Văn hoá - Xã hội
37 PHÚT ĐỌC

Tại sao người thuộc cộng đồng LGBT lại giấu mình?

Khi việc sống thật với bản thân không nhận được sự thấu cảm hay vấp phải những ánh nhìn phán xét, nhiều người thuộc cộng đồng LGBT buộc phải “giấu mình”.

Lê Đoàn Đức Mạnh - Hồ Văn Trung 18/11/2026
Image
Ảnh minh họa được thiết kế từ bộ phim Leviticus - (C): Tác giả

“Làm ơn, có ai đó ở bên cạnh tôi được không? Chỉ một người thôi cũng được.” (trích từ phim Leviticus - 2026)

Cảm giác lạc lõng giữa thế giới khi khó bày tỏ suy nghĩ và cảm xúc với những người xung quanh, cảm giác bất lực khi cố gắng thuyết phục rằng đồng tính không phải là bệnh, hoặc thậm chí là cảm giác xa lạ với bản thân khi không thể chấp nhận chính mình. Tất cả đã và đang phản ánh một thực tại ngột ngạt, khi người thuộc cộng đồng LGBT [1] phải lựa chọn “giấu mình” trong im lặng. Giữa một thời đại văn minh, nơi những giá trị nhân quyền vẫn luôn được ca ngợi, các định kiến vô hình vẫn đang âm thầm phủ bóng lên những con người mang màu sắc khác biệt. Sự thờ ơ được ngụy trang khéo léo bằng nụ cười gượng hay những ánh nhìn phán xét sau lưng buộc họ phải “lùi lại”. 

Khi không dễ nhận được sự thấu hiểu, việc “giấu mình” có lẽ là cách để tìm kiếm sự an toàn. Thế nhưng, liệu sự im lặng có thực sự mang lại cảm giác bình yên hay nó chỉ càng xoáy sâu nỗi cô đơn trong tâm trí? 

Những khuôn mẫu được học về giới

Tuổi vị thành niên đánh dấu giai đoạn mà một cá nhân bắt đầu xác định bản sắc của riêng mình và khám phá bản thân. Trong quá trình phát triển này, nhu cầu xây dựng một hình ảnh ổn định về chính mình, hay còn gọi là một bản thể ổn định, đóng vai trò vô cùng quan trọng. Tuy nhiên, quá trình xây dựng nhận thức về bản thân cũng chịu tác động bởi những khuôn mẫu mà cá nhân tiếp nhận hay học hỏi từ rất sớm, thậm chí trước 5 tuổi. Những khuôn mẫu ấy vô hình trung kiểm soát cách mà cá nhân đánh giá hay lý giải về bản thân, còn được gọi là những “khuôn mẫu được học” (learned stereotypes). Các khuôn mẫu này thường rất đa dạng, có thể kể đến như tôn giáo, giai cấp, quốc tịch, tuổi tác và nhiều đặc điểm xã hội khác. Song, khuôn mẫu được học về giới, trong đó gồm cả khuôn mẫu về ngoại hình hay khuôn mẫu tính cách, hầu như chiếm đa số. Một câu bông đùa rằng con trai đừng nên ăn mặc quá điệu đà, lời nhắc nhở thiện chí rằng con gái phải dịu dàng, hay quan niệm chỉ tình yêu nam-nữ mới “bình thường” trên màn ảnh đều góp vào cách cá nhân hiểu đâu là chuẩn mực xã hội (social norm). 

Điều đáng chú ý, những khuôn mẫu được học về giới này thường xuất hiện và lặp lại với tần suất cao trong chính các môi trường gần gũi với cá nhân nhất; đồng thời, dù cá nhân không phải là đối tượng trực tiếp được nhắc tới, quá trình tiếp nhận thụ động các khuôn mẫu nêu trên vẫn diễn ra. Ví dụ, trong một bữa ăn gia đình, lời bàn tán và cười đùa về hai diễn viên nam đồng tính có thể ảnh hưởng trực tiếp tới những người ngồi cùng bàn tiệc, dù họ không tham gia vào cuộc trò chuyện. Quá trình lắng nghe lặp đi lặp lại một cách thụ động ấy, thường thấy ở người trẻ, cũng góp phần khiến các khuôn mẫu trở thành một điều quen thuộc và tưởng chừng như hiển nhiên đối với họ. 

Như đã nêu trên, chính vì các khuôn mẫu được học về giới thường xuất hiện trong những môi trường có tính gắn bó cao với cá nhân, họ thường không thể nhận ra chúng, để rồi bị ảnh hưởng về mặt tiềm thức.

Trong gia đình, tình yêu của các bậc phụ huynh thường song hành cùng kỳ vọng dành cho con cái. Xuất phát từ tình thương này, những người con cũng mong muốn bản thân hoàn thành các bổn phận truyền thống, sao cho tròn chữ hiếu và đúng với đạo làm con. Nghiên cứu của Horton và Rydström 2019 chỉ ra rằng phần lớn người đồng tính tại thành phố Hà Nội bày tỏ áp lực phải kết hôn và sinh con để gìn giữ thể diện cho gia đình. Một lời nhắc nhở như: “Bố mẹ chỉ muốn con có một gia đình hạnh phúc như bao người,” từ lâu đã rất quen thuộc. Lời nói của bậc phụ huynh xuất phát từ sự lo lắng, nhưng cách nhấn mạnh từ “hạnh phúc như bao người” lại khiến người con ngầm hiểu rằng tình cảm của mình có thể không đủ như ba mẹ đã kỳ vọng. Áp lực này còn gia tăng đáng kể khi mà ở một số gia đình truyền thống và gia giáo, việc không kết hôn và sinh con được mặc định là bất hiếu. Cho dù người con sau này có hình thành ý chí độc lập trong việc chống lại các khuôn mẫu được học về giới nêu trên, vẫn rất khó để người con tách rời bản thân khỏi mối quan hệ gia đình. Những đặc trưng trong mối quan hệ gia đình này khiến người con phải đối diện với sự giằng co giữa nhu cầu sống đúng với bản dạng giới (gender identity) và mong muốn đền đáp công ơn cha mẹ.

Trong môi trường giáo dục, tưởng chừng như là một không gian để thúc đẩy bình đẳng, ngạc nhiên thay đây lại là nơi mà cá nhân tiếp xúc với khuôn mẫu về giới một cách thường xuyên. Những lần thi đua trong lớp như cắm hoa, vẽ tranh mặc định được phân công cho nữ giới; những đợt thi đấu thể thao cần sức vận động thì dành riêng cho các bạn nam. Nặng nề hơn, các khuôn mẫu này còn len lỏi vào trong các môn học và giữa những giáo viên, góp phần định sẵn khung kế hoạch cho tương lai của học sinh. Đối với học sinh thuộc cộng đồng LGBT, điều này vô tình gây áp lực lớn khi tiềm năng của các em bị giới hạn chỉ vì ước mơ bị coi là “lệch chuẩn”. Về lâu dài, các khuôn mẫu này còn định hình nhận thức sai lệch, để lại hệ luỵ kéo dài khi các em bước vào giảng đường đại học hay tham gia thị trường lao động.

