Sinh con còn quá nặng gánh: Vì sao lao động nữ thu nhập thấp vẫn chật vật?
Mặc cho các chính sách khuyến sinh, lao động nữ thu nhập thấp vẫn gặp khó khăn về tài chính, chăm sóc con và việc làm sau sinh. Thay vì khuyên phụ nữ “hãy sinh thêm con”, nhà nước cần ban hành các chính sách hiệu quả để họ “dám sinh con”.
Khi mong muốn sinh con trở thành bài toán kinh tế
Sinh con thường được xem là quyết định riêng tư của mỗi cặp vợ chồng, tuy nhiên quyết định ấy lại chịu ảnh hưởng phần lớn từ điều kiện kinh tế của gia đình. Với nhóm lao động nữ có thu nhập thấp như công nhân, lao động tự do, và lao động di cư, chi phí sinh hoạt, chi phí chăm sóc, nuôi dưỡng con đi kèm với nguy cơ mất việc hoặc giảm thu nhập sau khi sinh tạo thành một bài toán khó, khiến nhiều phụ nữ buộc phải trì hoãn, thay đổi, thậm chí là từ bỏ kế hoạch sinh con.
Trong bài viết, “lao động nữ thu nhập thấp” được hiểu là lao động nữ có lương sát mức lương tối thiểu vùng, hoặc có việc làm không ổn định. Đối tượng này đang chiếm phần lớn trong số những người có việc làm, và nhiều người trong số họ có thể đang đứng ngoài các chế độ gắn với hợp đồng lao động và bảo hiểm xã hội.
Vậy, các chính sách khuyến sinh hiện nay đã thực sự đến được với lao động nữ thu nhập thấp và giúp tháo gỡ thành công những trở ngại của họ?
Những hạn chế của chính sách hiện nay
Vấn đề đầu tiên nhóm tác giả muốn đề cập là việc hưởng chế độ thai sản thay lương chỉ đến được với người trong hệ thống bảo hiểm bắt buộc. Theo Điều 50 Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) 2024, lao động nữ phải đóng BHXH bắt buộc từ đủ 6 tháng trở lên trong thời gian 12 tháng liền kề trước khi sinh con (trừ các trường hợp dưỡng thai và điều trị vô sinh tại khoản 3 và 5 điều này). Người đủ điều kiện được hưởng trợ cấp hằng tháng theo Điều 59 và trợ cấp một lần khi sinh con theo Khoản 4 Điều 58 bằng 2 lần mức tham chiếu tại tháng sinh con, nhận con nuôi hoặc nhận con nhờ mang thai hộ. Kể từ ngày 1/7, với mức tham chiếu (mức lương cơ sở) là 2.530.000 đồng/tháng, mức trợ cấp này là 5.060.000 đồng/con. Tuy nhiên, lao động không thuộc diện bắt buộc chỉ có thể dựa vào BHXH tự nguyện, nơi mà khoản trợ cấp hỗ trợ thai sản là một khoản tiền cố định 2.000.000 đồng/con (Điều 94 và 95).
Giả sử, một lao động nữ đáp ứng các điều kiện về BHXH bắt buộc và có mức lương khoảng 6 triệu đồng/tháng. Người này nghỉ 6 tháng, vậy thì khoản lương thay thế mà cô ấy nhận được trong thời gian nghỉ thai sản sẽ là 36 triệu đồng (chưa tính tiền được trợ cấp một lần khi sinh con).
Đối với những người không đủ điều kiện hưởng chế độ thai sản theo diện BHXH bắt buộc nhưng đáp ứng điều kiện tại Điều 94 Luật BHXH 2024, mức trợ cấp được hưởng là 2.000.000 đồng/con theo Điều 95 của Luật này.
Tuy nhiên, đối với lao động nữ thu nhập thấp, khoản trợ cấp cố định này khó có thể bù đắp các chi phí phát sinh khi sinh con, đặc biệt khi họ phải tạm ngừng công việc và mất đi nguồn thu nhập. Trong khi đó, chính sách BHXH tự nguyện chưa có cơ chế thay thế thu nhập trong thời gian nghỉ để chăm sóc con. Thực tế này cho thấy, nếu chính sách khuyến sinh chỉ tập trung hỗ trợ tại thời điểm sinh con mà chưa giải quyết được bài toán thu nhập và chăm sóc con sau sinh, thì những rào cản kinh tế đối với quyết định sinh con vẫn còn đó.
