Durkheim, các chuẩn mực và niềm tin chung chính là nền tảng tạo nên sự gắn kết của đời sống xã hội. Trong xã hội hiện đại, các thiết chế pháp luật giữ vai trò duy trì trật tự và tái sản xuất sự gắn kết đó, qua đó bảo đảm sự tồn tại của niềm tin xã hội.
Cơ quan chức năng đang vào cuộc điều tra và làm rõ đúng sai đối với dự án Nuôi Em, đặc biệt là liên quan đến hai cá nhân sáng lập dự án là Hoàng Hoa Trung và Đỗ Thị Nga, song câu hỏi đặt ra là: Liệu có nên để các lùm xùm nổ ra rồi mới tiến hành điều tra, xử lý, hay cần có cơ chế phòng ngừa ngay từ đầu?
Để ngăn chặn nguy cơ đổ vỡ niềm tin trong xã hội Việt Nam hiện nay, các cơ quan chức năng cần vào cuộc mạnh mẽ hơn, ràng buộc các cá nhân có nhu cầu huy động tiền từ thiện phải đăng ký và chỉ được phép vận động khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý.
Đồng thời, trong bối cảnh xây dựng chính quyền số và thúc đẩy minh bạch, Việt Nam cần cân nhắc việc thiết lập một cơ sở dữ liệu về hoạt động từ thiện trên các cổng thông tin của chính phủ nhằm theo dõi và giám sát. Cơ sở dữ liệu này cần được truyền thông rộng rãi để cộng đồng nhận biết và lựa chọn đóng góp trên tinh thần tự nguyện, thay vì gửi gắm lòng tốt cho các cá nhân hoặc tổ chức từ thiện tự phát trong tình trạng thiếu thông tin.
Sự minh bạch dựa trên điều chỉnh của luật pháp là cách tối thượng để bảo vệ lòng tin trong xã hội Việt Nam đương đại. Khi hoạt động thiện nguyện thiếu luật lệ điều chỉnh, ảnh hưởng của nó không chỉ dừng lại ở việc có những người lợi dụng để trục lợi, mà còn khiến các tổ chức thực sự có thiện tâm phải dè dặt.
Tuy nhiên, cần tránh áp đặt các quy định và thủ tục mang tính cản trở thay vì tạo điều kiện cho các hoạt động thiện nguyện - nguồn lực tư nhân quan trọng để chung tay cùng chính phủ trong việc bảo đảm an sinh xã hội tại các vùng miền khó khăn, hoặc khi xảy ra các tình huống thiên tai khẩn cấp. Tại Hội nghị toàn quốc tổng kết công tác tư pháp năm 2025, nhiệm kỳ 2021–2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều chỉnh tư duy làm luật, từ “quản lý bằng pháp luật” sang “kiến tạo thể chế phát triển”. Một đạo luật riêng về thiện nguyện cần sớm được xây dựng và ban hành trên tinh thần đó.
Bên cạnh đó, xét đến cùng, một tổ chức phi lợi nhuận cũng giống như doanh nghiệp ở chỗ là phải có khả năng tồn tại và vận hành bền vững; nếu không, lòng bác ái khó có thể duy trì lâu dài. Vì vậy, xã hội cần thay đổi cách nhìn, coi hoạt động từ thiện như một nghề nghiệp thật sự, trong đó những người tham gia phân phối nguồn lực từ thiện được xem là lao động chuyên môn, đóng góp cho xã hội thông qua thời gian và công sức của mình.
Do đó, về dài hạn, lĩnh vực từ thiện không chỉ cần được luật hoá chặt chẽ, mà nguồn nhân lực làm từ thiện, thiện nguyện còn cần được đào tạo một cách bài bản. Trên thực tế, nhiều trường đại học đã xây dựng các chương trình đào tạo chính quy cho lĩnh vực này; chỉ cần gõ cụm từ “Bachelor of Philanthropy” trên Google, ta có thể thấy chương trình của hàng loạt trường đại học trên thế giới. Đây không còn là lĩnh vực hay ngành học mới mẻ tại các quốc gia phát triển. Tóm lại, giáo dục và đào tạo người làm thiện nguyện chuyên nghiệp là điều kiện cần thiết để lĩnh vực này được triển khai một cách minh bạch và bền vững.
Từ khoá: Nuôi Em từ thiện tự phát minh bạch giải trình thiện nguyện
.jpg)