Hơn thế nữa, các kiến trúc thượng tầng cũng có thể bao gồm một số hàm ý của các khuôn mẫu được học về giới. Tại đây cần bàn tới pháp luật. Mặc dù đã dần cởi mở hơn, các nội dung về Hôn nhân và Gia đình hay Quyền quyết định thân nhân vẫn chưa đề cập đến cộng đồng LGBT. Đặc biệt, khi luật pháp chưa thừa nhận hôn nhân cùng giới, mà vẫn duy trì khuôn mẫu về hôn nhân một vợ một chồng, người thuộc cộng đồng LGBT sẽ có mặc cảm rằng tình yêu của mình chưa được mọi người trân trọng và công nhận. Việc không hợp pháp hóa nội dung này cũng là căn cứ để các khuôn mẫu về giới tiếp tục tái diễn trong lòng xã hội. Khi đó, người thuộc cộng đồng này sẽ phải đối diện với các bất lợi về mặt pháp lý và gánh chịu những áp lực đáng kể trong cuộc sống.

Những định kiến và khuôn mẫu phiến diện về cộng đồng LGBT

Bên cạnh những áp lực đến từ khuôn mẫu về giới, người thuộc cộng đồng LGBT còn phải đối mặt với áp lực ngoại tại, xuất phát từ những định kiến và khuôn mẫu phiến diện về chính mình. Trước nhất, định kiến là tập hợp gồm những niềm tin, ý kiến và quan niệm sai lệch, thiếu căn cứ về cộng đồng, thường đi kèm với thái độ tiêu cực. Cụ thể, người ta thường xem đồng tính như một căn bệnh cần chữa trị, một biểu hiện suy đồi đạo đức gây lo ngại cho xã hội và gia đình hoặc thậm chí gắn họ với nguy cơ lây truyền các bệnh HIV hoặc AIDS. Chính những định kiến này khiến nhiều người trở nên cảnh giác, lo sợ, kỳ thị hoặc phân biệt đối xử với những người thuộc cộng đồng LGBT.

Bên cạnh đó, việc gắn nhãn một cách phiến diện về những đặc trưng tính cách, hành vi hoặc bản chất của người LGBT cũng dẫn đến các biểu hiện tương tự. Chẳng hạn, nam giới đồng tính thường được gắn với khuôn mẫu về sự suồng sã, thiếu ranh giới trong giao tiếp, hoặc mọi mối tương tác của họ đều bị thúc giục bởi ham muốn tình dục. Đối với nữ giới đồng tính, việc họ yêu người đồng giới thường được cho là xuất phát từ sự tổn thương tình cảm trong quá khứ đối với nam giới, đồng thời tình cảm giữa họ cũng được cho là không bền vững. Trong khi đó, người song tính lại bị xem là dễ ngoại tình, sẵn sàng quan hệ tình dục với bất cứ ai hoặc vì họ chưa dám “chọn bên” cho mình.

Ở trường hợp của người chuyển giới, người không theo chuẩn giới hay phi nhị nguyên giới, những định kiến tồn tại phức tạp hơn bởi mối quan hệ giữa khuôn mẫu giới, bản dạng giới và cách thể hiện giới của họ. Thật trớ trêu khi cảm nhận của bản thân về giới và cách thể hiện giới qua hành vi, trang phục hay diện mạo khác với giới tính được quy định bởi đặc trưng sinh học lại bị xem là trái với quy luật tự nhiên. Chẳng hạn, đàn ông son phấn hoặc diện trang phục nữ giới thường đón nhận những phát ngôn như “nam không ra nam, nữ không ra nữ”, “đồ bệnh hoạn”, “đồ thần kinh” hoặc thậm chí bị xem là “biến thái”. Nghiêm trọng hơn, có người còn phủ nhận bản dạng giới của một người khi cho rằng động cơ của việc chuyển giới là mưu cầu quyền lợi xã hội.

Tất cả những biểu hiện trên đã gieo vào người LGBT nỗi lo về nguy cơ bị tấn công về thể xác và/hoặc tinh thần, hoặc nhận về thái độ kỳ thị và phân biệt đối xử từ những người xung quanh. Đến đây, ta tự hỏi tự do nhân vị rồi sẽ ở đâu kể cả khi sự chân thật của con người chưa được lên tiếng mà đã bị lấp đi bởi định kiến và khuôn mẫu? Từ đây, việc giấu mình được xem như một phương cách hiệu quả để tự vệ.

Giấu mình như một lựa chọn thích nghi

Chiến lược “giấu mình như một lựa chọn thích nghi” có thể được xem như một sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa được và mất khi công khai bản thân (coming out). Nguyên nhân đầu tiên dẫn đến lựa chọn giấu mình là vì nhu cầu bảo vệ sự an toàn của bản thân. Các khuôn mẫu và định kiến được chứng minh từ trước đã và đang tồn tại như các nguy cơ buộc cá nhân thuộc cộng đồng LGBT luôn duy trì trạng thái đề cao cảnh giác. Thái độ “sẵn sàng” này được hình thành khi chính họ trải nghiệm hoặc quan sát thấy những trải nghiệm tiêu cực của người thuộc cộng đồng này. Sự phân biệt đối xử trên ghế nhà trường hay nguy cơ mất cơ hội thăng tiến tại nơi công sở đều là những “bài học” cho thấy việc công khai nào cũng đi kèm với những cái giá nhất định. Đến mức, với những người thuộc cộng đồng LGBT vẫn còn phụ thuộc về kinh tế từ gia đình, cái giá phải trả của họ là quá lớn khi phải đối diện với việc mất đi nơi ở, nguồn hỗ trợ tài chính và cơ hội học tập và làm việc trong tương lai. Chính vì vậy, điều chỉnh lại bản thân cũng là cách để họ thích nghi và bảo vệ những quyền lợi thích đáng của mình.

Nguyên nhân kế đến của việc “giấu mình như một lựa chọn thích nghi” liên quan đến quyền riêng tư và tự quyết. So với việc tự bảo vệ bản thân ở trên, việc giấu mình lúc này chỉ đơn thuần là vì nhu cầu có một đời sống riêng tư. Không phải mọi khía cạnh trong cuộc sống của cá nhân đều cần phải giải thích, và họ đã chủ động tiếp nhận lối tư duy như vậy. Đối với một số người thuộc cộng đồng LGBT, họ cảm thấy việc mình công khai hay không đều không quá quan trọng, bởi thông tin về đối tượng mà họ thích cũng không đóng góp thêm ý nghĩa nào cho các cuộc trò chuyện hay mối quan hệ xung quanh. Cần phải biết rằng, việc công khai bản thân không phải là một nghĩa vụ với bất kỳ cá nhân nào thuộc cộng đồng. Họ hoàn toàn có quyền lựa chọn đối tượng, thời điểm và không gian phù hợp để chia sẻ bản dạng giới của mình, không nhất thiết phải luôn thông báo mình là người thuộc cộng đồng LGBT mới được gọi là “sống thật”.