Bên cạnh điều kiện hưởng chế độ thai sản, mức trợ cấp được tính dựa trên tiền lương làm căn cứ đóng BHXH cũng là vấn đề cần xem xét. Ở trên, nhóm tác giả đã đề cập đến trường hợp lao động nữ thu nhập thấp không thuộc trường hợp BHXH bắt buộc, vậy trong trường hợp họ thuộc BHXH bắt buộc thì sẽ có vấn đề gì? Theo Điều 139 Bộ Luật Lao động 2019 được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Dân Số 2025, lao động nữ được nghỉ thai sản 6 tháng, và nếu sinh con thứ 2 thì sẽ nghỉ 7 tháng. Mức hưởng của chế độ thai sản được quy định tại Điều 59 Luật BHXH được tính bằng 100% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc của 6 tháng gần nhất trước khi nghỉ việc để hưởng chế độ thai sản. Có thể thấy, đây là mức thay thế đầy đủ đối với phần lương đã đóng. Tuy nhiên, thu nhập thực tế với mức lương đóng BHXH là khác nhau.
Lấy một giả định, một lao động ở vùng I có mức lương đóng bằng mức tối thiểu 5,31 triệu đồng/tháng (theo Nghị định số 293/2025/NĐ-CP) và nhận thêm 2 triệu đồng đóng không thuộc căn cứ đóng BHXH. Tổng thu thực tế là 7,31 triệu đồng. Theo quy định hiện hành, người này sẽ chỉ được đóng 5,31 triệu đồng. Như vậy, tiền trợ cấp chỉ tương đương khoảng 72,64% tổng thu nhập thực tế; trong 6 tháng nghỉ sinh, khoản chênh lệch có thể lên tới gần 12 triệu đồng. Đáng chú ý, theo khảo sát được Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội dẫn lại ngày 16/11/2025, có tới 73% người lao động đắn đo việc lập gia đình, sinh con do tiền lương và thu nhập khó trang trải chi phí.
Ví dụ trên cho thấy gánh nặng thu nhập là yếu tố cần được quan tâm khi xây dựng chính sách khuyến sinh. Đối với lao động nữ thu nhập thấp, việc trợ cấp thai sản không tương xứng với tổng thu nhập thực tế có thể làm gia tăng khó khăn trong việc duy trì cuộc sống thường nhật và chăm sóc con trong thời gian nghỉ sinh.
Sau những bất cập về tài chính, vấn đề duy trì việc làm sau khi sinh và phân chia trách nghiệm chăm sóc con cũng cần được cân nhắc. Tại khoản 2 Điều 7 Luật Bình đẳng giới 2006 quy định về chính sách bảo vệ, hỗ trợ người mẹ khi mang thai và khoản 5 Điều 18 xác định trách nhiệm chia sẻ công việc gia đình của nam, nữ... Dù pháp luật đã ghi nhận các nguyên tắc trên nhưng điều này không có nghĩa là khi quay trở lại công việc, người mẹ sẽ không phải chịu bất lợi. Đối với lao động nữ thu nhập thấp, việc phát sinh các khoản chi phí chăm trẻ, ăn uống... khiến việc chăm sóc con ngày càng khó khăn hơn. Một số trường hợp phải giảm giờ làm hoặc nghỉ việc để có thể tập trung vào việc chăm sóc con, dẫn đến việc mất đi thu nhập, khả năng tích lũy kinh nghiệm, và cơ hội thăng tiến trong công việc. Vì vậy, cần có những biện pháp cụ thể để các chính sách có thể thực sự được thực thi trên thực tế, chứ không chỉ được nêu trên giấy tờ.
Đặc biệt, vào tháng 10, dự án tiếp thị xã hội “Đẻ đi chờ chi”, tiếp cận vấn đề sinh con của phụ nữ trong cuộc sống hiện đại của một nhóm sinh viên, đã gây tranh cãi. Nhiều ý kiến cho rằng việc sinh con cần xuất phát từ mong muốn và sự chuẩn bị của mỗi gia đình, thay vì tạo thêm áp lực lên phụ nữ. Điều này cho thấy những lỗ hổng trong việc truyền thông về khuyến sinh – một chủ đề khó và nhạy cảm. Nếu chỉ tập trung vào việc vận động phụ nữ sinh con bằng mọi giá, thay vì tiếp cận và phản ánh đầy đủ những khó khăn, vướng mắc mà họ gặp phải, thì việc vận động hay tuyên truyền sẽ thiên về ép buộc hơn là hỗ trợ. Đặc biệt, với lao động nữ thu nhập thấp, điều cần thiết không chỉ là lời kêu gọi sinh con mà còn là những chính sách thiết thực để giúp họ giảm gánh nặng kinh tế và duy trì việc làm sau sinh.
