Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026: Tầm nhìn cộng đồng trong bối cảnh mới
Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 là không gian đối thoại quan trọng, nơi các quốc gia trao đổi những vấn đề chiến lược, cùng định hình tầm nhìn của ASEAN trong bối cảnh mới, củng cố năng lực tự cường, và phát huy vai trò trung tâm của Hiệp hội.
“Cần kiến tạo một cấu trúc khu vực mở, bao trùm lấy ASEAN làm trung tâm” là một trong các định hướng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất tại Đối thoại Shangri-La 2026. Bên cạnh đó, ông Tô Lâm còn nhấn mạnh rằng vai trò trung tâm của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) không phải tự nhiên mà có; nó phụ thuộc vào mức độ đoàn kết, năng lực tự chủ chiến lược và khả năng kiến tạo các chương trình nghị sự chung.
Vì vậy, Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026) hoạt động như một cơ chế thực thi, một sự nối dài tinh thần ấy ở cấp độ khu vực. Đây là một không gian mở để các thành viên thảo luận những sáng kiến và chính sách hợp tác nhằm nâng cao vai trò trung tâm và khả năng tự cường của ASEAN trong thời gian tới.
Hòa bình, thịnh vượng, lấy người dân làm trung tâm
Với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng và Lấy người dân làm trung tâm”, Diễn đàn đặt ra những định hướng tương đồng với ưu tiên cốt lõi mà tổ chức và từng thành viên trong khối theo đuổi. Trong định hướng trên, “Hòa bình” là điều kiện tất yếu, tiền đề cho những bước tiến về kinh tế, chính trị và xã hội của từng quốc gia thành viên. Đồng thời, đây cũng là mục tiêu chung của ASEAN từ khi tổ chức thành lập (năm 1967). Trên cơ sở một môi trường an ninh vững chắc, mục tiêu “Thịnh vượng” sẽ góp phần nâng cao tiếng nói và vị thế của quốc gia trong khu vực và quốc tế. Cuối cùng, “Lấy người dân làm trung tâm” là tinh thần xuyên suốt của ASEAN, bởi hơn 700 triệu công dân ASEAN vừa là chủ thể nắm giữ tương lai khu vực vừa là chủ thể thụ hưởng quyền lợi từ quá trình hợp tác nội khối.
Vì vậy, việc hiện thực hóa chuỗi mục tiêu mang tính hệ thống này đòi hỏi một không gian phối hợp đa phương thay vì chỉ thực hiện cục bộ, riêng lẻ ở từng quốc gia. Vì lý do đó, một không gian mở như AFF là cơ chế cần thiết để tạo ra một không gian quy tụ các lãnh đạo, chuyên gia, thanh niên, cùng đại diện các chính Đảng, các tổ chức xã hội trong nước và quốc tế để bàn luận về các giải pháp, sáng kiến cho những vấn đề cấp thiết mà khu vực đang phải đối mặt. AFF 2026 được kỳ vọng trở thành nơi trao đổi những ý tưởng mới, thách thức các lối tư duy mòn, cũ để tìm kiếm các giải pháp hay các khuyến nghị thực tế hơn cho sự phát triển của tổ chức, giữ vững vai trò trung tâm của ASEAN khi tình hình khu vực và thế giới chuyển biến phức tạp.
Các kỳ vọng của Việt Nam tại AFF 2026
Nêu vấn đề về tương lai của ASEAN trong bối cảnh thế giới đang thay đổi sâu sắc, Thủ tướng Lê Minh Hưng đặt câu hỏi: “Trong một thế giới đang thay đổi sâu sắc, vấn đề đặt ra cho chúng ta ngày hôm nay không chỉ là ASEAN sẽ thích ứng ra sao, mà là ASEAN sẽ định hình như thế nào cho tương lai của chính mình trong thế kỷ 21?”.
Theo Thủ tướng, nếu gần 6 thập kỷ đã qua là hành trình xây dựng bản sắc của ASEAN thì những thập kỷ tới đây sẽ là hành trình định hình tương lai của ASEAN trong một thế giới mà những quy tắc nền tảng của kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được viết lại.
Theo đó, ông cũng đề xuất ba tầm vóc chiến lược, lần lượt là: ASEAN không chỉ tham gia các xu thế toàn cầu mà còn góp phần định hình các xu thế đó, ASEAN không chỉ là một trung tâm sản xuất mà còn là một trung tâm đổi mới sáng tạo, ASEAN không chỉ là một cộng đồng các quốc gia mà còn là một cộng đồng thực sự của người dân.
ASEAN không chỉ tham gia các xu thế toàn cầu mà còn góp phần định hình các xu thế đó
Kỳ vọng trước tiên mà Thủ tướng Lê Minh Hưng đề cập là nhận thức về tính cấp thiết của việc ASEAN chuyển dịch tư duy từ thích ứng sang chủ động định hình các xu hướng toàn cầu.
Định hướng đề xuất này xuất phát từ bối cảnh địa chính trị toàn cầu đang diễn biến phức tạp và khó lường: cạnh tranh chiến lược gia tăng, các chuẩn mực đa phương bị thách thức, chuỗi cung ứng đứt gãy và các công nghệ mới làm thay đổi sâu sắc nền kinh tế cũng như môi trường an ninh. Đồng thời, những đột phá trong công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản các phương thức sản xuất, quản trị và hợp tác quốc tế. Đứng trước những thách thức chưa từng có tiền lệ, ASEAN cần chuyển sang chủ động định hình các xu hướng toàn cầu để bảo vệ lợi ích chiến lược và giữ vững vai trò trung tâm.
Sự chuyển đổi này trước hết thể hiện ở việc ASEAN cần vượt qua trạng thái quản trị khủng hoảng ngắn hạn để hướng tới tư duy hoạch định chiến lược dài hạn. Thành công của ASEAN phần lớn đến từ khả năng duy trì ổn định khu vực và ứng phó linh hoạt với các thách thức. Trong nhiều thập kỷ qua, ASEAN là một trong những khu vực thụ hưởng hòa bình, hội nhập và thương mại mở. Tuy nhiên, trong bối cảnh trật tự quốc tế đang có xu hướng phân mảnh và cạnh tranh gay gắt, ASEAN không thể chỉ đóng vai trò là bên tiếp nhận các thay đổi từ môi trường khách quan mà cần có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong việc xây dựng các chuẩn mực, luật lệ và cơ chế hợp tác mới trên cơ sở luật pháp quốc tế.