Tích cực hơn, để bình thường hóa xu hướng tính dục của mình, những người thuộc cộng đồng LGBT trong những năm gần đây đã chọn cách “ra mắt” trực tiếp người yêu mà bỏ qua bước công khai bản thân với gia đình. Lý do là vì họ cảm thấy người dị tính [2] không cần thiết phải có một buổi trò chuyện với gia đình về đối tượng mình thích. Vì vậy, việc giữ kín thông tin về bản thân cũng đơn giản xuất phát từ việc họ là những con người bình thường, mong muốn một cuộc sống bình thường, và nhất là không bị định nghĩa chỉ bằng một cái nhãn dán mà họ đã công khai.

Khi cá nhân đã sẵn sàng chấp nhận bản thân, chiến lược “giấu mình như một lựa chọn thích nghi” có thể mang tới rất nhiều tác động tích cực. Lựa chọn trên giúp cá nhân hầu như tránh được các xung đột liên quan đến xu hướng tính dục hay bản dạng giới. Qua đó, các rủi ro đối với họ sẽ giảm thiểu đáng kể. Đồng thời, chiến lược này cũng tạo ra một quỹ thời gian phù hợp để mỗi cá nhân chuẩn bị tâm lý, tài chính và xây dựng các mạng lưới hỗ trợ, đặc biệt đối với những người đã nhận ra mình thuộc cộng đồng LGBT từ sớm. Bên cạnh đó, việc giấu mình có chủ đích như trên cũng giúp cá nhân bảo mật các thông tin riêng tư, thể hiện quyền tự chủ vốn có.

Dẫu vậy, tự do ở nơi ánh sáng cũng có thể bị che khuất sau chính cánh cửa mà họ đóng lại. Duy ý nghĩ rằng “nếu được lựa chọn, tôi muốn làm người dị tính” dường như đã trở thành chiếc đinh mà chủ thể tự tay đóng đinh lên cây thập giá của đời mình.

Từ sự kỳ thị nội hóa…

Bên cạnh đóng vai trò như một lựa chọn thích nghi, giấu mình đôi khi là hệ quả từ một quá trình tổn thương tâm lý diễn ra âm thầm từ bên trong - sự kỳ thị nội hóa.

Sự kỳ thị nội hóa (internalized homophobia) xảy ra như một hệ quả từ những áp lực ngoại tại như thái độ kỳ thị, khuôn mẫu định kiến, phân biệt đối xử… trong một xã hội lấy dị tính làm chuẩn mực. Đó là khi cá nhân có khuynh hướng tự kỳ thị hoặc thậm chí muốn chối bỏ xu hướng tính dục của bản thân. Chính sự xung đột giữa khát vọng tình cảm đồng giới và áp lực phải trở thành người dị tính để được xã hội chấp nhận đã buộc người LGBT phải lựa chọn giấu mình.

Bản chất của quá trình nội hóa nằm ở việc cá nhân thụ động tiếp nhận và chuyển hóa thái độ, niềm tin và khuôn mẫu định kiến đối với người LGBT thành các chuẩn mực đạo đức định hình nhận thức và hành vi của chính mình. Mấu chốt để phân biệt giữa ảnh hưởng từ áp lực ngoại tại và quá trình nội hóa là sự thay đổi trong nhận thức của cá nhân. Để dễ hình dung, việc biết rằng “có người không chấp nhận mình” khác với việc tin rằng “mình không đáng được chấp nhận”. Ở trường hợp đầu, cá nhân nhận thức được định kiến từ môi trường bên ngoài. Tuy nhiên, ở trường hợp sau, định kiến đã được nội hóa khi cá nhân xem chúng là lý do để tự trách mình.

Theo đó, sự nội hóa âm thầm này không đơn thuần bắt nguồn từ nội dung của định kiến mà còn chịu ảnh hưởng từ tần suất xuất hiện, đối tượng truyền đạt và sự thiếu vắng thông tin khoa học. Khi một khuôn mẫu cùng xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh, từ gia đình, trường học, cho đến truyền thông và mạng xã hội, người nghe có thể dần xem nó là chuẩn mực chung, thay vì một đánh giá mang tính định kiến. Bên cạnh tần suất và phạm vi phổ biến, đối tượng truyền đạt cũng có ảnh hưởng không kém. Những thông điệp đến từ những chủ thể có liên hệ mật thiết với cá nhân như cha mẹ hoặc thầy cô càng củng cố thêm niềm tin của họ về khuôn mẫu. Theo đó, khi thái độ mang tính định kiến được lặp lại bởi nhiều người có vị trí quan trọng, nó tiếp tục mang dáng vẻ của một điều hiển nhiên, dù thực chất vẫn chỉ là cách nhìn nhận vốn chịu ảnh hưởng từ những chuẩn mực xã hội. Đồng thời, nếu môi trường thiếu vắng các thông tin khoa học đa dạng về bản dạng giới và xu hướng tính dục, người trẻ càng không có điểm tựa nhận thức để tìm hiểu đầy đủ hay chất vấn những khuôn mẫu mà mình đã tiếp thu.

Trên cơ sở đó, việc nội hóa có thể khiến lòng tự trọng của cá nhân bị tổn thương. Khi những định kiến xã hội bị nội hóa ngay từ trước khi một người nhận thức rõ ràng về xu hướng tính dục, họ dễ dàng coi bản thân như một tồn tại lệch chuẩn với xã hội, thay vì đi sâu vào những nguyên nhân thực chất.

…đến lựa chọn giấu mình

Ngoài ra, khi sự kỳ thị nội hóa càng bén rễ, người LGBT có thể tự gây áp lực với chính họ, kể cả khi không ở trong môi trường tồn tại sự kỳ thị. Việc này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống và các mối quan hệ xã hội của họ. Trước nhất, việc thường xuyên phủ nhận hoặc đè nén những cảm xúc chân thật của bản thân có thể làm tích tụ những cảm xúc tiêu cực và hao tổn nguồn lực tâm trí. Bên cạnh đó, việc giam hãm bản thân trong những chuẩn mực dị tính khiến cá nhân càng có xu hướng tự cô lập bản thân. Cụ thể, họ thường ngần ngại hoặc dè chừng trong việc chia sẻ những suy nghĩ và cảm xúc của mình với người xung quanh, chẳng hạn như việc rung động trước một người cùng giới hoặc cảm giác hoang mang về xu hướng tính dục của mình.

Thậm chí, để đề phòng rủi ro bị tiết lộ xu hướng tính dục, cá nhân có thể hành động không nhất quán với mong muốn của bản thân. Chẳng hạn, nam giới đồng tính chủ động hẹn hò với nữ giới dị tính, gồng mình thể hiện sự nam tính độc hại hoặc gượng ép tham gia các cuộc bàn tán về phụ nữ; trong khi đó, nữ giới đồng tính có thể cố ép bản thân theo đuổi phong cách thùy mị, nữ tính. Nghiêm trọng hơn, để hòa nhập với bạn bè hoặc đồng nghiệp, họ có thể chủ động hùa theo những phát ngôn tiêu cực về cộng đồng. Nếu xảy ra thường xuyên, việc này sẽ cản trở những kết nối tình cảm sâu sắc và chân thực với những người xung quanh. Họ cũng có thể không nhận được sự hỗ trợ kịp thời về mặt tinh thần vì đã chọn “giấu mình”.

