Cạnh tranh quyền lực Mỹ - Trung qua “ngoại giao hòa giải”: Trường hợp xung đột Thái Lan - Campuchia

Sau khi xung đột giữa Thái Lan và Campuchia bùng phát trở lại vào tháng 12/2025, Trung Quốc đã tăng cường “ngoại giao hòa giải” nhằm đối trọng với ảnh hưởng của Mỹ tại Đông Nam Á. Trong khi đó, vốn ban đầu là quốc gia tiên phong trong nỗ lực chấm dứt xung đột, Mỹ nay không mặn mà với việc tìm kiếm giải pháp cho xung đột này, nhất là sau đổ vỡ của Thỏa thuận hòa bình được ký kết tại Kuala Lumpur (Malaysia) vào ngày 26/10, mà Tổng thống Mỹ Donald Trump là một bên trung gian hòa giải.

Từ khi giao tranh biên giới giữa Campuchia và Thái Lan bùng nổ đến khi hai quốc gia này ký kết thỏa thuận ngừng bắn tại Malaysia vào tháng 10/2025, sân khấu ngoại giao hòa giải gần như hoàn toàn thuộc về phía Mỹ. Chính quyền Donald Trump đã sử dụng chiến lược gây áp lực ngoại giao thông qua chiêu bài thuế quan yêu cầu hai bên nhanh chóng chấm dứt các hành động thù địch. Kết quả là, áp lực kinh tế đã phát huy hiệu quả khi hai quốc gia thành viên ASEAN đã chấp nhận ngừng bắn vào tháng 10. Động lực chính của Trump – người tự xưng là “Tổng thống của Hoà bình” (President of Peace) – trong tiến trình trung gian hòa giải này không điều gì ngoài mục đích ghi điểm trong mắt cộng đồng quốc tế rằng nước Mỹ của ông là bên trung gian hòa giải thực chất nhất.

Thế nhưng, giao tranh tái diễn giữa hai quốc gia láng giềng vào đầu tháng 12/2025 cho thấy những chiến thuật này chỉ mang lại kết quả tạm thời và không bền vững. Chúng không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ của tranh chấp, thậm chí còn khoét sâu sự rạn nứt lòng tin giữa hai bên, khiến “thâm thù vẫn đời đời kiếp kiếp”. Ngoại trưởng Thái Lan Sihasak Phuangketkeow nhấn mạnh rằng việc giải quyết xung đột biên giới giữa nước này với Campuchia cần phải tách biệt khỏi các cuộc đàm phán thương mại đang diễn ra với Mỹ, cho thấy sức ép của Mỹ không còn phát huy hiệu quả.

Nói cách khác, mô hình gây sức ép mang tính giao dịch của Mỹ phơi bày điều mà giáo sư Kyle Beardsley gọi là “tình thế lưỡng nan hòa giải” (mediation dilemma), khi các nước nhỏ đang xung đột miễn cưỡng chấp nhận giảm leo thang trước áp lực (hoặc một cam kết hỗ trợ) của cường quốc đứng ra làm trung gian hòa giải, nhưng giao tranh sẽ nhanh chóng trở lại nếu những áp lực này (hoặc cam kết) bị dịch chuyển hay bị lu mờ trước những tính toán chính trị của các bên.

Trong khi đó, những nỗ lực hoà giải của Trung Quốc lúc đầu khá mờ nhạt, phần lớn bởi sự can dự dồn dập từ phía chính quyền Trump, nhưng vai trò của Bắc Kinh trong tiến trình này vẫn không hề bị ảnh hưởng. Khi giao tranh bắt đầu bùng phát vào tháng 7/2025, Bắc Kinh lựa chọn cách tiếp cận mềm mỏng bằng phương cách ngoại giao kín đáo, ít gây sự chú ý hơn (low-profile diplomacy) và tập trung vào việc khuyên hòa thực dụng. Ở giai đoạn này, những tuyên bố của Trung Quốc chủ yếu xoay quanh việc khẳng định rằng quốc gia này “sẵn sàng duy trì lập trường khách quan và công bằng, đồng thời đóng vai trò xây dựng cho sự chung sống hài hòa giữa Thái Lan và Campuchia”. Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị (Wang Yi) cũng khuyến khích ASEAN đóng vai trò trung gian hòa giải, trong khi tái khẳng định Trung Quốc sẵn sàng hỗ trợ các bên.