Quan điểm này cũng gắn liền với cách tiếp cận mới về tự cường trong khu vực. Theo đó, một ASEAN tự cường không phải là một ASEAN khép kín hay tách biệt khỏi các dòng chảy toàn cầu, mà là một ASEAN có năng lực chủ động định vị mình như một mắt xích không thể thiếu trong các mạng lưới kinh tế, công nghệ và sản xuất quốc tế. Khi mức độ kết nối và vai trò chiến lược của ASEAN đối với các đối tác ngày càng gia tăng, khả năng một chủ thể bên ngoài sử dụng sức ép kinh tế hoặc chính trị đối với khu vực cũng sẽ bị hạn chế. Nói cách khác, tự cường không đối lập với hội nhập mà được xây dựng thông qua hội nhập sâu rộng, đa dạng hóa quan hệ đối tác và tăng cường năng lực hợp tác nội khối.
Từ góc độ đó, có thể nói đây không đơn thuần là sự điều chỉnh về chiến lược phát triển mà còn là sự chuyển đổi về tư duy. ASEAN được kỳ vọng chuyển từ vị thế của một chủ thể chủ yếu thích ứng với những biến động của trật tự quốc tế sang vị thế của một chủ thể có khả năng tham gia kiến tạo và định hình trật tự đó.
ASEAN không chỉ là một trung tâm sản xuất mà còn là một trung tâm đổi mới sáng tạo
Thủ tướng Lê Minh Hưng khẳng định, trong nhiều thập niên, lợi thế lao động và vị trí địa lý đã đưa ASEAN trở thành một mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng trong kỷ nguyên số, tương lai không thuộc về những nền kinh tế chỉ biết sản xuất mà còn thuộc về những nền kinh tế biết sáng tạo. ASEAN không chỉ là nơi công nghệ được tiêu thụ mà phải trở thành nơi công nghệ được tạo ra, không chỉ là nơi các chuỗi cung ứng đi qua mà phải trở thành nơi các chuỗi giá trị được định hình. Có thể nói, công nghệ đang tái định nghĩa năng lực cạnh tranh; trí tuệ nhân tạo đang tái định nghĩa năng suất; dữ liệu đang tái định nghĩa quyền lực; chuyển đổi xanh đang tái định nghĩa mô hình phát triển, việc ASEAN chỉ đảm nhận vai trò là cơ sở sản xuất không bảo đảm năng lực cạnh tranh dài hạn.
Từ thực tiễn đó, ASEAN được kỳ vọng chuyển dịch từ tư duy “sản xuất tại ASEAN” sang “sản xuất bởi ASEAN”. Nếu khái niệm “sản xuất tại ASEAN” chủ yếu nhấn mạnh vai trò của khu vực như một địa điểm tiếp nhận đầu tư và triển khai hoạt động sản xuất, thì “sản xuất bởi ASEAN” hàm ý năng lực làm chủ công nghệ, sở hữu tri thức, từ đó tạo ra các sản phẩm đổi mới, sáng tạo. Sự chuyển đổi này kỳ vọng sẽ nâng cao vị thế ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu, từ mắt xích sản xuất sang mắt xích sáng tạo, nghiên cứu và phát triển, nơi tạo ra phần lớn giá trị gia tăng cho nền kinh tế hiện đại.
Hơn nữa, năng lực sáng tạo công nghệ sẽ giúp ASEAN giảm phụ thuộc vào các nguồn công nghệ bên ngoài, nâng cao khả năng thích ứng trước các biến động của môi trường quốc tế và củng cố vị thế của Đông Nam Á trong tiến trình chuyển đổi số toàn cầu. Do đó, khát vọng xây dựng ASEAN trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo phản ánh mong muốn nâng cao vị thế đóng góp và khả năng dẫn dắt những động lực tăng trưởng mới của thế giới.
ASEAN không chỉ là một cộng đồng các quốc gia mà còn là một cộng đồng thực sự của người dân
Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh, xây dựng một Cộng đồng lấy người dân làm trung tâm là tinh thần xuyên suốt của Cộng đồng ASEAN. Nếu hai định hướng trước tập trung vào việc nâng cao vai trò và năng lực cạnh tranh của ASEAN trong môi trường quốc tế, thì đề xuất này hướng đến việc củng cố nền tảng xã hội, tính chính danh của tiến trình hội nhập khu vực.
Quan điểm này xuất phát từ thực tế rằng thành công của hội nhập khu vực không thể chỉ được đo lường bằng các thỏa thuận cấp cao hay cam kết giữa các chính phủ. Một cộng đồng chỉ có thể phát triển bền vững khi người dân tiếp cận được những lợi ích mà hội nhập mang lại thông qua mở rộng cơ hội kinh tế và nâng cao chất lượng sống. Thủ tướng nhấn mạnh, đổi mới mà làm gia tăng khoảng cách thì không phải là tiến bộ, tăng trưởng mà thiếu phổ quát thì không thể bền vững. Nói cách khác, mọi nỗ lực xây dựng Cộng đồng ASEAN cuối cùng phải hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.
Trên tinh thần đó, AFF 2026 đã thúc đẩy việc đa dạng hóa các kênh đối thoại và mở rộng sự tham gia của nhiều nhóm chủ thể khác nhau trong xã hội. Bên cạnh các cuộc thảo luận truyền thống giữa lãnh đạo các quốc gia, Diễn đàn còn giới thiệu nhiều sáng kiến mới nhằm đưa các tầng lớp xã hội tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng cộng đồng khu vực.
Những sáng kiến này phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với quản trị khu vực, từ mô hình chủ yếu dựa trên tương tác giữa các chính phủ sang mô hình đa chủ thể với sự tham gia của chính quyền địa phương, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và người dân. Điều này không chỉ giúp các chính sách của ASEAN phản ánh đầy đủ hơn nhu cầu thực tiễn của xã hội mà còn góp phần tăng cường sự gắn kết giữa người dân với tiến trình hội nhập khu vực.
Từ đó, thước đo thành công của ASEAN không nên chỉ nằm ở số lượng tuyên bố chung hay văn kiện được ký kết, mà cần được phản ánh qua mức độ an toàn, thịnh vượng và niềm tin của người dân vào tương lai. Một ASEAN thành công không chỉ là một ASEAN có tiếng nói trên trường quốc tế mà còn là nơi người dân có thể trực tiếp hưởng lợi từ quá trình hội nhập khu vực và quốc tế. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng để bảo đảm tính bền vững và khả năng thích ứng của Cộng đồng ASEAN trong tương lai.
Nội dung thảo luận của Diễn đàn
Tại AFF 2026, năm phiên họp toàn thể của ASEAN tập trung vào các chủ đề trọng tâm, bao gồm thúc đẩy ASEAN tự cường và đoàn kết, xây dựng các cơ chế phòng ngừa xung đột, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), tăng cường an ninh năng lượng và yêu cầu xây dựng các mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu. Trong đó, tự cường vẫn được xem là định hướng xuyên suốt, tiếp tục được ASEAN thảo luận nhằm hướng tới mục tiêu xây dựng một khu vực tự cường, hòa bình, ổn định, lấy người dân làm trung tâm. Nhìn chung, các vấn đề của Diễn đàn đều xoay quanh một mục tiêu chung, xây dựng khu vực tự cường, tăng khả năng chống chịu trước những biến động của khu vực.