Đặc biệt, trong sự tương tác với những người chung cộng đồng, kể cả trong mối quan hệ thân tình (bạn bè, anh chị…) hoặc lãng mạn, họ có thể cảm thấy khó chịu, tìm cách né tránh sự thân mật, không muốn kết nối sâu hoặc cưỡng ép bộc lộ những đặc trưng hành vi dị tính để trốn tránh cảm giác thuộc về cộng đồng. Bởi lẽ, những trải nghiệm tương tác này càng nhắc nhớ họ về sự hiện hữu của xu hướng tính dục. Vì vậy mà họ có khả năng vướng vào xung đột, bị hiểu nhầm hoặc mất kết nối trong các mối quan hệ.

Theo đó, nếu tất cả những biểu hiện trên tiếp tục kéo dài, cá nhân có thể cảm thấy cô đơn hoặc thậm chí trở nên trầm cảm và có ý định tự tử. Thật cô đơn khi luôn giữ ý niệm rằng bản thân không xứng đáng được tồn tại. Thật trống rỗng và tối tăm khi bản thân vừa không cho phép mình lùi về những vòng tay yêu thương, vừa cảm thấy khó hòa nhập nhưng vẫn thúc ép mình tiến lên để được bình thường trong mắt xã hội. Việc nỗ lực khoác lên chiếc mặt nạ dị tính để “được là một phần” của thế giới đồng thời lại thu mình trước những kết nối chân thật sẽ tạo nên một khoảng trống trong tâm trí.

Họ sẽ ở đâu?

“Họ sẽ ở đâu?”, câu hỏi này hiện lên ở đây như một lời truy vấn về không gian tự do của những người thuộc cộng đồng LGBT. Khi sự phân biệt đối xử, thái độ kỳ thị và sự thiếu thấu cảm vẫn tồn tại thì việc giấu mình chính là phương cách hiệu quả để thích nghi. Thế nhưng, suy cho cùng, “tự do” của họ vẫn chỉ nằm ở rìa của những chuẩn mực xã hội. Việc tự do bộc lộ bản sắc cá nhân không thể và không nên là trách nhiệm đơn độc của những người thuộc cộng đồng mà nên là sự chung tay thay đổi nhận thức, tránh xa định kiến và khuôn mẫu. Lời khuyên “hãy sống thật” hay “hãy yêu bản thân” là chưa đủ nếu những điều khiến họ phải dè chừng vẫn còn nguyên. Gia đình, bạn bè và nhà trường cần điều chỉnh lại kỳ vọng và cách ứng xử đang khiến sự khác biệt bị xem là sai trái. Sự hỗ trợ có thể bắt đầu từ việc lắng nghe và không đặt điều kiện rằng một người phải thay đổi mới xứng đáng được yêu thương. Thay vì nhìn nhận họ với ý niệm “cộng đồng”, chẳng phải sẽ tốt hơn nếu ta đón nhận họ như một-con-người-trọn-vẹn?

Dẫu vậy, hành trình bước ra ánh sáng không chỉ cần sự thay đổi từ môi trường bên ngoài mà còn cần sự hòa giải từ bên trong. Có người chọn giấu mình vì lo ngại bản thân bị tổn thương, nhưng có người chọn “không công khai” vì họ “không sống thật” với chính mình. Chẳng hạn, một số người thuộc cộng đồng LGBT cho dù đã “công khai” với vòng tròn bạn bè, trong một số môi trường nhất định họ lại thường xuyên che giấu xu hướng tính dục. Do vậy, để chạm tới ánh sáng, cá nhân cần thức nhận rõ hơn về ảnh hưởng của những khuôn mẫu và định kiến lên bản thân, và đồng thời học cách chấp nhận bản dạng giới và xu hướng tính dục của mình.

Ngoài ra, cá nhân cũng không cần gượng ép bản thân phải bước ra ánh sáng khi chưa sẵn sàng, bởi lẽ “come out” sớm hay muộn không hoàn toàn định hình giá trị hay sự trưởng thành của một người. Giá trị và phẩm chất của một người không hoàn toàn được quyết định bởi những chuẩn mực hay tiêu chuẩn bên ngoài mà còn nằm ở cách nhìn nhận của cá nhân về bản thân và xã hội. Chỉ khi thức nhận rõ về những mong muốn, khao khát, cảm xúc của bản thân cùng những gì cá nhân tin là hợp lý, nên hoặc không nên làm một cách khiêm nhường, thì cá nhân mới tự do để dấn thân và sống thật với chính mình.

Qua đây cũng cho thấy, ở góc độ của một người đồng hành, ở bên họ không nhất thiết là phải thuyết phục họ “come out”, mà là tôn trọng lựa chọn của họ. Thay vì mặc định việc “giấu mình” là biểu hiện của việc chưa chấp nhận bản thân, ta cần một cái nhìn đúng đắn hơn: rằng, đôi khi việc giấu mình là lựa chọn không dễ dàng gì.

Như vậy, “họ sẽ ở đâu?”. Họ sẽ ở nơi mà sự chân thành không bị đánh đổi bằng sự tổn thương, nơi mỗi cá nhân được phép yếu đuối, được yêu thương và được là chính mình mà không cần gánh trên vai những khuôn mẫu vô hình của xã hội.

Chú thích:

[1] Cộng đồng LGBTQ là tập hợp các cá nhân được định hình là người đồng tính (gay/lesbian) (có sự hấp dẫn về mặt tình cảm hoặc tình dục với người cùng giới), song tính (bisexual), chuyển giới (transgender) hoặc phi chuẩn giới (queer). Kể từ đầu thế kỷ 21, khái niệm này tiếp tục được mở rộng để bao hàm nhiều dạng xu hướng tính dục và bản dạng giới vượt ra ngoài các thuật ngữ được viết tắt trong chuỗi ký tự LGBTQ. Chẳng hạn như “đang tìm hiểu/nghi vấn” (trong quá trình tự khám phá xu hướng tính dục và bản dạng giới) hoặc “phi giới tính” (agender - người tự định danh là “trung tính” hoặc không có giới). Chính vì lý do này mà thuật ngữ viết tắt trên được mở rộng thành LGBTQ+. Tham khảo thêm tại đây.

[2] Dị tính (heterosexuality) là một xu hướng tính dục được đặc trưng bởi sự hấp dẫn và ham muốn về mặt cảm xúc, lãng mạn và/hoặc tình dục giữa hai người thuộc hai giới tính và bản dạng giới đối lập. Đọc thêm tại đây.

Hồ Văn Trung là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP. HCM. Mối quan tâm của Trung là lý thuyết quan hệ quốc tế và tâm lý học (phân tâm học). Bạn đọc có thể liên hệ tác giả qua email: [email protected]

Lê Đoàn Đức Mạnh là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP. HCM. Mối quan tâm của Mạnh là các vấn đề an ninh khu vực và phát triển bền vững. Bạn đọc có thể liên hệ tác giả qua email: [email protected]

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Phẩm giá và công bằng xã hội cho nhóm yếu thế”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.