Như vậy, mức sinh thấp không chỉ phụ thuộc vào vấn đề kinh tế và quyết định sinh con mà còn phụ thuộc vào mong muốn, sức khỏe và hoàn cảnh riêng của mỗi gia đình. Một chính sách khuyến sinh tốt cần hướng đến việc tạo điều kiện để phụ nữ có thể sinh con theo mong muốn và nuôi dạy con mà không phải đánh đổi quá lớn về thu nhập và cơ hội phát triển.
Nên làm gì để hoàn thiện chính sách?
Thứ nhất, tăng cường hỗ trợ có trọng tâm đối với mức trợ cấp thai sản của lao động nữ thu nhập thấp tham gia BHXH tự nguyện.
Hiện nay lao động nữ thu nhập thấp tham gia BHXH tự nguyện có mức trợ cấp còn thấp; họ cũng không có cơ chế bù đắp trong khoảng thời gian nghỉ thai sản như BHXH bắt buộc. Vậy nên, các cơ quan có thẩm quyền, trọng tâm là chính phủ, cần điều chỉnh mức trợ cấp theo hướng định kỳ hoặc gắn mức trợ cấp dựa trên khung tham chiếu là Điều 58 của Luật BHXH để đảm bảo giá trị hỗ trợ không bị suy giảm theo thời gian. Việc cân nhắc nâng mức hỗ trợ theo lộ trình phù hợp cũng rất cần thiết. Bên cạnh đó, cơ quan có thẩm quyền nên điều chỉnh điều kiện và thời gian đóng phí BHXH linh hoạt để tạo thuận lợi cho nhóm lao động có thu nhập không ổn định tiếp cận và tham gia BHXH tự nguyện, qua đó góp phần giảm rào cản kinh tế đối với lao động nữ có thu nhập thấp.
Thứ hai, bảo đảm tiền lương làm căn cứ đóng BHXH theo sát với tổng thu nhập thực tế của lao động nữ.
Mức trợ cấp thai sản có thể thấp hơn tổng thu nhập thực tế trước khi sinh, bởi khoản tiền được hưởng chỉ tính trên tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, chứ không phải toàn bộ thu nhập thực tế của người lao động. Vì vậy, nhà nước cần rà soát, thanh tra lại các quy định liên quan đến việc đóng BHXH để có thể đảm bảo việc đóng BHXH được thực hiện theo đúng quy định mà không ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động. Cụ thể, tại Điều 31 Luật BHXH và Điều 7 Nghị định 158/2025/NĐ-CP, căn cứ đóng BHXH bắt buộc phải bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, các khoản phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được thỏa thuận trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương. Hoàn toàn có thể xảy ra trường hợp dù cá nhân hoặc tổ chức đã thực hiện đúng quy định về việc trả lương, thưởng theo đúng quy định, thì lao động nữ vẫn có thể nhận trợ cấp thai sản thấp hơn so với tổng thu nhập thực tế, nếu như vài khoản thu không thuộc căn cứ để đóng BHXH.
Vì vậy, nhà nước cần tiếp tục thực hiện việc bảo đảm hoạt động đóng BHXH theo đúng quy định, đồng thời cần nghiên cứu việc mở rộng phạm vi thu nhập được tính để làm căn cứ đóng BHXH và hưởng chế độ. Có thể cân nhắc những khoản thu nhập thường xuyên nhưng chưa thuộc diện đóng như (i) tiền thưởng, phụ cấp gắn với chuyên cần, năng suất được trả đều đặn hằng tháng; (ii) các khoản hỗ trợ trả đều đặn như tiền ăn theo ca, đi lại, nhà ở... chưa được ghi thành mức tiền cụ thể trong hợp đồng lao động; (iii) tiền làm thêm giờ trả liên tục, trong phạm vi giới hạn giờ làm thêm mà pháp luật lao động cho phép. Các cân nhắc bổ sung này nhằm nâng cao mức hưởng thai sản cho lao động nữ, đặc biệt là nhóm có thu nhập thấp.
Thứ ba, tăng cường khả năng tiếp cận và thực thi các vấn đề về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của lao động nữ khi mang thai, sinh con và nuôi con nhỏ.