Bên cạnh đó, Diễn đàn cũng bàn về an ninh năng lượng và cơ chế phòng ngừa xung đột trong bối cảnh tình hình thế giới ngày càng phức tạp, biến động. Khủng hoảng tại Trung Đông làm bộc lộ những hạn chế của ASEAN về năng lực đảm bảo an ninh năng lượng, khi nhiều quốc gia trong khu vực vẫn bị tác động bởi các cú sốc về giá, song các cơ chế ứng phó tại thời điểm đó lại chưa đủ hiệu quả và kịp thời. Trước đó, tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48, các nhà lãnh đạo ASEAN cũng đã thảo luận các giải pháp nhằm ứng phó với ảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng.
Tiếp nối những ưu tiên được đặt ra tại Hội nghị Cấp cao, AFF 2026 một lần nữa nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường hợp tác khu vực trong lĩnh vực năng lượng. Các chuyên gia cho rằng ASEAN cần đảm bảo nguồn cung ổn định, duy trì giá năng lượng ở mức hợp lý, tiếp tục triển khai kết nối lưới điện ASEAN (APG), đồng thời đẩy nhanh triển khai Kế hoạch hành động về Hợp tác năng lượng 2030. Những thảo luận này cho thấy nỗ lực của Hiệp hội trong việc giải quyết những vấn đề cốt lõi còn tồn đọng, và ASEAN đang ngày càng quyết tâm củng cố khả năng chống chịu để từ đó tăng cường năng lực ứng phó với những biến động trong tương lai.
Về việc ứng dụng AI, tại Hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN lần thứ 6 (ADGMIN 6), các lãnh đạo ASEAN đã thông qua Tuyên bố Hà Nội về Hợp tác Số: Từ kết nối đến kết nối tri thức, trong đó khẳng định AI sẽ trở thành hạ tầng thiết yếu mới, đóng vai trò nền tảng cho giai đoạn tiếp theo trong tiến trình chuyển đổi số ASEAN. Tuyên bố khẳng định Kế hoạch Tổng thể Số ASEAN giai đoạn 2026-2030 (ADM 2030) sẽ là trụ cột định hướng cho quá trình hội nhập số của khu vực, trong đó ASEAN sẽ hướng tới phát triển hạ tầng số, xây dựng một hệ sinh thái an toàn và bền vững. Bên cạnh đó, Tuyên bố còn đặt ra yêu cầu các chuyển đổi số phải mang tính bao trùm, đảm bảo người dân không chỉ là người tham gia, mà còn phải là người thụ hưởng được các lợi ích đến từ quá trình chuyển đổi số.
Từ những định hướng sẵn có, tại AFF 2026, các lãnh đạo tiếp tục đặt AI vào một trong những trụ cột chính nhằm thúc đẩy khả năng tự cường của ASEAN: “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong ASEAN: Không ai bị bỏ lại phía sau”. Các thảo luận tập trung vào cách thức khai thác các tiềm năng của AI nhằm phục vụ cho lợi ích của người dân. Các chuyên gia nhận định rằng thách thức của ASEAN không chỉ nằm ở việc bắt kịp tốc độ phát triển của công nghệ, mà còn ở đảm bảo rằng mọi tầng lớp của xã hội đều có thể đón nhận và thụ hưởng các giá trị của công nghệ. Bên cạnh đó, sự đa dạng về trình độ phát triển của ASEAN vừa là thách thức, vừa là cơ hội đối với quá trình triển khai chuyển đổi số của khu vực. Một mặt, khoảng cách giữa năng lực phát triển của các quốc gia tạo ra thách thức trong việc đảm bảo tính đồng bộ của quá trình triển khai, song điều này cũng tạo động lực thúc đẩy các nước hợp tác và giúp đỡ nhau. Ở cấp độ khu vực, AI mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu, nhưng nếu xét trên góc độ từng quốc gia ASEAN, nhiều nước đã thành công trong chuyển đổi số từ vài năm trước.
Để xây dựng được Diễn đàn chung, các quốc gia trong khu vực cần phối hợp, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước nhằm xây dựng một nền tảng chung cho sự phát triển của ASEAN trong tương lai. Từ những định hướng trên, có thể thấy ASEAN đang từng bước củng cố năng lực nội tại thông qua thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển AI theo hướng bao trùm và hợp tác khu vực. Điều này một lần nữa phản ánh sự dịch chuyển tư duy phát triển của ASEAN: từ thích ứng với thay đổi bên ngoài sang chủ động kiến tạo các điều kiện cho sự phát triển trong tương lai.
Bên cạnh đó, tại phiên họp toàn thể cuối cùng của Diễn đàn, các quốc gia tập trung thảo luận vấn đề phát triển những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu. Phát biểu tại Diễn đàn, Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan cho rằng mô hình kinh tế phát triển dựa trên thương mại và xuất khẩu đã đem lại nhiều lợi ích cho người dân, đóng góp vào sự phát triển của nền kinh tế ASEAN trong các giai đoạn trước. Song khi đứng trước sự gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ thương mại, sự phân mảnh của chuỗi cung ứng, cùng những bất ổn ngày càng tăng trong môi trường quốc tế, mô hình phát triển của ASEAN cần có những điều chỉnh, tập trung vào ba ưu tiên chiến lược: tăng trưởng khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, và sẵn sàng hợp tác cho tương lai. Đồng thời, ASEAN cần đa dạng hóa đối tác thương mại, tránh phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Có thể thấy, bối cảnh thế giới đã buộc ASEAN phải thay đổi nhằm củng cố năng lực và khả năng thích ứng.
Để giải bài toán tự cường và tăng cường năng lực của khối, ASEAN ngày càng nỗ lực thúc đẩy hợp tác và phát triển trên nhiều lĩnh vực. Trong đó, Hiệp hội đang hướng tới nhiều lĩnh vực then chốt để bắt kịp sự phát triển của thế giới. Mặc dù quá trình phát triển sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn, nhưng cam kết thực hiện giữa các quốc gia cho thấy ASEAN đang nỗ lực xây dựng nên một khu vực đoàn kết, vững mạnh. Nếu làm tốt các cam kết trên, vai trò trung tâm của ASEAN sẽ ngày càng được củng cố. Khi đó, ASEAN không đơn thuần là một tổ chức của các quốc gia, mà sẽ được mở rộng thành tổ chức của người dân ASEAN, đem lại hòa bình, thịnh vượng cho khu vực, từ đó thúc đẩy sự thành công của ASEAN trong tương lai.