“Làm ơn, có ai đó ở bên cạnh tôi được không? Chỉ một người thôi cũng được.” (trích từ phim Leviticus - 2026)

Cảm giác lạc lõng giữa thế giới khi khó bày tỏ suy nghĩ và cảm xúc với những người xung quanh, cảm giác bất lực khi cố gắng thuyết phục rằng đồng tính không phải là bệnh, hoặc thậm chí là cảm giác xa lạ với bản thân khi không thể chấp nhận chính mình. Tất cả đã và đang phản ánh một thực tại ngột ngạt, khi người thuộc cộng đồng LGBT [1] phải lựa chọn “giấu mình” trong im lặng. Giữa một thời đại văn minh, nơi những giá trị nhân quyền vẫn luôn được ca ngợi, các định kiến vô hình vẫn đang âm thầm phủ bóng lên những con người mang màu sắc khác biệt. Sự thờ ơ được ngụy trang khéo léo bằng nụ cười gượng hay những ánh nhìn phán xét sau lưng buộc họ phải “lùi lại”. 

Khi không dễ nhận được sự thấu hiểu, việc “giấu mình” có lẽ là cách để tìm kiếm sự an toàn. Thế nhưng, liệu sự im lặng có thực sự mang lại cảm giác bình yên hay nó chỉ càng xoáy sâu nỗi cô đơn trong tâm trí? 

Những khuôn mẫu được học về giới

Tuổi vị thành niên đánh dấu giai đoạn mà một cá nhân bắt đầu xác định bản sắc của riêng mình và khám phá bản thân. Trong quá trình phát triển này, nhu cầu xây dựng một hình ảnh ổn định về chính mình, hay còn gọi là một bản thể ổn định, đóng vai trò vô cùng quan trọng. Tuy nhiên, quá trình xây dựng nhận thức về bản thân cũng chịu tác động bởi những khuôn mẫu mà cá nhân tiếp nhận hay học hỏi từ rất sớm, thậm chí trước 5 tuổi. Những khuôn mẫu ấy vô hình trung kiểm soát cách mà cá nhân đánh giá hay lý giải về bản thân, còn được gọi là những “khuôn mẫu được học” (learned stereotypes). Các khuôn mẫu này thường rất đa dạng, có thể kể đến như tôn giáo, giai cấp, quốc tịch, tuổi tác và nhiều đặc điểm xã hội khác. Song, khuôn mẫu được học về giới, trong đó gồm cả khuôn mẫu về ngoại hình hay khuôn mẫu tính cách, hầu như chiếm đa số. Một câu bông đùa rằng con trai đừng nên ăn mặc quá điệu đà, lời nhắc nhở thiện chí rằng con gái phải dịu dàng, hay quan niệm chỉ tình yêu nam-nữ mới “bình thường” trên màn ảnh đều góp vào cách cá nhân hiểu đâu là chuẩn mực xã hội (social norm). 

Điều đáng chú ý, những khuôn mẫu được học về giới này thường xuất hiện và lặp lại với tần suất cao trong chính các môi trường gần gũi với cá nhân nhất; đồng thời, dù cá nhân không phải là đối tượng trực tiếp được nhắc tới, quá trình tiếp nhận thụ động các khuôn mẫu nêu trên vẫn diễn ra. Ví dụ, trong một bữa ăn gia đình, lời bàn tán và cười đùa về hai diễn viên nam đồng tính có thể ảnh hưởng trực tiếp tới những người ngồi cùng bàn tiệc, dù họ không tham gia vào cuộc trò chuyện. Quá trình lắng nghe lặp đi lặp lại một cách thụ động ấy, thường thấy ở người trẻ, cũng góp phần khiến các khuôn mẫu trở thành một điều quen thuộc và tưởng chừng như hiển nhiên đối với họ. 

Như đã nêu trên, chính vì các khuôn mẫu được học về giới thường xuất hiện trong những môi trường có tính gắn bó cao với cá nhân, họ thường không thể nhận ra chúng, để rồi bị ảnh hưởng về mặt tiềm thức.

Trong gia đình, tình yêu của các bậc phụ huynh thường song hành cùng kỳ vọng dành cho con cái. Xuất phát từ tình thương này, những người con cũng mong muốn bản thân hoàn thành các bổn phận truyền thống, sao cho tròn chữ hiếu và đúng với đạo làm con. Nghiên cứu của Horton và Rydström 2019 chỉ ra rằng phần lớn người đồng tính tại thành phố Hà Nội bày tỏ áp lực phải kết hôn và sinh con để gìn giữ thể diện cho gia đình. Một lời nhắc nhở như: “Bố mẹ chỉ muốn con có một gia đình hạnh phúc như bao người,” từ lâu đã rất quen thuộc. Lời nói của bậc phụ huynh xuất phát từ sự lo lắng, nhưng cách nhấn mạnh từ “hạnh phúc như bao người” lại khiến người con ngầm hiểu rằng tình cảm của mình có thể không đủ như ba mẹ đã kỳ vọng. Áp lực này còn gia tăng đáng kể khi mà ở một số gia đình truyền thống và gia giáo, việc không kết hôn và sinh con được mặc định là bất hiếu. Cho dù người con sau này có hình thành ý chí độc lập trong việc chống lại các khuôn mẫu được học về giới nêu trên, vẫn rất khó để người con tách rời bản thân khỏi mối quan hệ gia đình. Những đặc trưng trong mối quan hệ gia đình này khiến người con phải đối diện với sự giằng co giữa nhu cầu sống đúng với bản dạng giới (gender identity) và mong muốn đền đáp công ơn cha mẹ.

Trong môi trường giáo dục, tưởng chừng như là một không gian để thúc đẩy bình đẳng, ngạc nhiên thay đây lại là nơi mà cá nhân tiếp xúc với khuôn mẫu về giới một cách thường xuyên. Những lần thi đua trong lớp như cắm hoa, vẽ tranh mặc định được phân công cho nữ giới; những đợt thi đấu thể thao cần sức vận động thì dành riêng cho các bạn nam. Nặng nề hơn, các khuôn mẫu này còn len lỏi vào trong các môn học và giữa những giáo viên, góp phần định sẵn khung kế hoạch cho tương lai của học sinh. Đối với học sinh thuộc cộng đồng LGBT, điều này vô tình gây áp lực lớn khi tiềm năng của các em bị giới hạn chỉ vì ước mơ bị coi là “lệch chuẩn”. Về lâu dài, các khuôn mẫu này còn định hình nhận thức sai lệch, để lại hệ luỵ kéo dài khi các em bước vào giảng đường đại học hay tham gia thị trường lao động.