Pháp luật hiện hành đã có các quy định để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho lao động nữ trong thời kỳ thai sản. Điều 8 và Điều 137 của Bộ Luật Lao động 2019 nêu rõ các hành vi bị nghiêm cấm cũng như việc bảo vệ thai sản trong lĩnh vực lao động. Điều 26 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP quy định chế tài đối với một số hành vi vi phạm liên quan đến lao động nữ và bảo đảm bình đẳng giới. Tuy nhiên, một số lao động nữ thu nhập thấp vẫn chưa hiểu biết đầy đủ về pháp luật, còn tâm lý e ngại hay lo sợ việc phản ánh có thể làm ảnh hưởng đến công việc và thu nhập. Vì vậy, các cơ quan có thẩm quyền cần tăng cường thanh tra, xử lý, giám sát đối với các lĩnh vực có nhiều lao động nữ, đặc biệt là lao động nữ thu nhập thấp, đồng thời có thể thành lập các kênh thông tin để người lao động có thể dễ dàng tiếp cận và phản ánh những vấn đề bất cập. Bên cạnh đó, cũng cần thiết lập thêm nhiều chính sách khuyến sinh khác để tạo điều kiện cho lao động nữ sinh và nuôi dạy con, như hỗ trợ chi phí tại các nhà trẻ, xây dựng thời gian làm việc linh hoạt... Những giải pháp này hướng đến việc giúp lao động nữ vừa hoàn thành việc, vừa yên tâm thực hiện thiên chức của mình.
Thứ tư, từng bước rút ngắn chênh lệch trong thời gian nghỉ chăm con giữa hai giới.
Cơ quan có thẩm quyền nên nghiên cứu tăng dần số ngày nghỉ của người cha, và xây dựng cơ chế nghỉ chăm con linh hoạt để vợ và chồng cùng chia sẻ. Mục tiêu là để trách nhiệm chăm sóc con trong những tháng đầu không mặc nhiên dồn hết lên người mẹ, qua đó giảm nguy cơ mất thu nhập và cơ hội nghề nghiệp của lao động nữ thu nhập thấp.
Thứ năm, tăng cường tổ chức tuyên truyền và phổ biến pháp luật, tập trung vào lao động nữ có thu nhập thấp.
Các cơ quan có thẩm quyền có thể đa dạng các hình thức tuyên truyền, như mở các buổi tư vấn hay chia sẻ các video ngắn trên mạng xã hội mà vẫn bảo đảm được sự hiệu quả, dễ dàng lan tỏa kiến thức đến mọi người. Đồng thời, vai trò của các tổ chức như Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Phụ nữ hay chính quyền địa phương cần được nâng cao, nhất là trong việc hướng dẫn, tư vấn người lao động về các vấn đề thiết thực. Các cơ quan cũng cần kịp thời tiếp cận, lắng nghe và giải quyết những kiến nghị về quyền lợi của người lao động. Những biện pháp này có thể góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, giúp lao động nữ thu nhập thấp chủ động bảo vệ quyền lợi và tiếp cận các chính sách hỗ trợ khi sinh con.
***
Mặc dù Việt Nam đã ban hành các chính sách hỗ trợ và triển khai nhiều biện pháp hỗ trợ liên quan đến sinh con, thai sản và chăm sóc trẻ em, nhưng mức độ tiếp cận và hiệu quả thụ hưởng đối với nhóm lao động nữ thu nhập thấp vẫn còn hạn chế. Những điểm sáng từ các chính sách là đáng ghi nhận, tuy nhiên, chúng chưa giải quyết tốt những khó khăn và thách thức mà nhóm đối tượng này đang gánh.
Suy cho cùng, việc giảm mức sinh không thể được giải quyết chỉ bằng những lời kêu gọi suông hay vài khoản trợ cấp ngắn hạn. Đối với lao động nữ có thu nhập thấp, quyết định sinh con gắn liền với tính ổn định của công việc, điều kiện nhà ở, chi phí nuôi dạy trẻ và cả cơ hội tiến thân sau khi sinh. Chỉ khi nào khoảng trống giữa chính sách và thực tế được thu hẹp, nhóm lao động này mới có thể tự tin với quyết định sinh con.
Tóm lại, thay vì khuyên bảo phụ nữ “hãy sinh thêm con”, các chính sách cần đủ hiệu quả sao cho có thể tạo được một môi trường an toàn để lao động nữ thu nhập thấp “dám sinh con”. Khi những gánh nặng sinh kế được xã hội chung tay tháo gỡ, ước mơ làm mẹ sẽ tự khắc không còn là một quyết định đánh đổi đầy rủi ro.
Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Phẩm giá và công bằng xã hội cho nhóm yếu thế”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.
Nguyễn Duy Quang hiện là sinh viên Khóa 49, Khoa Pháp luật Dân sự, Trường Đại học Luật Hà Nội. Email liên hệ: [email protected].