Điểm mới nổi bật của Diễn đàn
Tại AFF 2026 có hai điểm mới nổi bật: lần đầu tiên tại một Diễn đàn chung của khu vực có thêm hai kênh đối thoại mới ở cấp độ hệ thống và cấp độ địa phương.
Ở cấp độ hệ thống, AFF 2026 lần đầu tiên tổ chức phiên thảo luận dành riêng cho hợp tác giữa các chính đảng Đông Nam Á. Các lãnh đạo khu vực nhận thức rằng để tự chủ, đoàn kết và giữ vững vai trò trung tâm, ASEAN cần huy động đa dạng các nguồn lực nội khối thay vì chỉ dừng lại ở kênh đối thoại chính thống. Vì vậy, để hiện thực hóa tầm nhìn trên, Việt Nam đã đề xuất một kênh đối thoại mới thông qua các chính đảng của các quốc gia trong khu vực. Theo Bộ Trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung, kênh đối thoại chính đảng mới này có tầm quan trọng chiến lược hơn là một đề nghị ngoại giao thông thường. Vậy việc tạo ra thêm một kênh đối thoại mới có tác dụng gì đối với sự phát triển chung của toàn khối?
Chính đảng của một quốc gia là nơi đại diện cho hầu hết nhân dân của một đất nước, khi các chính đảng này cùng hợp tác giải quyết các vấn đề chung của khu vực sẽ góp phần tạo ra tác động hai chiều: (1) đưa quyết sách của ASEAN đến gần hơn với đời sống của nhân dân, (2) đóng vai trò như một kênh trung gian chuyển tiếp tiếng nói của nhân dân ASEAN đến cấp độ khu vực. Bên cạnh đó, thông qua các chính đảng, ASEAN sẽ đảm bảo được tính ổn định và tính liên tục của các cam kết trong dài hạn.
Việc mở rộng thêm một kênh đối thoại phản ánh đúng chủ đề của Diễn đàn năm nay là phát triển “lấy người dân làm trung tâm”, thể hiện mong muốn của ASEAN được lắng nghe tiếng nói của người dân sâu sắc, đa dạng và khách quan hơn thông qua nhiều kênh đối thoại khác nhau. Điều này có ý nghĩa trong việc giải quyết các thách thức chung của khu vực và xây dựng Tầm nhìn ASEAN 2045. Tuy nhiên, việc thành lập một kênh đối thoại mới lại đặt ra những vấn đề mới cần phải được triển khai hiệu quả. Đó là làm sao để tăng cường hợp tác và gia tăng lòng tin giữa các chính đảng trong khu vực với nhau. Mỗi chính đảng sẽ có những cách thức hoạt động, xây dựng Đảng và chủ trương hoạt động khác biệt. Vậy làm thế nào để những bài học về quản trị của mỗi đảng khác nhau có thể được “thống nhất trong đa dạng”, lan tỏa đến các chính đảng khác một cách hiệu quả để thúc đẩy sự đóng góp của các chính đảng này vào tiến trình xây dựng Cộng đồng chung.
Ở cấp độ địa phương, AFF 2026 lần đầu tiên tổ chức Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN do thành phố Hà Nội chủ trì. Xuất phát từ quan điểm chung của các thành phố trong ASEAN, cùng lấy người dân làm chủ thể trung tâm, là đối tượng thụ hưởng những chính sách phát triển đô thị. Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN được tổ chức nhằm góp vào sự phát triển chung của ASEAN ở cấp độ các thành phố - nơi hội tụ nguồn lực tri thức, công nghệ và khát vọng đổi mới. Hội nghị lần này cho thấy hình thức “ngoại giao đô thị” ngày càng chứng minh được vai trò quan trọng, tương trợ cho hợp tác giữa các quốc gia và đóng góp thiết thực cho tiến trình xây dựng Cộng đồng chung. Bên cạnh đó, đây còn là bước đi có ý nghĩa để biến hợp tác địa phương trở thành một trụ cột có chiều sâu hơn trong cấu trúc hợp tác của ASEAN, hướng tới đa dạng hóa các kênh đối thoại chung dựa trên một không gian chung giữa các thành phố nhằm cùng chia sẻ kinh nghiệm, tìm kiếm giải pháp và đặt nền móng cho những hợp tác thực chất hơn trong tương lai.
***
Tóm lại, bên cạnh nêu lên những định hướng chiến lược cho tương lai của ASEAN, Việt Nam đề xuất cách tiếp cận dựa trên sự kết hợp giữa kế thừa và đổi mới: ASEAN cần duy trì sự đồng thuận về các giá trị và nguyên tắc nền tảng, đồng thời linh hoạt hơn trong phương thức hành động; kiên định với những nguyên tắc cốt lõi nhưng sẵn sàng đổi mới các cơ chế hợp tác; giữ vững bản sắc nhưng chủ động nắm bắt và kiến tạo cơ hội từ những chuyển biến của thời đại. Nỗ lực này cho thấy sự dung hòa giữa yêu cầu bảo đảm tính liên tục của tiến trình hội nhập với nhu cầu thích ứng trước những biến đổi ngày càng nhanh chóng của môi trường quốc tế.
Việc AFF 2026 được tổ chức trong thời điểm ASEAN bắt đầu triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 càng làm nổi bật ý nghĩa của những định hướng này. Không chỉ là một diễn đàn đối thoại, AFF 2026 còn là không gian tập hợp các sáng kiến, góc nhìn và khuyến nghị chính sách nhằm đóng góp cho quá trình xây dựng cộng đồng khu vực. Thông qua Diễn đàn, Việt Nam mong muốn thúc đẩy các cuộc thảo luận về tương lai của ASEAN, đồng thời tạo điều kiện để nhiều chủ thể cùng tham gia vào quá trình hoạch định các định hướng phát triển dài hạn của khu vực.
Qua AFF 2026, Việt Nam tiếp tục thể hiện vai trò là một thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm đối với các vấn đề chung của ASEAN. Cách tiếp cận này phản ánh sự nhất quán trong đường lối đối ngoại đa phương của Việt Nam, đồng thời cho thấy nỗ lực đóng góp vào quá trình xây dựng một ASEAN đoàn kết, tự cường, có thể thích ứng hiệu quả hơn trước những biến động của môi trường quốc tế.
Lê Huỳnh Thanh Xuân là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Xuân là chính sách đối ngoại Việt Nam, ASEAN, Đông Bắc Á. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Bùi Hải Yến là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Yến là chính sách đối ngoại Việt Nam, ASEAN, cạnh tranh Mỹ - Trung. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Trần Tú Trân là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Trân là chính sách đối ngoại Việt Nam, quyền lực mềm, quan hệ kinh tế quốc tế. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.