Hơn thế nữa, các kiến trúc thượng tầng cũng có thể bao gồm một số hàm ý của các khuôn mẫu được học về giới. Tại đây cần bàn tới pháp luật. Mặc dù đã dần cởi mở hơn, các nội dung về Hôn nhân và Gia đình hay Quyền quyết định thân nhân vẫn chưa đề cập đến cộng đồng LGBT. Đặc biệt, khi luật pháp chưa thừa nhận hôn nhân cùng giới, mà vẫn duy trì khuôn mẫu về hôn nhân một vợ một chồng, người thuộc cộng đồng LGBT sẽ có mặc cảm rằng tình yêu của mình chưa được mọi người trân trọng và công nhận. Việc không hợp pháp hóa nội dung này cũng là căn cứ để các khuôn mẫu về giới tiếp tục tái diễn trong lòng xã hội. Khi đó, người thuộc cộng đồng này sẽ phải đối diện với các bất lợi về mặt pháp lý và gánh chịu những áp lực đáng kể trong cuộc sống.

Những định kiến và khuôn mẫu phiến diện về cộng đồng LGBT

Bên cạnh những áp lực đến từ khuôn mẫu về giới, người thuộc cộng đồng LGBT còn phải đối mặt với áp lực ngoại tại, xuất phát từ những định kiến và khuôn mẫu phiến diện về chính mình. Trước nhất, định kiến là tập hợp gồm những niềm tin, ý kiến và quan niệm sai lệch, thiếu căn cứ về cộng đồng, thường đi kèm với thái độ tiêu cực. Cụ thể, người ta thường xem đồng tính như một căn bệnh cần chữa trị, một biểu hiện suy đồi đạo đức gây lo ngại cho xã hội và gia đình hoặc thậm chí gắn họ với nguy cơ lây truyền các bệnh HIV hoặc AIDS. Chính những định kiến này khiến nhiều người trở nên cảnh giác, lo sợ, kỳ thị hoặc phân biệt đối xử với những người thuộc cộng đồng LGBT.

Bên cạnh đó, việc gắn nhãn một cách phiến diện về những đặc trưng tính cách, hành vi hoặc bản chất của người LGBT cũng dẫn đến các biểu hiện tương tự. Chẳng hạn, nam giới đồng tính thường được gắn với khuôn mẫu về sự suồng sã, thiếu ranh giới trong giao tiếp, hoặc mọi mối tương tác của họ đều bị thúc giục bởi ham muốn tình dục. Đối với nữ giới đồng tính, việc họ yêu người đồng giới thường được cho là xuất phát từ sự tổn thương tình cảm trong quá khứ đối với nam giới, đồng thời tình cảm giữa họ cũng được cho là không bền vững. Trong khi đó, người song tính lại bị xem là dễ ngoại tình, sẵn sàng quan hệ tình dục với bất cứ ai hoặc vì họ chưa dám “chọn bên” cho mình.

Ở trường hợp của người chuyển giới, người không theo chuẩn giới hay phi nhị nguyên giới, những định kiến tồn tại phức tạp hơn bởi mối quan hệ giữa khuôn mẫu giới, bản dạng giới và cách thể hiện giới của họ. Thật trớ trêu khi cảm nhận của bản thân về giới và cách thể hiện giới qua hành vi, trang phục hay diện mạo khác với giới tính được quy định bởi đặc trưng sinh học lại bị xem là trái với quy luật tự nhiên. Chẳng hạn, đàn ông son phấn hoặc diện trang phục nữ giới thường đón nhận những phát ngôn như “nam không ra nam, nữ không ra nữ”, “đồ bệnh hoạn”, “đồ thần kinh” hoặc thậm chí bị xem là “biến thái”. Nghiêm trọng hơn, có người còn phủ nhận bản dạng giới của một người khi cho rằng động cơ của việc chuyển giới là mưu cầu quyền lợi xã hội.

Tất cả những biểu hiện trên đã gieo vào người LGBT nỗi lo về nguy cơ bị tấn công về thể xác và/hoặc tinh thần, hoặc nhận về thái độ kỳ thị và phân biệt đối xử từ những người xung quanh. Đến đây, ta tự hỏi tự do nhân vị rồi sẽ ở đâu kể cả khi sự chân thật của con người chưa được lên tiếng mà đã bị lấp đi bởi định kiến và khuôn mẫu? Từ đây, việc giấu mình được xem như một phương cách hiệu quả để tự vệ.

Giấu mình như một lựa chọn thích nghi

Chiến lược “giấu mình như một lựa chọn thích nghi” có thể được xem như một sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa được và mất khi công khai bản thân (coming out). Nguyên nhân đầu tiên dẫn đến lựa chọn giấu mình là vì nhu cầu bảo vệ sự an toàn của bản thân. Các khuôn mẫu và định kiến được chứng minh từ trước đã và đang tồn tại như các nguy cơ buộc cá nhân thuộc cộng đồng LGBT luôn duy trì trạng thái đề cao cảnh giác. Thái độ “sẵn sàng” này được hình thành khi chính họ trải nghiệm hoặc quan sát thấy những trải nghiệm tiêu cực của người thuộc cộng đồng này. Sự phân biệt đối xử trên ghế nhà trường hay nguy cơ mất cơ hội thăng tiến tại nơi công sở đều là những “bài học” cho thấy việc công khai nào cũng đi kèm với những cái giá nhất định. Đến mức, với những người thuộc cộng đồng LGBT vẫn còn phụ thuộc về kinh tế từ gia đình, cái giá phải trả của họ là quá lớn khi phải đối diện với việc mất đi nơi ở, nguồn hỗ trợ tài chính và cơ hội học tập và làm việc trong tương lai. Chính vì vậy, điều chỉnh lại bản thân cũng là cách để họ thích nghi và bảo vệ những quyền lợi thích đáng của mình.

Nguyên nhân kế đến của việc “giấu mình như một lựa chọn thích nghi” liên quan đến quyền riêng tư và tự quyết. So với việc tự bảo vệ bản thân ở trên, việc giấu mình lúc này chỉ đơn thuần là vì nhu cầu có một đời sống riêng tư. Không phải mọi khía cạnh trong cuộc sống của cá nhân đều cần phải giải thích, và họ đã chủ động tiếp nhận lối tư duy như vậy. Đối với một số người thuộc cộng đồng LGBT, họ cảm thấy việc mình công khai hay không đều không quá quan trọng, bởi thông tin về đối tượng mà họ thích cũng không đóng góp thêm ý nghĩa nào cho các cuộc trò chuyện hay mối quan hệ xung quanh. Cần phải biết rằng, việc công khai bản thân không phải là một nghĩa vụ với bất kỳ cá nhân nào thuộc cộng đồng. Họ hoàn toàn có quyền lựa chọn đối tượng, thời điểm và không gian phù hợp để chia sẻ bản dạng giới của mình, không nhất thiết phải luôn thông báo mình là người thuộc cộng đồng LGBT mới được gọi là “sống thật”.