Thông qua những hoạt động ngoại giao hậu trường, Bắc Kinh trở thành một bên quan sát viên khi Thái Lan và Campuchia đồng ý lệnh ngừng bắn ban đầu vào đầu tháng 8/2025, và thành công trong việc định hình vai trò không thể thiếu của nước này bất chấp sự phản đối từ Mỹ. Trong nỗ lực thúc đẩy hai quốc gia láng giềng hòa giải với nhau và xây dựng lại lòng tin nhằm hướng đến một giải pháp hòa bình bền vững, Trung Quốc đã cử Đặng Tích Quân (Deng Xijun), Đặc phái viên phụ trách các vấn đề châu Á, tiến hành hoạt động ngoại giao con thoi nhằm thúc đẩy hai bên tuân thủ các cam kết.

Sau khi thỏa thuận ngừng bắn, còn gọi là Thỏa thuận Hòa bình Kuala Lumpur (Kuala Lumpur Peace Accord), sụp đổ, Trung Quốc đã tận dụng cơ hội này, chủ động đứng ra làm trung gian hòa giải với cam kết tiếp tục “đóng vai trò tích cực trong việc thúc đẩy lệnh ngừng bắn và lập lại hòa bình theo cách riêng của nước này”. Ngoại trưởng Vương Nghị nêu ưu tiên của Trung Quốc trong giải quyết vấn đề này là “ngừng bắn càng sớm càng tốt, ngăn ngừa thêm thiệt hại và xây dựng lại lòng tin lẫn nhau”. Từ ngày 18 đến 23/12, ông Đặng Tích Quân đã tiến hành ngoại giao con thoi giữa Campuchia và Thái Lan lần thứ hai để kéo hai quốc gia đang tranh chấp lại gần nhau. Ông Đặng cho biết Trung Quốc sẵn sàng tạo điều kiện và cung cấp nền tảng cho đối thoại và đàm phán giữa hai nước, trong khi ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình giải quyết tranh chấp biên giới một cách hòa bình. Bằng cách này, Bắc Kinh thể hiện sự trung lập và nỗ lực cân bằng trong quan hệ với hai quốc gia Đông Nam Á, càng quan trọng khi Bắc Kinh thường được coi là “nhà đảm bảo an ninh đáng tin cậy và hiệu quả” của Phnom Penh.

Tận dụng đà phát triển của thỏa thuận ngừng bắn mới giữa Thái Lan và Campuchia vào ngày 27/12, Ngoại trưởng Vương Nghị đã tổ chức cuộc gặp ba bên với người đồng cấp Campuchia Prak Sokhonn và Thái Lan Sihasak Phuangketkeow tại tỉnh Vân Nam. Đáng chú ý, trong tuyên bố chung về cuộc hội đàm, Trung Quốc không đề cập đến vai trò của ASEAN trong nỗ lực chấm dứt xung đột giữa hai quốc gia thành viên; thay vào đó, Bắc Kinh “sẵn sàng cung cấp nền tảng khi cần thiết cho hai bên tiến hành đối thoại toàn diện và hiệu quả”. Điều này cho thấy cách tiếp cận ngoại giao hòa giải của Trung Quốc đã mang tính chủ động hơn nhằm minh chứng rằng Bắc Kinh là một bên trung gian hòa giải độc lập và có thể cung cấp một giải pháp thay thế mới, khả dĩ hơn cho Thái Lan và Campuchia trong tiến trình xây dựng lại lòng tin, đặc biệt sau khi vai trò của Mỹ và ASEAN không thực sự phát huy hiệu quả trong lần ngừng bắn trước. Truyền thông Trung Quốc mô tả cách tiếp cận của quốc gia này đối với xung đột Thái Lan - Campuchia là hướng tới việc giải quyết tận gốc vấn đề và xây dựng một khuôn khổ hòa bình lâu dài, trái ngược với những nỗ lực hòa giải mang tính giao dịch của Mỹ.

