Ghép tạng tại Trung Quốc, thực hư ra sao?
Các tranh cãi xoay quanh nguồn gốc tạng hiến và tính minh bạch của dữ liệu. Việc thiếu giám sát độc lập càng khiến sự hoài nghi thêm sâu sắc. Điều gì đã xảy ra, và phía Trung Quốc nói gì?
Việc cưỡng bức lấy nội tạng tại Trung Quốc là một chủ đề hệ trọng, đầy thách thức đối với nền y đức và hệ thống pháp lý quốc tế. Các bằng chứng đã được xác nhận bởi nhiều nguồn dữ liệu đáng tin cậy. Tuy nhiên, hoạt động này lớn đến đâu, kéo dài bao lâu, lan rộng đến những cơ sở nào và liệu đã chấm dứt hoàn toàn sau cột mốc cải cách năm 2015 hay chưa vẫn là một ẩn số. Liệu ta có thể hé mở bức màn này đến đâu? Những dữ liệu nào có thể hữu ích cho hành trình tìm kiếm trong khi những số liệu mang tính quyết định nhất vẫn bị chính quyền nước này giữ kín?
Cải cách năm 2015 và những nghi vấn
Trong nhiều thập kỷ, do rào cản văn hóa cùng việc thiếu vắng một hệ thống hiến tạng tự nguyện chính thức ở cấp quốc gia trước năm 2010 khiến số người tự nguyện hiến tạng sau khi qua đời gần như không có, ngành cấy ghép Trung Quốc đã sử dụng rộng rãi nội tạng lấy từ các tử tù bị thi hành án. Giới y đức quốc tế phản đối việc thực hiện hành vi này vì một lý do cốt lõi: người đang bị giam giữ và đối diện với án tử hình lệ thuộc hoàn toàn vào cơ quan quản lý trại giam, nên họ không thể có sự đồng thuận thực sự để hiến tạng. Sự nghi ngờ càng tăng khi các bệnh viện vẫn thực hiện số ca ghép rất lớn với thời gian chờ ngắn bất thường, và thậm chí còn đón cả bệnh nhân nước ngoài đến ghép tạng. Những hoạt động này khiến giới chuyên môn đặt câu hỏi về nguồn tạng thực sự đến từ đâu.
Sau khi giới chức y tế nước này lần đầu tiên công khai thừa nhận thực trạng sử dụng nội tạng từ tử tù vào năm 2005 và đối mặt với những phản ứng mạnh mẽ từ cộng đồng quốc tế, chính phủ đã buộc phải thực hiện các chính sách thay đổi nhằm điều chỉnh lại toàn bộ quy trình vận hành. Cột mốc quan trọng diễn ra vào ngày 1/1/2015, khi giới chức y tế Trung Quốc tuyên bố chính thức chấm dứt việc sử dụng nội tạng từ tử tù bị thi hành án.
Kể từ đây, đối với nguồn tạng từ người hiến sau khi qua đời, mọi ca phẫu thuật hợp pháp trên toàn quốc chỉ được phép tiếp nhận nguồn tạng hiến tặng tự nguyện thông qua một hệ thống máy tính trung tâm tự động quản lý mang tên Hệ thống Phân bổ và Chia sẻ Nội tạng Trung Quốc (COTRS), bên cạnh các quy định chặt chẽ điều chỉnh hoạt động hiến tạng từ người sống có quan hệ thân nhân. Quy định này sau đó tiếp tục được cụ thể hóa bằng Quy định về hiến và ghép bộ phận cơ thể người (Nghị định 767), có hiệu lực từ ngày 1/5/2024, nhằm cấm mua bán nội tạng, phân định rõ cơ chế hiến từ người sống lẫn người đã chết và quy định việc ghép tạng từ người đã mất mà không được phân bổ qua hệ thống COTRS là vi phạm pháp luật.
Tuy nhiên, những thay đổi trên chưa khép lại các cáo buộc liên quan đến nhóm tù nhân lương tâm, vốn vẫn là chủ đề tranh luận giữa các bên. Đối với nhóm học viên Pháp Luân Công, phán quyết cuối cùng công bố vào tháng 6/2019 của Tòa án độc lập về Trung Quốc tại London (China Tribunal) – được tờ The Guardian đưa tin rộng rãi – nhận định rằng hoạt động thu hoạch nội tạng cưỡng bức đã diễn ra trên quy mô lớn. Kết luận này dựa trên các bằng chứng gián tiếp được thu thập, bao gồm thời gian chờ ghép tạng ngắn hơn so với mức trung bình của nhiều quốc gia, các băng ghi âm cuộc gọi điều tra với các bác sĩ, và lời khai từ những cựu tù nhân liên quan đến việc xét nghiệm máu và siêu âm định kỳ.