Tích cực hơn, để bình thường hóa xu hướng tính dục của mình, những người thuộc cộng đồng LGBT trong những năm gần đây đã chọn cách “ra mắt” trực tiếp người yêu mà bỏ qua bước công khai bản thân với gia đình. Lý do là vì họ cảm thấy người dị tính [2] không cần thiết phải có một buổi trò chuyện với gia đình về đối tượng mình thích. Vì vậy, việc giữ kín thông tin về bản thân cũng đơn giản xuất phát từ việc họ là những con người bình thường, mong muốn một cuộc sống bình thường, và nhất là không bị định nghĩa chỉ bằng một cái nhãn dán mà họ đã công khai.

Khi cá nhân đã sẵn sàng chấp nhận bản thân, chiến lược “giấu mình như một lựa chọn thích nghi” có thể mang tới rất nhiều tác động tích cực. Lựa chọn trên giúp cá nhân hầu như tránh được các xung đột liên quan đến xu hướng tính dục hay bản dạng giới. Qua đó, các rủi ro đối với họ sẽ giảm thiểu đáng kể. Đồng thời, chiến lược này cũng tạo ra một quỹ thời gian phù hợp để mỗi cá nhân chuẩn bị tâm lý, tài chính và xây dựng các mạng lưới hỗ trợ, đặc biệt đối với những người đã nhận ra mình thuộc cộng đồng LGBT từ sớm. Bên cạnh đó, việc giấu mình có chủ đích như trên cũng giúp cá nhân bảo mật các thông tin riêng tư, thể hiện quyền tự chủ vốn có.

Dẫu vậy, tự do ở nơi ánh sáng cũng có thể bị che khuất sau chính cánh cửa mà họ đóng lại. Duy ý nghĩ rằng “nếu được lựa chọn, tôi muốn làm người dị tính” dường như đã trở thành chiếc đinh mà chủ thể tự tay đóng đinh lên cây thập giá của đời mình.

Từ sự kỳ thị nội hóa…

Bên cạnh đóng vai trò như một lựa chọn thích nghi, giấu mình đôi khi là hệ quả từ một quá trình tổn thương tâm lý diễn ra âm thầm từ bên trong - sự kỳ thị nội hóa.

Sự kỳ thị nội hóa (internalized homophobia) xảy ra như một hệ quả từ những áp lực ngoại tại như thái độ kỳ thị, khuôn mẫu định kiến, phân biệt đối xử… trong một xã hội lấy dị tính làm chuẩn mực. Đó là khi cá nhân có khuynh hướng tự kỳ thị hoặc thậm chí muốn chối bỏ xu hướng tính dục của bản thân. Chính sự xung đột giữa khát vọng tình cảm đồng giới và áp lực phải trở thành người dị tính để được xã hội chấp nhận đã buộc người LGBT phải lựa chọn giấu mình.

Bản chất của quá trình nội hóa nằm ở việc cá nhân thụ động tiếp nhận và chuyển hóa thái độ, niềm tin và khuôn mẫu định kiến đối với người LGBT thành các chuẩn mực đạo đức định hình nhận thức và hành vi của chính mình. Mấu chốt để phân biệt giữa ảnh hưởng từ áp lực ngoại tại và quá trình nội hóa là sự thay đổi trong nhận thức của cá nhân. Để dễ hình dung, việc biết rằng “có người không chấp nhận mình” khác với việc tin rằng “mình không đáng được chấp nhận”. Ở trường hợp đầu, cá nhân nhận thức được định kiến từ môi trường bên ngoài. Tuy nhiên, ở trường hợp sau, định kiến đã được nội hóa khi cá nhân xem chúng là lý do để tự trách mình.

Theo đó, sự nội hóa âm thầm này không đơn thuần bắt nguồn từ nội dung của định kiến mà còn chịu ảnh hưởng từ tần suất xuất hiện, đối tượng truyền đạt và sự thiếu vắng thông tin khoa học. Khi một khuôn mẫu cùng xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh, từ gia đình, trường học, cho đến truyền thông và mạng xã hội, người nghe có thể dần xem nó là chuẩn mực chung, thay vì một đánh giá mang tính định kiến. Bên cạnh tần suất và phạm vi phổ biến, đối tượng truyền đạt cũng có ảnh hưởng không kém. Những thông điệp đến từ những chủ thể có liên hệ mật thiết với cá nhân như cha mẹ hoặc thầy cô càng củng cố thêm niềm tin của họ về khuôn mẫu. Theo đó, khi thái độ mang tính định kiến được lặp lại bởi nhiều người có vị trí quan trọng, nó tiếp tục mang dáng vẻ của một điều hiển nhiên, dù thực chất vẫn chỉ là cách nhìn nhận vốn chịu ảnh hưởng từ những chuẩn mực xã hội. Đồng thời, nếu môi trường thiếu vắng các thông tin khoa học đa dạng về bản dạng giới và xu hướng tính dục, người trẻ càng không có điểm tựa nhận thức để tìm hiểu đầy đủ hay chất vấn những khuôn mẫu mà mình đã tiếp thu.

Trên cơ sở đó, việc nội hóa có thể khiến lòng tự trọng của cá nhân bị tổn thương. Khi những định kiến xã hội bị nội hóa ngay từ trước khi một người nhận thức rõ ràng về xu hướng tính dục, họ dễ dàng coi bản thân như một tồn tại lệch chuẩn với xã hội, thay vì đi sâu vào những nguyên nhân thực chất.

…đến lựa chọn giấu mình

Ngoài ra, khi sự kỳ thị nội hóa càng bén rễ, người LGBT có thể tự gây áp lực với chính họ, kể cả khi không ở trong môi trường tồn tại sự kỳ thị. Việc này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống và các mối quan hệ xã hội của họ. Trước nhất, việc thường xuyên phủ nhận hoặc đè nén những cảm xúc chân thật của bản thân có thể làm tích tụ những cảm xúc tiêu cực và hao tổn nguồn lực tâm trí. Bên cạnh đó, việc giam hãm bản thân trong những chuẩn mực dị tính khiến cá nhân càng có xu hướng tự cô lập bản thân. Cụ thể, họ thường ngần ngại hoặc dè chừng trong việc chia sẻ những suy nghĩ và cảm xúc của mình với người xung quanh, chẳng hạn như việc rung động trước một người cùng giới hoặc cảm giác hoang mang về xu hướng tính dục của mình.

Thậm chí, để đề phòng rủi ro bị tiết lộ xu hướng tính dục, cá nhân có thể hành động không nhất quán với mong muốn của bản thân. Chẳng hạn, nam giới đồng tính chủ động hẹn hò với nữ giới dị tính, gồng mình thể hiện sự nam tính độc hại hoặc gượng ép tham gia các cuộc bàn tán về phụ nữ; trong khi đó, nữ giới đồng tính có thể cố ép bản thân theo đuổi phong cách thùy mị, nữ tính. Nghiêm trọng hơn, để hòa nhập với bạn bè hoặc đồng nghiệp, họ có thể chủ động hùa theo những phát ngôn tiêu cực về cộng đồng. Nếu xảy ra thường xuyên, việc này sẽ cản trở những kết nối tình cảm sâu sắc và chân thực với những người xung quanh. Họ cũng có thể không nhận được sự hỗ trợ kịp thời về mặt tinh thần vì đã chọn “giấu mình”.