“Cần kiến tạo một cấu trúc khu vực mở, bao trùm lấy ASEAN làm trung tâm” là một trong các định hướng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề xuất tại Đối thoại Shangri-La 2026. Bên cạnh đó, ông Tô Lâm còn nhấn mạnh rằng vai trò trung tâm của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) không phải tự nhiên mà có; nó phụ thuộc vào mức độ đoàn kết, năng lực tự chủ chiến lược và khả năng kiến tạo các chương trình nghị sự chung.
Vì vậy, Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (AFF 2026) hoạt động như một cơ chế thực thi, một sự nối dài tinh thần ấy ở cấp độ khu vực. Đây là một không gian mở để các thành viên thảo luận những sáng kiến và chính sách hợp tác nhằm nâng cao vai trò trung tâm và khả năng tự cường của ASEAN trong thời gian tới.
Hòa bình, thịnh vượng, lấy người dân làm trung tâm
Với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng và Lấy người dân làm trung tâm”, Diễn đàn đặt ra những định hướng tương đồng với ưu tiên cốt lõi mà tổ chức và từng thành viên trong khối theo đuổi. Trong định hướng trên, “Hòa bình” là điều kiện tất yếu, tiền đề cho những bước tiến về kinh tế, chính trị và xã hội của từng quốc gia thành viên. Đồng thời, đây cũng là mục tiêu chung của ASEAN từ khi tổ chức thành lập (năm 1967). Trên cơ sở một môi trường an ninh vững chắc, mục tiêu “Thịnh vượng” sẽ góp phần nâng cao tiếng nói và vị thế của quốc gia trong khu vực và quốc tế. Cuối cùng, “Lấy người dân làm trung tâm” là tinh thần xuyên suốt của ASEAN, bởi hơn 700 triệu công dân ASEAN vừa là chủ thể nắm giữ tương lai khu vực vừa là chủ thể thụ hưởng quyền lợi từ quá trình hợp tác nội khối.
Vì vậy, việc hiện thực hóa chuỗi mục tiêu mang tính hệ thống này đòi hỏi một không gian phối hợp đa phương thay vì chỉ thực hiện cục bộ, riêng lẻ ở từng quốc gia. Vì lý do đó, một không gian mở như AFF là cơ chế cần thiết để tạo ra một không gian quy tụ các lãnh đạo, chuyên gia, thanh niên, cùng đại diện các chính Đảng, các tổ chức xã hội trong nước và quốc tế để bàn luận về các giải pháp, sáng kiến cho những vấn đề cấp thiết mà khu vực đang phải đối mặt. AFF 2026 được kỳ vọng trở thành nơi trao đổi những ý tưởng mới, thách thức các lối tư duy mòn, cũ để tìm kiếm các giải pháp hay các khuyến nghị thực tế hơn cho sự phát triển của tổ chức, giữ vững vai trò trung tâm của ASEAN khi tình hình khu vực và thế giới chuyển biến phức tạp.
Các kỳ vọng của Việt Nam tại AFF 2026
Nêu vấn đề về tương lai của ASEAN trong bối cảnh thế giới đang thay đổi sâu sắc, Thủ tướng Lê Minh Hưng đặt câu hỏi: “Trong một thế giới đang thay đổi sâu sắc, vấn đề đặt ra cho chúng ta ngày hôm nay không chỉ là ASEAN sẽ thích ứng ra sao, mà là ASEAN sẽ định hình như thế nào cho tương lai của chính mình trong thế kỷ 21?”.
Theo Thủ tướng, nếu gần 6 thập kỷ đã qua là hành trình xây dựng bản sắc của ASEAN thì những thập kỷ tới đây sẽ là hành trình định hình tương lai của ASEAN trong một thế giới mà những quy tắc nền tảng của kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được viết lại.
Theo đó, ông cũng đề xuất ba tầm vóc chiến lược, lần lượt là: ASEAN không chỉ tham gia các xu thế toàn cầu mà còn góp phần định hình các xu thế đó, ASEAN không chỉ là một trung tâm sản xuất mà còn là một trung tâm đổi mới sáng tạo, ASEAN không chỉ là một cộng đồng các quốc gia mà còn là một cộng đồng thực sự của người dân.
ASEAN không chỉ tham gia các xu thế toàn cầu mà còn góp phần định hình các xu thế đó
Kỳ vọng trước tiên mà Thủ tướng Lê Minh Hưng đề cập là nhận thức về tính cấp thiết của việc ASEAN chuyển dịch tư duy từ thích ứng sang chủ động định hình các xu hướng toàn cầu.
Định hướng đề xuất này xuất phát từ bối cảnh địa chính trị toàn cầu đang diễn biến phức tạp và khó lường: cạnh tranh chiến lược gia tăng, các chuẩn mực đa phương bị thách thức, chuỗi cung ứng đứt gãy và các công nghệ mới làm thay đổi sâu sắc nền kinh tế cũng như môi trường an ninh. Đồng thời, những đột phá trong công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản các phương thức sản xuất, quản trị và hợp tác quốc tế. Đứng trước những thách thức chưa từng có tiền lệ, ASEAN cần chuyển sang chủ động định hình các xu hướng toàn cầu để bảo vệ lợi ích chiến lược và giữ vững vai trò trung tâm.
Sự chuyển đổi này trước hết thể hiện ở việc ASEAN cần vượt qua trạng thái quản trị khủng hoảng ngắn hạn để hướng tới tư duy hoạch định chiến lược dài hạn. Thành công của ASEAN phần lớn đến từ khả năng duy trì ổn định khu vực và ứng phó linh hoạt với các thách thức. Trong nhiều thập kỷ qua, ASEAN là một trong những khu vực thụ hưởng hòa bình, hội nhập và thương mại mở. Tuy nhiên, trong bối cảnh trật tự quốc tế đang có xu hướng phân mảnh và cạnh tranh gay gắt, ASEAN không thể chỉ đóng vai trò là bên tiếp nhận các thay đổi từ môi trường khách quan mà cần có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong việc xây dựng các chuẩn mực, luật lệ và cơ chế hợp tác mới trên cơ sở luật pháp quốc tế.
Quan điểm này cũng gắn liền với cách tiếp cận mới về tự cường trong khu vực. Theo đó, một ASEAN tự cường không phải là một ASEAN khép kín hay tách biệt khỏi các dòng chảy toàn cầu, mà là một ASEAN có năng lực chủ động định vị mình như một mắt xích không thể thiếu trong các mạng lưới kinh tế, công nghệ và sản xuất quốc tế. Khi mức độ kết nối và vai trò chiến lược của ASEAN đối với các đối tác ngày càng gia tăng, khả năng một chủ thể bên ngoài sử dụng sức ép kinh tế hoặc chính trị đối với khu vực cũng sẽ bị hạn chế. Nói cách khác, tự cường không đối lập với hội nhập mà được xây dựng thông qua hội nhập sâu rộng, đa dạng hóa quan hệ đối tác và tăng cường năng lực hợp tác nội khối.