Có thể nói, động cơ ban đầu khiến Trung Quốc can dự vào cuộc xung đột là mối đe dọa tiềm tàng đối với lợi ích kinh tế và thương mại của Bắc Kinh. Trung Quốc có mối quan hệ thương mại và đầu mạnh mẽ với cả Campuchia và Thái Lan. Bên cạnh đó, hai quốc gia Đông Nam Á này là những mắt xích quan trọng trong Sáng kiến ​​Vành đai và Con đường (BRI) của Bắc Kinh. Do đó, sự bất ổn biên giới Thái Lan - Campuchia càng kéo dài sẽ đe dọa lợi ích kinh tế chiến lược của Trung Quốc và năng lực kết nối của nước này tại khu vực Tiểu vùng sông Mekong, khiến việc thiết lập lại trật tự và hòa bình biên giới trở thành nhiệm vụ cấp bách.

Đặt trong bối cảnh rộng lớn của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, cuộc xung đột giữa Thái Lan và Campuchia hiện đang trở thành chiến địa cho hai cường quốc tranh giành ảnh hưởng và vị thế tại khu vực. Mỹ và Trung Quốc đang nỗ lực gầy dựng hình ảnh một nước lớn có trách nhiệm đối với các vấn đề toàn cầu. Kể từ khi nhậm chức vào tháng 1/2025, Tổng thống Trump tuyên bố rằng ông đã đứng ra làm trung gian hòa giải cho tám cuộc chiến, dù nhiều người vẫn hoài nghi về tính bền vững của những thỏa thuận này. Định hướng chính sách đối ngoại theo triết lý “Hòa bình dựa trên sức mạnh” (Peace through strength), Trump tiếp cận các cuộc chiến trên thế giới, bao gồm xung đột Thái Lan – Campuchia, thông qua việc gây sức ép (thường là công cụ kinh tế) buộc các bên ngồi vào bàn đàm phán và chấp nhận giảm leo thang. Việc ký kết các thỏa thuận hòa bình không chỉ giúp củng cố vị thế của ông Trump với tư cách là “Tổng thống của Hòa bình” mà còn nâng cao vai trò của Mỹ như một bên trung gian không thể thiếu, nhất là trong thời điểm Trung Quốc đang mở rộng ảnh hưởng ngoại giao, kinh tế và quân sự trên toàn cầu. Chiến lược An ninh Quốc gia (National Security Strategy) do chính quyền Trump công bố vào tháng 11/2025 đã nhấn mạnh việc đối phó lại sức mạnh của Trung Quốc là ưu tiên hàng đầu của Washington.

Với Bắc Kinh, những năm gần đây quốc gia này cũng tích cực thể hiện vai trò trung gian hòa giải. Vào tháng 5/2025, Trung Quốc đã thành lập Tổ chức Hòa giải Quốc tế (IOMed) tại Hồng Kông nhằm giải quyết các tranh chấp quốc tế, đánh dấu bước đi mới của Bắc Kinh trong tham vọng xây dựng một trật tự thế giới mới do chính quốc gia này lãnh đạo. Trung Quốc đã khiến phương Tây bất ngờ khi thành công đứng ra làm trung gian, tạo điều kiện và thúc đẩy thỏa thuận lịch sử giữa Saudi Arabia và Iran để bình thường hóa quan hệ ngoại giao và kinh tế vào tháng 3/2023, phản ánh ảnh hưởng và vị thế địa chính trị ngày càng tăng của Bắc Kinh cũng như thể hiện sự điều chỉnh trong chính sách đối ngoại của quốc gia này hướng đến vai trò toàn cầu chủ động hơn.