Đặc biệt, trong sự tương tác với những người chung cộng đồng, kể cả trong mối quan hệ thân tình (bạn bè, anh chị…) hoặc lãng mạn, họ có thể cảm thấy khó chịu, tìm cách né tránh sự thân mật, không muốn kết nối sâu hoặc cưỡng ép bộc lộ những đặc trưng hành vi dị tính để trốn tránh cảm giác thuộc về cộng đồng. Bởi lẽ, những trải nghiệm tương tác này càng nhắc nhớ họ về sự hiện hữu của xu hướng tính dục. Vì vậy mà họ có khả năng vướng vào xung đột, bị hiểu nhầm hoặc mất kết nối trong các mối quan hệ.

Theo đó, nếu tất cả những biểu hiện trên tiếp tục kéo dài, cá nhân có thể cảm thấy cô đơn hoặc thậm chí trở nên trầm cảm và có ý định tự tử. Thật cô đơn khi luôn giữ ý niệm rằng bản thân không xứng đáng được tồn tại. Thật trống rỗng và tối tăm khi bản thân vừa không cho phép mình lùi về những vòng tay yêu thương, vừa cảm thấy khó hòa nhập nhưng vẫn thúc ép mình tiến lên để được bình thường trong mắt xã hội. Việc nỗ lực khoác lên chiếc mặt nạ dị tính để “được là một phần” của thế giới đồng thời lại thu mình trước những kết nối chân thật sẽ tạo nên một khoảng trống trong tâm trí.

Họ sẽ ở đâu?

“Họ sẽ ở đâu?”, câu hỏi này hiện lên ở đây như một lời truy vấn về không gian tự do của những người thuộc cộng đồng LGBT. Khi sự phân biệt đối xử, thái độ kỳ thị và sự thiếu thấu cảm vẫn tồn tại thì việc giấu mình chính là phương cách hiệu quả để thích nghi. Thế nhưng, suy cho cùng, “tự do” của họ vẫn chỉ nằm ở rìa của những chuẩn mực xã hội. Việc tự do bộc lộ bản sắc cá nhân không thể và không nên là trách nhiệm đơn độc của những người thuộc cộng đồng mà nên là sự chung tay thay đổi nhận thức, tránh xa định kiến và khuôn mẫu. Lời khuyên “hãy sống thật” hay “hãy yêu bản thân” là chưa đủ nếu những điều khiến họ phải dè chừng vẫn còn nguyên. Gia đình, bạn bè và nhà trường cần điều chỉnh lại kỳ vọng và cách ứng xử đang khiến sự khác biệt bị xem là sai trái. Sự hỗ trợ có thể bắt đầu từ việc lắng nghe và không đặt điều kiện rằng một người phải thay đổi mới xứng đáng được yêu thương. Thay vì nhìn nhận họ với ý niệm “cộng đồng”, chẳng phải sẽ tốt hơn nếu ta đón nhận họ như một-con-người-trọn-vẹn?

Dẫu vậy, hành trình bước ra ánh sáng không chỉ cần sự thay đổi từ môi trường bên ngoài mà còn cần sự hòa giải từ bên trong. Có người chọn giấu mình vì lo ngại bản thân bị tổn thương, nhưng có người chọn “không công khai” vì họ “không sống thật” với chính mình. Chẳng hạn, một số người thuộc cộng đồng LGBT cho dù đã “công khai” với vòng tròn bạn bè, trong một số môi trường nhất định họ lại thường xuyên che giấu xu hướng tính dục. Do vậy, để chạm tới ánh sáng, cá nhân cần thức nhận rõ hơn về ảnh hưởng của những khuôn mẫu và định kiến lên bản thân, và đồng thời học cách chấp nhận bản dạng giới và xu hướng tính dục của mình.

Ngoài ra, cá nhân cũng không cần gượng ép bản thân phải bước ra ánh sáng khi chưa sẵn sàng, bởi lẽ “come out” sớm hay muộn không hoàn toàn định hình giá trị hay sự trưởng thành của một người. Giá trị và phẩm chất của một người không hoàn toàn được quyết định bởi những chuẩn mực hay tiêu chuẩn bên ngoài mà còn nằm ở cách nhìn nhận của cá nhân về bản thân và xã hội. Chỉ khi thức nhận rõ về những mong muốn, khao khát, cảm xúc của bản thân cùng những gì cá nhân tin là hợp lý, nên hoặc không nên làm một cách khiêm nhường, thì cá nhân mới tự do để dấn thân và sống thật với chính mình.

Qua đây cũng cho thấy, ở góc độ của một người đồng hành, ở bên họ không nhất thiết là phải thuyết phục họ “come out”, mà là tôn trọng lựa chọn của họ. Thay vì mặc định việc “giấu mình” là biểu hiện của việc chưa chấp nhận bản thân, ta cần một cái nhìn đúng đắn hơn: rằng, đôi khi việc giấu mình là lựa chọn không dễ dàng gì.

Như vậy, “họ sẽ ở đâu?”. Họ sẽ ở nơi mà sự chân thành không bị đánh đổi bằng sự tổn thương, nơi mỗi cá nhân được phép yếu đuối, được yêu thương và được là chính mình mà không cần gánh trên vai những khuôn mẫu vô hình của xã hội.

Chú thích:

[1] Cộng đồng LGBTQ là tập hợp các cá nhân được định hình là người đồng tính (gay/lesbian) (có sự hấp dẫn về mặt tình cảm hoặc tình dục với người cùng giới), song tính (bisexual), chuyển giới (transgender) hoặc phi chuẩn giới (queer). Kể từ đầu thế kỷ 21, khái niệm này tiếp tục được mở rộng để bao hàm nhiều dạng xu hướng tính dục và bản dạng giới vượt ra ngoài các thuật ngữ được viết tắt trong chuỗi ký tự LGBTQ. Chẳng hạn như “đang tìm hiểu/nghi vấn” (trong quá trình tự khám phá xu hướng tính dục và bản dạng giới) hoặc “phi giới tính” (agender - người tự định danh là “trung tính” hoặc không có giới). Chính vì lý do này mà thuật ngữ viết tắt trên được mở rộng thành LGBTQ+. Tham khảo thêm tại đây.

[2] Dị tính (heterosexuality) là một xu hướng tính dục được đặc trưng bởi sự hấp dẫn và ham muốn về mặt cảm xúc, lãng mạn và/hoặc tình dục giữa hai người thuộc hai giới tính và bản dạng giới đối lập. Đọc thêm tại đây.

Hồ Văn Trung là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP. HCM. Mối quan tâm của Trung là lý thuyết quan hệ quốc tế và tâm lý học (phân tâm học). Bạn đọc có thể liên hệ tác giả qua email: [email protected]

Lê Đoàn Đức Mạnh là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP. HCM. Mối quan tâm của Mạnh là các vấn đề an ninh khu vực và phát triển bền vững. Bạn đọc có thể liên hệ tác giả qua email: [email protected]

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Phẩm giá và công bằng xã hội cho nhóm yếu thế”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.

Từ khoá: LGBT nhóm yếu thế

BÀI LIÊN QUAN