Nhiều cơ quan lập pháp, tổ chức nghiên cứu chính sách và chuyên gia nhân quyền quốc tế sau đó tiếp tục ghi nhận các lời khai nhân chứng sống sót, báo cáo cập nhật của Chính phủ Anh cũng như cảnh báo từ các chuyên gia độc lập của Liên Hợp Quốc, cho thấy mối quan ngại này vẫn kéo dài sang thập niên 2020. Trong khi đó, đối với người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương, China Tribunal năm 2019 nhận định chưa đủ bằng chứng trực tiếp để kết luận hoạt động này diễn ra trên diện rộng, nhưng lưu ý về chiến dịch kiểm tra y tế và thu thập dữ liệu sinh trắc học tại khu vực này – một vấn đề tiếp tục được giới nghiên cứu tại Hudson Institute và McCain Institute phân tích, giám sát chặt chẽ trong các đánh giá giai đoạn 2025–2026.
Bên cạnh đó, hệ thống cải cách sau năm 2015 vẫn tồn tại những điểm cần làm rõ. Dù chính phủ Trung Quốc tuyên bố chấm dứt sử dụng tạng tử tù từ năm 2015, dư luận và giới quan sát quốc tế vẫn hoài nghi về tính minh bạch cũng như mức độ thực thi triệt để của quy định này trên thực tế, đặc biệt là tính tự nguyện thực chất của những người bị giam giữ.
Về số liệu, một nghiên cứu năm 2019 trên tạp chí BMC Medical Ethics chỉ ra rằng số ca hiến tạng của COTRS giai đoạn 2010–2018 tăng trưởng đều đặn một cách bất thường và gần như khớp hoàn toàn với một phương trình toán học đơn giản. Các tác giả cho rằng đây là dấu hiệu dữ liệu đã bị con người can thiệp hoặc dựng lên. Điều này rất khó xảy ra trong thực tế bởi dữ liệu y tế luôn biến động ngẫu nhiên. Sự mâu thuẫn này càng khó xác minh khi cơ sở dữ liệu gốc của COTRS chưa được mở để kiểm tra độc lập. Ngay cả ông Huang Jiefu (黄洁夫, Hoàng Khiết Phu), người đứng đầu ngành ghép tạng Trung Quốc, vào năm 2017, cũng thừa nhận việc chấm dứt hoàn toàn các hoạt động lấy tạng trái phép ở mọi địa phương vẫn là một thách thức lớn.
Tóm lại, dù cấu trúc quản lý sau năm 2015 đã thay đổi, các hoài nghi về nguồn tạng vẫn chưa biến mất do thiếu dữ liệu gốc để đối chứng. Thực tế này đặt ra câu hỏi: trước mốc cải cách năm 2015, các ca ghép tạng đã được tiến hành như thế nào? Câu trả lời phần nào nằm trong chính các báo cáo y khoa do bác sĩ Trung Quốc công bố, vốn đã được các nghiên cứu quốc tế phân tích kỹ lưỡng.
Manh mối từ các báo cáo y tế
Giai đoạn 1980–2015, ngành cấy ghép nội tạng Trung Quốc tăng trưởng phi mã thành trung tâm lớn của thế giới, nhưng đằng sau những thành tích kỹ thuật lại là vùng xám về nguồn gốc tạng hiến. Nhằm làm rõ thực trạng bên trong các phòng mổ khép kín, một nghiên cứu y đức quốc tế công bố trên tạp chí BMC Medical Ethics năm 2017 đã rà soát các bằng chứng trực quan dựa trên chính kho lưu trữ báo cáo y khoa chính thống bằng Trung văn do các phẫu thuật viên và bác sĩ gây mê nước này tự xuất bản. Trọng tâm cuộc phân tích xoay quanh việc đối chiếu quy trình phẫu thuật thực tế được mô tả với Quy tắc người hiến đã chết (Dead Donor Rule – DDR) – nguyên tắc vàng quy định nội tạng chỉ được lấy ra sau khi người hiến đã tử vong hợp pháp và chính hành vi lấy tạng không được là nguyên nhân gây ra cái chết.
Tuy nhiên, kết quả bóc tách dữ liệu văn bản đã chỉ ra dấu hiệu sai phạm quy trình nghiêm trọng trong một báo cáo lâm sàng tiêu biểu. Theo chuẩn mực y khoa, trong phẫu thuật ghép tim từ người hiến đã được xác nhận chết não hợp pháp, tim vẫn có thể đang đập trước khi phẫu thuật viên bơm dung dịch làm lạnh tim để bảo quản mô tạng; do đó, mấu chốt của quy tắc DDR nằm ở việc người hiến phải được xác nhận tử vong trước khi tiến hành lấy tạng. Thế nhưng, các tác giả nêu một báo cáo kỹ thuật mô tả việc thực hiện lấy tạng khi chưa có chẩn đoán tử vong hợp pháp, khiến chính thao tác bơm dung dịch làm ngừng tim trên bàn mổ trở thành tác nhân gây tử vong trực tiếp, vi phạm cả hai tiêu chuẩn của DDR.