Từ góc độ đó, có thể nói đây không đơn thuần là sự điều chỉnh về chiến lược phát triển mà còn là sự chuyển đổi về tư duy. ASEAN được kỳ vọng chuyển từ vị thế của một chủ thể chủ yếu thích ứng với những biến động của trật tự quốc tế sang vị thế của một chủ thể có khả năng tham gia kiến tạo và định hình trật tự đó.
ASEAN không chỉ là một trung tâm sản xuất mà còn là một trung tâm đổi mới sáng tạo
Thủ tướng Lê Minh Hưng khẳng định, trong nhiều thập niên, lợi thế lao động và vị trí địa lý đã đưa ASEAN trở thành một mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng trong kỷ nguyên số, tương lai không thuộc về những nền kinh tế chỉ biết sản xuất mà còn thuộc về những nền kinh tế biết sáng tạo. ASEAN không chỉ là nơi công nghệ được tiêu thụ mà phải trở thành nơi công nghệ được tạo ra, không chỉ là nơi các chuỗi cung ứng đi qua mà phải trở thành nơi các chuỗi giá trị được định hình. Có thể nói, công nghệ đang tái định nghĩa năng lực cạnh tranh; trí tuệ nhân tạo đang tái định nghĩa năng suất; dữ liệu đang tái định nghĩa quyền lực; chuyển đổi xanh đang tái định nghĩa mô hình phát triển, việc ASEAN chỉ đảm nhận vai trò là cơ sở sản xuất không bảo đảm năng lực cạnh tranh dài hạn.
Từ thực tiễn đó, ASEAN được kỳ vọng chuyển dịch từ tư duy “sản xuất tại ASEAN” sang “sản xuất bởi ASEAN”. Nếu khái niệm “sản xuất tại ASEAN” chủ yếu nhấn mạnh vai trò của khu vực như một địa điểm tiếp nhận đầu tư và triển khai hoạt động sản xuất, thì “sản xuất bởi ASEAN” hàm ý năng lực làm chủ công nghệ, sở hữu tri thức, từ đó tạo ra các sản phẩm đổi mới, sáng tạo. Sự chuyển đổi này kỳ vọng sẽ nâng cao vị thế ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu, từ mắt xích sản xuất sang mắt xích sáng tạo, nghiên cứu và phát triển, nơi tạo ra phần lớn giá trị gia tăng cho nền kinh tế hiện đại.
Hơn nữa, năng lực sáng tạo công nghệ sẽ giúp ASEAN giảm phụ thuộc vào các nguồn công nghệ bên ngoài, nâng cao khả năng thích ứng trước các biến động của môi trường quốc tế và củng cố vị thế của Đông Nam Á trong tiến trình chuyển đổi số toàn cầu. Do đó, khát vọng xây dựng ASEAN trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo phản ánh mong muốn nâng cao vị thế đóng góp và khả năng dẫn dắt những động lực tăng trưởng mới của thế giới.
ASEAN không chỉ là một cộng đồng các quốc gia mà còn là một cộng đồng thực sự của người dân
Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh, xây dựng một Cộng đồng lấy người dân làm trung tâm là tinh thần xuyên suốt của Cộng đồng ASEAN. Nếu hai định hướng trước tập trung vào việc nâng cao vai trò và năng lực cạnh tranh của ASEAN trong môi trường quốc tế, thì đề xuất này hướng đến việc củng cố nền tảng xã hội, tính chính danh của tiến trình hội nhập khu vực.
Quan điểm này xuất phát từ thực tế rằng thành công của hội nhập khu vực không thể chỉ được đo lường bằng các thỏa thuận cấp cao hay cam kết giữa các chính phủ. Một cộng đồng chỉ có thể phát triển bền vững khi người dân tiếp cận được những lợi ích mà hội nhập mang lại thông qua mở rộng cơ hội kinh tế và nâng cao chất lượng sống. Thủ tướng nhấn mạnh, đổi mới mà làm gia tăng khoảng cách thì không phải là tiến bộ, tăng trưởng mà thiếu phổ quát thì không thể bền vững. Nói cách khác, mọi nỗ lực xây dựng Cộng đồng ASEAN cuối cùng phải hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.
Trên tinh thần đó, AFF 2026 đã thúc đẩy việc đa dạng hóa các kênh đối thoại và mở rộng sự tham gia của nhiều nhóm chủ thể khác nhau trong xã hội. Bên cạnh các cuộc thảo luận truyền thống giữa lãnh đạo các quốc gia, Diễn đàn còn giới thiệu nhiều sáng kiến mới nhằm đưa các tầng lớp xã hội tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng cộng đồng khu vực.
Những sáng kiến này phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với quản trị khu vực, từ mô hình chủ yếu dựa trên tương tác giữa các chính phủ sang mô hình đa chủ thể với sự tham gia của chính quyền địa phương, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và người dân. Điều này không chỉ giúp các chính sách của ASEAN phản ánh đầy đủ hơn nhu cầu thực tiễn của xã hội mà còn góp phần tăng cường sự gắn kết giữa người dân với tiến trình hội nhập khu vực.
Từ đó, thước đo thành công của ASEAN không nên chỉ nằm ở số lượng tuyên bố chung hay văn kiện được ký kết, mà cần được phản ánh qua mức độ an toàn, thịnh vượng và niềm tin của người dân vào tương lai. Một ASEAN thành công không chỉ là một ASEAN có tiếng nói trên trường quốc tế mà còn là nơi người dân có thể trực tiếp hưởng lợi từ quá trình hội nhập khu vực và quốc tế. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng để bảo đảm tính bền vững và khả năng thích ứng của Cộng đồng ASEAN trong tương lai.
Nội dung thảo luận của Diễn đàn
Tại AFF 2026, năm phiên họp toàn thể của ASEAN tập trung vào các chủ đề trọng tâm, bao gồm thúc đẩy ASEAN tự cường và đoàn kết, xây dựng các cơ chế phòng ngừa xung đột, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), tăng cường an ninh năng lượng và yêu cầu xây dựng các mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu. Trong đó, tự cường vẫn được xem là định hướng xuyên suốt, tiếp tục được ASEAN thảo luận nhằm hướng tới mục tiêu xây dựng một khu vực tự cường, hòa bình, ổn định, lấy người dân làm trung tâm. Nhìn chung, các vấn đề của Diễn đàn đều xoay quanh một mục tiêu chung, xây dựng khu vực tự cường, tăng khả năng chống chịu trước những biến động của khu vực.
