Vietnam Airlines và cuộc đua freighter

Nhiều năm qua, hoạt động vận tải hàng hóa của Vietnam Airlines chủ yếu dựa vào mô hình tận dụng khoang bụng của các chuyến bay chở khách (belly cargo). Mô hình này giúp tối ưu hóa hiệu quả của đội tàu bay hiện có, tránh phát sinh chi phí duy trì đội bay chuyên dụng.

Tuy nhiên, phương thức này lại có nhược điểm là năng lực vận tải hàng hóa phụ thuộc hoàn toàn vào mạng lưới đường bay hành khách. Khi nhu cầu đi lại biến động hay lịch trình mùa vụ thay đổi, năng lực vận chuyển hàng hóa trở nên khó đảm bảo. Hãng sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc chủ động thiết kế đường bay theo nhu cầu thị trường và cung cấp các dịch vụ logistics có độ tin cậy tuyệt đối về thời gian.

Vì vậy, việc Vietnam Airlines đưa máy bay chở hàng chuyên dụng (freighter) vào kế hoạch khai thác đánh dấu bước chuyển dịch căn bản: từ vận chuyển kết hợp sang xây dựng năng lực logistics như một mảng kinh doanh độc lập. Nếu được triển khai bài bản, bước đi này sẽ giúp nâng cao sản lượng vận chuyển.

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng khẳng định vị thế như một địa điểm chiến lược của chuỗi cung ứng toàn cầu, năng lực vận tải hàng hóa bằng đường hàng không sẽ góp phần chứng tỏ năng lực logistics quốc gia.

Thực tế, vai trò của vận tải hàng không trong thương mại quốc tế thường bị đánh giá thấp nếu chỉ căn cứ vào khối lượng vật lý. Dù chỉ chiếm khoảng 1% khối lượng hàng hóa thương mại toàn cầu, đường hàng không lại nắm giữ tới khoảng 35% tổng giá trị thương mại toàn cầu. Hàng hóa vận chuyển bằng đường hàng không có khối lượng nhỏ nhưng giá trị kinh tế có thể khổng lồ, đòi hỏi thời gian giao hàng khắt khe cùng sự nhạy cảm cực kỳ cao với gián đoạn.

Đối với nền kinh tế Việt Nam, đòi hỏi này có ý nghĩa thiết thực khi cơ cấu sản xuất ngày càng gắn kết chặt chẽ với các ngành công nghiệp công nghệ cao như điện tử, linh kiện bán dẫn và thiết bị y tế. Một linh kiện vi mạch hay sản phẩm công nghệ cao sở hữu vòng đời ngắn đến mức chỉ một vài ngày chậm trễ trong khâu vận chuyển có thể gây tổn thất lớn hơn nhiều so với chênh lệch giá cước.

Làn sóng dịch chuyển sản xuất “Trung Quốc+1” mở ra nhiều cơ hội. Nhưng nếu Việt Nam thu hút được các dự án công nghệ giá trị cao nhưng vẫn lệ thuộc vào các trạm trung chuyển nước ngoài để xuất hàng, lợi thế cạnh tranh về địa điểm sản xuất sẽ suy giảm đáng kể. Lúc này, vận tải hàng không là mắt xích cốt lõi quyết định khả năng chống chịu và tính linh hoạt của chuỗi cung ứng trước các biến động thương mại toàn cầu.

Để trang bị cho một đội bay chở hàng chuyên dụng những lợi thế cạnh tranh thực sự, Vietnam Airlines sẽ phải xây dựng một hệ sinh thái logistics hàng không đủ sức đối trọng với các trung tâm lâu đời và giàu kinh nghiệm trong khu vực Đông Nam Á và rộng hơn là châu Á.

Thực tế là việc sở hữu máy bay chở hàng chuyên dụng mới chỉ là điều kiện cần chứ chưa phải là điều kiện đủ để đảm bảo thành công. Một trung tâm logistics hàng không thực sự năng động và cạnh tranh cần một hệ sinh thái phức tạp và đồng bộ, bao gồm hệ thống đường băng đạt chuẩn, nhà ga hàng hóa hiện đại, kho bãi thông minh, quy trình hải quan tối ưu, hạ tầng giao thông kết nối và một mạng lưới đường bay đủ rộng để gom và phân phối hàng hóa hiệu quả.

Sự xuất hiện của các dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia như Cảng hàng không quốc tế Long Thành mở ra cơ hội tái tổ chức lại mạng lưới vận tải hàng không phía Nam, tạo không gian phát triển hoàn toàn mới cho dịch vụ logistics giá trị cao. Tuy nhiên, hạ tầng hiện đại chỉ tạo ra tiềm năng, còn việc tiềm năng đó có được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thực tế hay không sẽ phụ thuộc vào cách thức các hãng hàng không, doanh nghiệp logistics và cơ quan quản lý chung tay vận hành hệ sinh thái xung quanh nó.

Do đó, Vietnam Airlines cần thận trọng khi bước chân vào sân chơi quốc tế, nơi các đối thủ khu vực như Singapore, Thái Lan hay Malaysia đã thiết lập được những hệ sinh thái hàng không kết nối cực kỳ hiệu quả, đó là chưa kể đến các trung tâm trung chuyển khổng lồ tại Đông Bắc Á và Trung Đông. Hãng sẽ phải tính toán xem đội bay sẽ vận hành trên tuyến đường nào, phục vụ phân khúc thị trường nào và tạo ra giá trị khác biệt gì so với mô hình cũ hay mô hình của các đối thủ cạnh tranh.

Lợi thế cạnh tranh cốt lõi trong lĩnh vực vận tải hàng hóa hiện đại phụ thuộc vào thiết kế mạng lưới, độ tin cậy vận hành, thời gian quay vòng tàu bay và năng lực kết nối toàn diện từ đầu đến cuối. Việc ứng dụng các công nghệ số như dữ liệu lớn hay trí tuệ nhân tạo là chìa khóa quan trọng để dự báo nhu cầu thị trường và tối ưu hóa chi phí vận hành.

Sau những biến động lớn của thương mại toàn cầu, hiệu quả chuỗi cung ứng không chỉ giới hạn ở chi phí thấp nhất, mà được đo bằng khả năng chống chịu trước rủi ro tốt nhất. Đích đến cuối cùng của chiến lược đầu tư vào freighter không chỉ là nâng cao doanh thu thương mại đơn thuần, mà là xây dựng một hệ sinh thái logistics hàng không hoàn chỉnh đủ sức đưa sản phẩm Việt Nam vươn ra thế giới. Vì vậy, vẫn còn nhiều việc phải làm để Vietnam Airlines thật sự có thể tăng cường tính kết nối về logistics, qua đó nâng cao vai trò của Việt Nam trong vận tải hàng hoá.