Lại Thuỳ Dương hiện là sinh viên Khóa 49, Khoa Pháp luật Hình sự, Trường Đại học Luật Hà Nội. Email liên hệ: [email protected].
Khi mong muốn sinh con trở thành bài toán kinh tế
Sinh con thường được xem là quyết định riêng tư của mỗi cặp vợ chồng, tuy nhiên quyết định ấy lại chịu ảnh hưởng phần lớn từ điều kiện kinh tế của gia đình. Với nhóm lao động nữ có thu nhập thấp như công nhân, lao động tự do, và lao động di cư, chi phí sinh hoạt, chi phí chăm sóc, nuôi dưỡng con đi kèm với nguy cơ mất việc hoặc giảm thu nhập sau khi sinh tạo thành một bài toán khó, khiến nhiều phụ nữ buộc phải trì hoãn, thay đổi, thậm chí là từ bỏ kế hoạch sinh con.
Trong bài viết, “lao động nữ thu nhập thấp” được hiểu là lao động nữ có lương sát mức lương tối thiểu vùng, hoặc có việc làm không ổn định. Đối tượng này đang chiếm phần lớn trong số những người có việc làm, và nhiều người trong số họ có thể đang đứng ngoài các chế độ gắn với hợp đồng lao động và bảo hiểm xã hội.
Vậy, các chính sách khuyến sinh hiện nay đã thực sự đến được với lao động nữ thu nhập thấp và giúp tháo gỡ thành công những trở ngại của họ?
Những hạn chế của chính sách hiện nay
Vấn đề đầu tiên nhóm tác giả muốn đề cập là việc hưởng chế độ thai sản thay lương chỉ đến được với người trong hệ thống bảo hiểm bắt buộc. Theo Điều 50 Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) 2024, lao động nữ phải đóng BHXH bắt buộc từ đủ 6 tháng trở lên trong thời gian 12 tháng liền kề trước khi sinh con (trừ các trường hợp dưỡng thai và điều trị vô sinh tại khoản 3 và 5 điều này). Người đủ điều kiện được hưởng trợ cấp hằng tháng theo Điều 59 và trợ cấp một lần khi sinh con theo Khoản 4 Điều 58 bằng 2 lần mức tham chiếu tại tháng sinh con, nhận con nuôi hoặc nhận con nhờ mang thai hộ. Kể từ ngày 1/7, với mức tham chiếu (mức lương cơ sở) là 2.530.000 đồng/tháng, mức trợ cấp này là 5.060.000 đồng/con. Tuy nhiên, lao động không thuộc diện bắt buộc chỉ có thể dựa vào BHXH tự nguyện, nơi mà khoản trợ cấp hỗ trợ thai sản là một khoản tiền cố định 2.000.000 đồng/con (Điều 94 và 95).
Giả sử, một lao động nữ đáp ứng các điều kiện về BHXH bắt buộc và có mức lương khoảng 6 triệu đồng/tháng. Người này nghỉ 6 tháng, vậy thì khoản lương thay thế mà cô ấy nhận được trong thời gian nghỉ thai sản sẽ là 36 triệu đồng (chưa tính tiền được trợ cấp một lần khi sinh con).
Đối với những người không đủ điều kiện hưởng chế độ thai sản theo diện BHXH bắt buộc nhưng đáp ứng điều kiện tại Điều 94 Luật BHXH 2024, mức trợ cấp được hưởng là 2.000.000 đồng/con theo Điều 95 của Luật này.
Tuy nhiên, đối với lao động nữ thu nhập thấp, khoản trợ cấp cố định này khó có thể bù đắp các chi phí phát sinh khi sinh con, đặc biệt khi họ phải tạm ngừng công việc và mất đi nguồn thu nhập. Trong khi đó, chính sách BHXH tự nguyện chưa có cơ chế thay thế thu nhập trong thời gian nghỉ để chăm sóc con. Thực tế này cho thấy, nếu chính sách khuyến sinh chỉ tập trung hỗ trợ tại thời điểm sinh con mà chưa giải quyết được bài toán thu nhập và chăm sóc con sau sinh, thì những rào cản kinh tế đối với quyết định sinh con vẫn còn đó.