Bên cạnh đó, Diễn đàn cũng bàn về an ninh năng lượng và cơ chế phòng ngừa xung đột trong bối cảnh tình hình thế giới ngày càng phức tạp, biến động. Khủng hoảng tại Trung Đông làm bộc lộ những hạn chế của ASEAN về năng lực đảm bảo an ninh năng lượng, khi nhiều quốc gia trong khu vực vẫn bị tác động bởi các cú sốc về giá, song các cơ chế ứng phó tại thời điểm đó lại chưa đủ hiệu quả và kịp thời. Trước đó, tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48, các nhà lãnh đạo ASEAN cũng đã thảo luận các giải pháp nhằm ứng phó với ảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng.
Tiếp nối những ưu tiên được đặt ra tại Hội nghị Cấp cao, AFF 2026 một lần nữa nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường hợp tác khu vực trong lĩnh vực năng lượng. Các chuyên gia cho rằng ASEAN cần đảm bảo nguồn cung ổn định, duy trì giá năng lượng ở mức hợp lý, tiếp tục triển khai kết nối lưới điện ASEAN (APG), đồng thời đẩy nhanh triển khai Kế hoạch hành động về Hợp tác năng lượng 2030. Những thảo luận này cho thấy nỗ lực của Hiệp hội trong việc giải quyết những vấn đề cốt lõi còn tồn đọng, và ASEAN đang ngày càng quyết tâm củng cố khả năng chống chịu để từ đó tăng cường năng lực ứng phó với những biến động trong tương lai.
Về việc ứng dụng AI, tại Hội nghị Bộ trưởng Số ASEAN lần thứ 6 (ADGMIN 6), các lãnh đạo ASEAN đã thông qua Tuyên bố Hà Nội về Hợp tác Số: Từ kết nối đến kết nối tri thức, trong đó khẳng định AI sẽ trở thành hạ tầng thiết yếu mới, đóng vai trò nền tảng cho giai đoạn tiếp theo trong tiến trình chuyển đổi số ASEAN. Tuyên bố khẳng định Kế hoạch Tổng thể Số ASEAN giai đoạn 2026-2030 (ADM 2030) sẽ là trụ cột định hướng cho quá trình hội nhập số của khu vực, trong đó ASEAN sẽ hướng tới phát triển hạ tầng số, xây dựng một hệ sinh thái an toàn và bền vững. Bên cạnh đó, Tuyên bố còn đặt ra yêu cầu các chuyển đổi số phải mang tính bao trùm, đảm bảo người dân không chỉ là người tham gia, mà còn phải là người thụ hưởng được các lợi ích đến từ quá trình chuyển đổi số.
Từ những định hướng sẵn có, tại AFF 2026, các lãnh đạo tiếp tục đặt AI vào một trong những trụ cột chính nhằm thúc đẩy khả năng tự cường của ASEAN: “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong ASEAN: Không ai bị bỏ lại phía sau”. Các thảo luận tập trung vào cách thức khai thác các tiềm năng của AI nhằm phục vụ cho lợi ích của người dân. Các chuyên gia nhận định rằng thách thức của ASEAN không chỉ nằm ở việc bắt kịp tốc độ phát triển của công nghệ, mà còn ở đảm bảo rằng mọi tầng lớp của xã hội đều có thể đón nhận và thụ hưởng các giá trị của công nghệ. Bên cạnh đó, sự đa dạng về trình độ phát triển của ASEAN vừa là thách thức, vừa là cơ hội đối với quá trình triển khai chuyển đổi số của khu vực. Một mặt, khoảng cách giữa năng lực phát triển của các quốc gia tạo ra thách thức trong việc đảm bảo tính đồng bộ của quá trình triển khai, song điều này cũng tạo động lực thúc đẩy các nước hợp tác và giúp đỡ nhau. Ở cấp độ khu vực, AI mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu, nhưng nếu xét trên góc độ từng quốc gia ASEAN, nhiều nước đã thành công trong chuyển đổi số từ vài năm trước.
Để xây dựng được Diễn đàn chung, các quốc gia trong khu vực cần phối hợp, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước nhằm xây dựng một nền tảng chung cho sự phát triển của ASEAN trong tương lai. Từ những định hướng trên, có thể thấy ASEAN đang từng bước củng cố năng lực nội tại thông qua thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển AI theo hướng bao trùm và hợp tác khu vực. Điều này một lần nữa phản ánh sự dịch chuyển tư duy phát triển của ASEAN: từ thích ứng với thay đổi bên ngoài sang chủ động kiến tạo các điều kiện cho sự phát triển trong tương lai.
Bên cạnh đó, tại phiên họp toàn thể cuối cùng của Diễn đàn, các quốc gia tập trung thảo luận vấn đề phát triển những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu. Phát biểu tại Diễn đàn, Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan cho rằng mô hình kinh tế phát triển dựa trên thương mại và xuất khẩu đã đem lại nhiều lợi ích cho người dân, đóng góp vào sự phát triển của nền kinh tế ASEAN trong các giai đoạn trước. Song khi đứng trước sự gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ thương mại, sự phân mảnh của chuỗi cung ứng, cùng những bất ổn ngày càng tăng trong môi trường quốc tế, mô hình phát triển của ASEAN cần có những điều chỉnh, tập trung vào ba ưu tiên chiến lược: tăng trưởng khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, và sẵn sàng hợp tác cho tương lai. Đồng thời, ASEAN cần đa dạng hóa đối tác thương mại, tránh phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Có thể thấy, bối cảnh thế giới đã buộc ASEAN phải thay đổi nhằm củng cố năng lực và khả năng thích ứng.
Để giải bài toán tự cường và tăng cường năng lực của khối, ASEAN ngày càng nỗ lực thúc đẩy hợp tác và phát triển trên nhiều lĩnh vực. Trong đó, Hiệp hội đang hướng tới nhiều lĩnh vực then chốt để bắt kịp sự phát triển của thế giới. Mặc dù quá trình phát triển sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn, nhưng cam kết thực hiện giữa các quốc gia cho thấy ASEAN đang nỗ lực xây dựng nên một khu vực đoàn kết, vững mạnh. Nếu làm tốt các cam kết trên, vai trò trung tâm của ASEAN sẽ ngày càng được củng cố. Khi đó, ASEAN không đơn thuần là một tổ chức của các quốc gia, mà sẽ được mở rộng thành tổ chức của người dân ASEAN, đem lại hòa bình, thịnh vượng cho khu vực, từ đó thúc đẩy sự thành công của ASEAN trong tương lai.