Những nỗ lực ngoại giao thành công trong việc khép lại xung đột giữa Thái Lan và Campuchia phản ánh bước đi trên. Điều này sẽ củng cố vị thế khu vực và hình ảnh của Trung Quốc như một nhân tố an ninh không thể thiếu ở Đông Nam Á, đồng thời giúp tăng cường ảnh hưởng của cường quốc này đối với khu vực, vốn được coi là “sân sau” của Trung Quốc. Sự can dự liên tục của Bắc Kinh cũng nhằm cân bằng với những nỗ lực trung gian hiện nay của Mỹ, vốn đã mất dần sức hút và ảnh hưởng. Hơn nữa, vai trò mang tính xây dựng của Trung Quốc cũng giúp cải thiện hình ảnh một Bắc Kinh vốn thường được nhìn nhận như một “cường quốc xét lại” với các chính sách gây hấn, đặc biệt là tại Biển Đông.

***

Giao tranh biên giới giữa Thái Lan và Campuchia đã trở thành bài kiểm tra về sức ảnh hưởng của Mỹ và Trung Quốc đối với Đông Nam Á. Cả hai cường quốc, với cách tiếp cận hoàn toàn khác biệt (nếu không nói là trái ngược nhau) về trật tự khu vực, đang nỗ lực chứng minh vai trò trung gian hòa giải của mình trong việc giải quyết xung đột biên giới Thái Lan - Campuchia. Sự bền vững của thỏa thuận ngừng bắn, tính hiệu quả trong cách tiếp cận và nhận thức của các quốc gia Đông Nam Á sẽ quyết định vai trò và năng lực cạnh tranh của hai cường quốc tại khu vực.

Dù vậy, việc phụ thuộc hoàn toàn vào vai trò trung gian hòa giải của các cường quốc, vốn phần lớn mang hình thức ngoại giao, không trực tiếp đem đến một kết quả thực chất và có thể giải quyết cốt lõi của vấn đề. Thực tế này có thể sẽ khiến Thái Lan và Campuchia ít đầu tư vào các cơ chế đàm phán song phương nhằm từng bước xây dựng niềm tin chính trị lẫn nhau và từ đó đưa ra một lộ trình cụ thể cho vấn đề phức tạp về phân định biên giới. Nói cách khác, vai trò trung gian của Mỹ, Trung Quốc hay ASEAN có thể bằng cách này hay cách khác cung cấp nền tảng thuận lợi để thúc đẩy Thái Lan và Campuchia tạm dừng giao tranh, nhưng nhân tố quyết định và cuối cùng để chấm dứt hoàn toàn xung đột vẫn là hai quốc gia láng giềng Đông Nam Á.

Tuy nhiên, sự gia tăng mạnh mẽ của làn sóng chủ nghĩa dân tộc hiện nay ở cả Thái Lan và Campuchia đang phủ bóng lên cuộc xung đột, khiến cho một giải pháp chính trị nhằm mang lại nền hòa bình bền vững ở biên giới là điều không dễ dàng, ít nhất là trong tương lai gần. Tại Campuchia, chế độ cha-truyền-con-nối nhà Hun đang kích động chủ nghĩa dân tộc để duy trì sự thống trị của mình bằng việc chứng minh nỗ lực của chính quyền nhằm bảo vệ chủ quyền lãnh thổ trước “sự xâm lược” của Thái Lan. Trong khi đó, Bangkok đang bước vào giai đoạn vận động tranh cử cho cuộc tổng tuyển cử vào tháng 2/2026 trong bối cảnh nền chính trị tại quốc gia này được đặc trưng bởi sự ủng hộ dành cho giới quân sự và phe bảo thủ. Việc cựu Thủ tướng Paetongtarn Shinawatra rớt đài sau khi đoạn ghi âm cuộc điện thoại của bà với cựu Thủ tướng Campuchia Hun Sen bị rò rỉ là bài học đắt giá cho bất kỳ chính trị gia nào thể hiện sự yếu đuối hay thỏa hiệp trong cuộc chiến với Campuchia.