Bên cạnh điều kiện hưởng chế độ thai sản, mức trợ cấp được tính dựa trên tiền lương làm căn cứ đóng BHXH cũng là vấn đề cần xem xét. Ở trên, nhóm tác giả đã đề cập đến trường hợp lao động nữ thu nhập thấp không thuộc trường hợp BHXH bắt buộc, vậy trong trường hợp họ thuộc BHXH bắt buộc thì sẽ có vấn đề gì? Theo Điều 139 Bộ Luật Lao động 2019 được sửa đổi, bổ sung bởi Luật Dân Số 2025, lao động nữ được nghỉ thai sản 6 tháng, và nếu sinh con thứ 2 thì sẽ nghỉ 7 tháng. Mức hưởng của chế độ thai sản được quy định tại Điều 59 Luật BHXH được tính bằng 100% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc của 6 tháng gần nhất trước khi nghỉ việc để hưởng chế độ thai sản. Có thể thấy, đây là mức thay thế đầy đủ đối với phần lương đã đóng. Tuy nhiên, thu nhập thực tế với mức lương đóng BHXH là khác nhau.
Lấy một giả định, một lao động ở vùng I có mức lương đóng bằng mức tối thiểu 5,31 triệu đồng/tháng (theo Nghị định số 293/2025/NĐ-CP) và nhận thêm 2 triệu đồng đóng không thuộc căn cứ đóng BHXH. Tổng thu thực tế là 7,31 triệu đồng. Theo quy định hiện hành, người này sẽ chỉ được đóng 5,31 triệu đồng. Như vậy, tiền trợ cấp chỉ tương đương khoảng 72,64% tổng thu nhập thực tế; trong 6 tháng nghỉ sinh, khoản chênh lệch có thể lên tới gần 12 triệu đồng. Đáng chú ý, theo khảo sát được Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội dẫn lại ngày 16/11/2025, có tới 73% người lao động đắn đo việc lập gia đình, sinh con do tiền lương và thu nhập khó trang trải chi phí.
Ví dụ trên cho thấy gánh nặng thu nhập là yếu tố cần được quan tâm khi xây dựng chính sách khuyến sinh. Đối với lao động nữ thu nhập thấp, việc trợ cấp thai sản không tương xứng với tổng thu nhập thực tế có thể làm gia tăng khó khăn trong việc duy trì cuộc sống thường nhật và chăm sóc con trong thời gian nghỉ sinh.
Sau những bất cập về tài chính, vấn đề duy trì việc làm sau khi sinh và phân chia trách nghiệm chăm sóc con cũng cần được cân nhắc. Tại khoản 2 Điều 7 Luật Bình đẳng giới 2006 quy định về chính sách bảo vệ, hỗ trợ người mẹ khi mang thai và khoản 5 Điều 18 xác định trách nhiệm chia sẻ công việc gia đình của nam, nữ... Dù pháp luật đã ghi nhận các nguyên tắc trên nhưng điều này không có nghĩa là khi quay trở lại công việc, người mẹ sẽ không phải chịu bất lợi. Đối với lao động nữ thu nhập thấp, việc phát sinh các khoản chi phí chăm trẻ, ăn uống... khiến việc chăm sóc con ngày càng khó khăn hơn. Một số trường hợp phải giảm giờ làm hoặc nghỉ việc để có thể tập trung vào việc chăm sóc con, dẫn đến việc mất đi thu nhập, khả năng tích lũy kinh nghiệm, và cơ hội thăng tiến trong công việc. Vì vậy, cần có những biện pháp cụ thể để các chính sách có thể thực sự được thực thi trên thực tế, chứ không chỉ được nêu trên giấy tờ.
Đặc biệt, vào tháng 10, dự án tiếp thị xã hội “Đẻ đi chờ chi”, tiếp cận vấn đề sinh con của phụ nữ trong cuộc sống hiện đại của một nhóm sinh viên, đã gây tranh cãi. Nhiều ý kiến cho rằng việc sinh con cần xuất phát từ mong muốn và sự chuẩn bị của mỗi gia đình, thay vì tạo thêm áp lực lên phụ nữ. Điều này cho thấy những lỗ hổng trong việc truyền thông về khuyến sinh – một chủ đề khó và nhạy cảm. Nếu chỉ tập trung vào việc vận động phụ nữ sinh con bằng mọi giá, thay vì tiếp cận và phản ánh đầy đủ những khó khăn, vướng mắc mà họ gặp phải, thì việc vận động hay tuyên truyền sẽ thiên về ép buộc hơn là hỗ trợ. Đặc biệt, với lao động nữ thu nhập thấp, điều cần thiết không chỉ là lời kêu gọi sinh con mà còn là những chính sách thiết thực để giúp họ giảm gánh nặng kinh tế và duy trì việc làm sau sinh.
Như vậy, mức sinh thấp không chỉ phụ thuộc vào vấn đề kinh tế và quyết định sinh con mà còn phụ thuộc vào mong muốn, sức khỏe và hoàn cảnh riêng của mỗi gia đình. Một chính sách khuyến sinh tốt cần hướng đến việc tạo điều kiện để phụ nữ có thể sinh con theo mong muốn và nuôi dạy con mà không phải đánh đổi quá lớn về thu nhập và cơ hội phát triển.