Điểm mới nổi bật của Diễn đàn
Tại AFF 2026 có hai điểm mới nổi bật: lần đầu tiên tại một Diễn đàn chung của khu vực có thêm hai kênh đối thoại mới ở cấp độ hệ thống và cấp độ địa phương.
Ở cấp độ hệ thống, AFF 2026 lần đầu tiên tổ chức phiên thảo luận dành riêng cho hợp tác giữa các chính đảng Đông Nam Á. Các lãnh đạo khu vực nhận thức rằng để tự chủ, đoàn kết và giữ vững vai trò trung tâm, ASEAN cần huy động đa dạng các nguồn lực nội khối thay vì chỉ dừng lại ở kênh đối thoại chính thống. Vì vậy, để hiện thực hóa tầm nhìn trên, Việt Nam đã đề xuất một kênh đối thoại mới thông qua các chính đảng của các quốc gia trong khu vực. Theo Bộ Trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung, kênh đối thoại chính đảng mới này có tầm quan trọng chiến lược hơn là một đề nghị ngoại giao thông thường. Vậy việc tạo ra thêm một kênh đối thoại mới có tác dụng gì đối với sự phát triển chung của toàn khối?
Chính đảng của một quốc gia là nơi đại diện cho hầu hết nhân dân của một đất nước, khi các chính đảng này cùng hợp tác giải quyết các vấn đề chung của khu vực sẽ góp phần tạo ra tác động hai chiều: (1) đưa quyết sách của ASEAN đến gần hơn với đời sống của nhân dân, (2) đóng vai trò như một kênh trung gian chuyển tiếp tiếng nói của nhân dân ASEAN đến cấp độ khu vực. Bên cạnh đó, thông qua các chính đảng, ASEAN sẽ đảm bảo được tính ổn định và tính liên tục của các cam kết trong dài hạn.
Việc mở rộng thêm một kênh đối thoại phản ánh đúng chủ đề của Diễn đàn năm nay là phát triển “lấy người dân làm trung tâm”, thể hiện mong muốn của ASEAN được lắng nghe tiếng nói của người dân sâu sắc, đa dạng và khách quan hơn thông qua nhiều kênh đối thoại khác nhau. Điều này có ý nghĩa trong việc giải quyết các thách thức chung của khu vực và xây dựng Tầm nhìn ASEAN 2045. Tuy nhiên, việc thành lập một kênh đối thoại mới lại đặt ra những vấn đề mới cần phải được triển khai hiệu quả. Đó là làm sao để tăng cường hợp tác và gia tăng lòng tin giữa các chính đảng trong khu vực với nhau. Mỗi chính đảng sẽ có những cách thức hoạt động, xây dựng Đảng và chủ trương hoạt động khác biệt. Vậy làm thế nào để những bài học về quản trị của mỗi đảng khác nhau có thể được “thống nhất trong đa dạng”, lan tỏa đến các chính đảng khác một cách hiệu quả để thúc đẩy sự đóng góp của các chính đảng này vào tiến trình xây dựng Cộng đồng chung.
Ở cấp độ địa phương, AFF 2026 lần đầu tiên tổ chức Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN do thành phố Hà Nội chủ trì. Xuất phát từ quan điểm chung của các thành phố trong ASEAN, cùng lấy người dân làm chủ thể trung tâm, là đối tượng thụ hưởng những chính sách phát triển đô thị. Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN được tổ chức nhằm góp vào sự phát triển chung của ASEAN ở cấp độ các thành phố - nơi hội tụ nguồn lực tri thức, công nghệ và khát vọng đổi mới. Hội nghị lần này cho thấy hình thức “ngoại giao đô thị” ngày càng chứng minh được vai trò quan trọng, tương trợ cho hợp tác giữa các quốc gia và đóng góp thiết thực cho tiến trình xây dựng Cộng đồng chung. Bên cạnh đó, đây còn là bước đi có ý nghĩa để biến hợp tác địa phương trở thành một trụ cột có chiều sâu hơn trong cấu trúc hợp tác của ASEAN, hướng tới đa dạng hóa các kênh đối thoại chung dựa trên một không gian chung giữa các thành phố nhằm cùng chia sẻ kinh nghiệm, tìm kiếm giải pháp và đặt nền móng cho những hợp tác thực chất hơn trong tương lai.
***
Tóm lại, bên cạnh nêu lên những định hướng chiến lược cho tương lai của ASEAN, Việt Nam đề xuất cách tiếp cận dựa trên sự kết hợp giữa kế thừa và đổi mới: ASEAN cần duy trì sự đồng thuận về các giá trị và nguyên tắc nền tảng, đồng thời linh hoạt hơn trong phương thức hành động; kiên định với những nguyên tắc cốt lõi nhưng sẵn sàng đổi mới các cơ chế hợp tác; giữ vững bản sắc nhưng chủ động nắm bắt và kiến tạo cơ hội từ những chuyển biến của thời đại. Nỗ lực này cho thấy sự dung hòa giữa yêu cầu bảo đảm tính liên tục của tiến trình hội nhập với nhu cầu thích ứng trước những biến đổi ngày càng nhanh chóng của môi trường quốc tế.
Việc AFF 2026 được tổ chức trong thời điểm ASEAN bắt đầu triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 càng làm nổi bật ý nghĩa của những định hướng này. Không chỉ là một diễn đàn đối thoại, AFF 2026 còn là không gian tập hợp các sáng kiến, góc nhìn và khuyến nghị chính sách nhằm đóng góp cho quá trình xây dựng cộng đồng khu vực. Thông qua Diễn đàn, Việt Nam mong muốn thúc đẩy các cuộc thảo luận về tương lai của ASEAN, đồng thời tạo điều kiện để nhiều chủ thể cùng tham gia vào quá trình hoạch định các định hướng phát triển dài hạn của khu vực.
Qua AFF 2026, Việt Nam tiếp tục thể hiện vai trò là một thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm đối với các vấn đề chung của ASEAN. Cách tiếp cận này phản ánh sự nhất quán trong đường lối đối ngoại đa phương của Việt Nam, đồng thời cho thấy nỗ lực đóng góp vào quá trình xây dựng một ASEAN đoàn kết, tự cường, có thể thích ứng hiệu quả hơn trước những biến động của môi trường quốc tế.
Lê Huỳnh Thanh Xuân là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Xuân là chính sách đối ngoại Việt Nam, ASEAN, Đông Bắc Á. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Bùi Hải Yến là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Yến là chính sách đối ngoại Việt Nam, ASEAN, cạnh tranh Mỹ - Trung. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Trần Tú Trân là sinh viên ngành Quan hệ Quốc tế. Mối quan tâm của Trân là chính sách đối ngoại Việt Nam, quyền lực mềm, quan hệ kinh tế quốc tế. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.
Từ khoá: Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 ASEAN Việt Nam