Nên làm gì để hoàn thiện chính sách?
Thứ nhất, tăng cường hỗ trợ có trọng tâm đối với mức trợ cấp thai sản của lao động nữ thu nhập thấp tham gia BHXH tự nguyện.
Hiện nay lao động nữ thu nhập thấp tham gia BHXH tự nguyện có mức trợ cấp còn thấp; họ cũng không có cơ chế bù đắp trong khoảng thời gian nghỉ thai sản như BHXH bắt buộc. Vậy nên, các cơ quan có thẩm quyền, trọng tâm là chính phủ, cần điều chỉnh mức trợ cấp theo hướng định kỳ hoặc gắn mức trợ cấp dựa trên khung tham chiếu là Điều 58 của Luật BHXH để đảm bảo giá trị hỗ trợ không bị suy giảm theo thời gian. Việc cân nhắc nâng mức hỗ trợ theo lộ trình phù hợp cũng rất cần thiết. Bên cạnh đó, cơ quan có thẩm quyền nên điều chỉnh điều kiện và thời gian đóng phí BHXH linh hoạt để tạo thuận lợi cho nhóm lao động có thu nhập không ổn định tiếp cận và tham gia BHXH tự nguyện, qua đó góp phần giảm rào cản kinh tế đối với lao động nữ có thu nhập thấp.
Thứ hai, bảo đảm tiền lương làm căn cứ đóng BHXH theo sát với tổng thu nhập thực tế của lao động nữ.
Mức trợ cấp thai sản có thể thấp hơn tổng thu nhập thực tế trước khi sinh, bởi khoản tiền được hưởng chỉ tính trên tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, chứ không phải toàn bộ thu nhập thực tế của người lao động. Vì vậy, nhà nước cần rà soát, thanh tra lại các quy định liên quan đến việc đóng BHXH để có thể đảm bảo việc đóng BHXH được thực hiện theo đúng quy định mà không ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động. Cụ thể, tại Điều 31 Luật BHXH và Điều 7 Nghị định 158/2025/NĐ-CP, căn cứ đóng BHXH bắt buộc phải bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, các khoản phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được thỏa thuận trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương. Hoàn toàn có thể xảy ra trường hợp dù cá nhân hoặc tổ chức đã thực hiện đúng quy định về việc trả lương, thưởng theo đúng quy định, thì lao động nữ vẫn có thể nhận trợ cấp thai sản thấp hơn so với tổng thu nhập thực tế, nếu như vài khoản thu không thuộc căn cứ để đóng BHXH.
Vì vậy, nhà nước cần tiếp tục thực hiện việc bảo đảm hoạt động đóng BHXH theo đúng quy định, đồng thời cần nghiên cứu việc mở rộng phạm vi thu nhập được tính để làm căn cứ đóng BHXH và hưởng chế độ. Có thể cân nhắc những khoản thu nhập thường xuyên nhưng chưa thuộc diện đóng như (i) tiền thưởng, phụ cấp gắn với chuyên cần, năng suất được trả đều đặn hằng tháng; (ii) các khoản hỗ trợ trả đều đặn như tiền ăn theo ca, đi lại, nhà ở... chưa được ghi thành mức tiền cụ thể trong hợp đồng lao động; (iii) tiền làm thêm giờ trả liên tục, trong phạm vi giới hạn giờ làm thêm mà pháp luật lao động cho phép. Các cân nhắc bổ sung này nhằm nâng cao mức hưởng thai sản cho lao động nữ, đặc biệt là nhóm có thu nhập thấp.
Thứ ba, tăng cường khả năng tiếp cận và thực thi các vấn đề về bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của lao động nữ khi mang thai, sinh con và nuôi con nhỏ.
Pháp luật hiện hành đã có các quy định để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho lao động nữ trong thời kỳ thai sản. Điều 8 và Điều 137 của Bộ Luật Lao động 2019 nêu rõ các hành vi bị nghiêm cấm cũng như việc bảo vệ thai sản trong lĩnh vực lao động. Điều 26 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP quy định chế tài đối với một số hành vi vi phạm liên quan đến lao động nữ và bảo đảm bình đẳng giới. Tuy nhiên, một số lao động nữ thu nhập thấp vẫn chưa hiểu biết đầy đủ về pháp luật, còn tâm lý e ngại hay lo sợ việc phản ánh có thể làm ảnh hưởng đến công việc và thu nhập. Vì vậy, các cơ quan có thẩm quyền cần tăng cường thanh tra, xử lý, giám sát đối với các lĩnh vực có nhiều lao động nữ, đặc biệt là lao động nữ thu nhập thấp, đồng thời có thể thành lập các kênh thông tin để người lao động có thể dễ dàng tiếp cận và phản ánh những vấn đề bất cập. Bên cạnh đó, cũng cần thiết lập thêm nhiều chính sách khuyến sinh khác để tạo điều kiện cho lao động nữ sinh và nuôi dạy con, như hỗ trợ chi phí tại các nhà trẻ, xây dựng thời gian làm việc linh hoạt... Những giải pháp này hướng đến việc giúp lao động nữ vừa hoàn thành việc, vừa yên tâm thực hiện thiên chức của mình.
Thứ tư, từng bước rút ngắn chênh lệch trong thời gian nghỉ chăm con giữa hai giới.
Cơ quan có thẩm quyền nên nghiên cứu tăng dần số ngày nghỉ của người cha, và xây dựng cơ chế nghỉ chăm con linh hoạt để vợ và chồng cùng chia sẻ. Mục tiêu là để trách nhiệm chăm sóc con trong những tháng đầu không mặc nhiên dồn hết lên người mẹ, qua đó giảm nguy cơ mất thu nhập và cơ hội nghề nghiệp của lao động nữ thu nhập thấp.
Thứ năm, tăng cường tổ chức tuyên truyền và phổ biến pháp luật, tập trung vào lao động nữ có thu nhập thấp.
Các cơ quan có thẩm quyền có thể đa dạng các hình thức tuyên truyền, như mở các buổi tư vấn hay chia sẻ các video ngắn trên mạng xã hội mà vẫn bảo đảm được sự hiệu quả, dễ dàng lan tỏa kiến thức đến mọi người. Đồng thời, vai trò của các tổ chức như Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Phụ nữ hay chính quyền địa phương cần được nâng cao, nhất là trong việc hướng dẫn, tư vấn người lao động về các vấn đề thiết thực. Các cơ quan cũng cần kịp thời tiếp cận, lắng nghe và giải quyết những kiến nghị về quyền lợi của người lao động. Những biện pháp này có thể góp phần nâng cao nhận thức pháp luật, giúp lao động nữ thu nhập thấp chủ động bảo vệ quyền lợi và tiếp cận các chính sách hỗ trợ khi sinh con.
***
Mặc dù Việt Nam đã ban hành các chính sách hỗ trợ và triển khai nhiều biện pháp hỗ trợ liên quan đến sinh con, thai sản và chăm sóc trẻ em, nhưng mức độ tiếp cận và hiệu quả thụ hưởng đối với nhóm lao động nữ thu nhập thấp vẫn còn hạn chế. Những điểm sáng từ các chính sách là đáng ghi nhận, tuy nhiên, chúng chưa giải quyết tốt những khó khăn và thách thức mà nhóm đối tượng này đang gánh.
Suy cho cùng, việc giảm mức sinh không thể được giải quyết chỉ bằng những lời kêu gọi suông hay vài khoản trợ cấp ngắn hạn. Đối với lao động nữ có thu nhập thấp, quyết định sinh con gắn liền với tính ổn định của công việc, điều kiện nhà ở, chi phí nuôi dạy trẻ và cả cơ hội tiến thân sau khi sinh. Chỉ khi nào khoảng trống giữa chính sách và thực tế được thu hẹp, nhóm lao động này mới có thể tự tin với quyết định sinh con.
Tóm lại, thay vì khuyên bảo phụ nữ “hãy sinh thêm con”, các chính sách cần đủ hiệu quả sao cho có thể tạo được một môi trường an toàn để lao động nữ thu nhập thấp “dám sinh con”. Khi những gánh nặng sinh kế được xã hội chung tay tháo gỡ, ước mơ làm mẹ sẽ tự khắc không còn là một quyết định đánh đổi đầy rủi ro.
Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Phẩm giá và công bằng xã hội cho nhóm yếu thế”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.
Nguyễn Duy Quang hiện là sinh viên Khóa 49, Khoa Pháp luật Dân sự, Trường Đại học Luật Hà Nội. Email liên hệ: [email protected].
Lại Thuỳ Dương hiện là sinh viên Khóa 49, Khoa Pháp luật Hình sự, Trường Đại học Luật Hà Nội. Email liên hệ: [email protected].
Từ khoá: chính sách khuyến sinh phụ nữ sinh con nhóm yếu thế lao động nữ
.jpg)