Ví dụ tiêu biểu là một báo cáo lâm sàng xuất bản năm 2003 trên tạp chí Nghiên cứu Y học Hà Nam (Henan Medical Research, tập 12, số 2, tr. 131–133) về ca phẫu thuật lấy tim diễn ra ngày 19/10/2001 tại tỉnh Hà Nam. Dù tình trạng người hiến được mô tả tương tự như chết não, quy trình lại hoàn toàn thiếu vắng các bước xác định tử vong bắt buộc như kiểm tra phản xạ thân não hay thử nghiệm ngừng thở tự nhiên. Mâu thuẫn này càng trở nên rõ rệt khi đối chiếu với dữ liệu công bố trên Tạp chí Y học Trung Hoa (中华医学杂志, tập 84, số 8, ngày 17/4/2004, tr. 618), vốn xác nhận ca chẩn đoán chết não và dừng điều trị đầu tiên tại nước này mới chỉ được thực hiện hai năm sau đó, vào ngày 25/2/2003, tại Bệnh viện Đồng Tế. Việc các phẫu thuật viên vào năm 2001 chủ động can thiệp bơm dung dịch liệt tim lạnh làm ngừng đập cơ quan ngay trên bàn mổ khi người hiến chưa được xác nhận chết não hợp pháp – tại thời điểm mà quy chuẩn chẩn đoán chết não còn chưa tồn tại trong hệ thống y tế sở tại – là cơ sở để các tác giả cho rằng nhiều khả năng DDR đã bị vi phạm nghiêm trọng.
.png)
Bản chụp từ tạp chí Nghiên cứu Y học Hà Nam, xuất bản năm 2003, ghi nhận quy trình kỹ thuật của một ca phẫu thuật lấy tim diễn ra vào ngày 19/10/2001. Trong phần văn bản được gạch chân, các phẫu thuật viên mô tả việc chủ động bơm dung dịch làm liệt tim lạnh vào gốc động mạch chủ để làm tim người hiến ngừng đập ngay trên bàn mổ trước khi tiến hành cắt hạ tạng. Chi tiết kỹ thuật này đã cung cấp một bằng chứng thực tế quan trọng giúp các nhà phân tích đối chiếu trực tiếp với các tiêu chuẩn quốc tế về Quy tắc người hiến đã chết. Hình ảnh được trích xuất từ nghiên cứu trên tạp chí BMC Medical Ethics.
.png)
Bản chụp trang đầu của bài báo năm 2004 trên Tạp chí Y khoa Quốc tế Trung Hoa ghi nhận tài liệu chuyên gia về các tiêu chuẩn chẩn đoán chết não đầu tiên tại nước này. Phần văn bản được phóng to cho thấy quy trình chẩn đoán chết não và dừng điều trị cứu chữa chính thức đầu tiên được thực hiện vào ngày 25/2/2003 tại Bệnh viện Đồng Tế. Hình ảnh được trích xuất từ nghiên cứu trên tạp chí BMC Medical Ethics.
Những phát hiện đơn lẻ năm 2017 sau đó đã được kiểm tra trên quy mô lớn hơn vào năm 2022 nhờ ứng dụng thuật toán phân tích ngôn ngữ tự nhiên (NLP). Trong cuộc điều tra công bố trên American Journal of Transplantation, các tác giả đã rà soát bộ dữ liệu 124.770 công bố cấy ghép bằng tiếng Trung, lọc ra 2.838 bài về ghép tim và phổi, và xác định 71 báo cáo lâm sàng có mô tả việc tuyên bố chết não không thể hợp lệ, tức là nhiều khả năng vi phạm DDR. Các báo cáo này đến từ 56 bệnh viện (12 bệnh viện quân đội) tại 33 thành phố ở 15 tỉnh, cho thấy vấn đề không chỉ giới hạn ở một cơ sở riêng lẻ. Tuy nhiên, chính nhóm tác giả cũng thừa nhận rằng số liệu này chưa thể phản ánh toàn bộ thực trạng ghép tim và phổi tại Trung Quốc.
Khi đi sâu vào chi tiết, tiêu chí chính để thuật toán nhận diện là việc đặt ống nội khí quản (thiết lập đường thở nhân tạo) chỉ được tiến hành sau khi đã tuyên bố chết não hoặc ngay trước khi phẫu thuật lấy tạng bắt đầu. Về mặt y thuật, điều này đi ngược lại quy trình chuẩn, bởi vì quy trình chẩn đoán chết não chuẩn quốc tế bắt buộc phải đặt ống thở từ trước để duy trì oxy trong suốt quá trình kiểm tra phản xạ. Việc đặt ống muộn màng cho thấy đối tượng vẫn có khả năng tự hô hấp bình thường trước khi vào phòng mổ và quy trình chẩn đoán tử vong độc lập đã bị bỏ qua.
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 cũng nêu thêm hai dấu hiệu ngoài thời điểm đặt ống: đặt đường truyền tĩnh mạch để tiêm heparin ngay quanh thời điểm đặt ống và tiêm heparin bắp. Theo các tác giả, những chi tiết này không phù hợp với người hiến chết não thực sự, vì khi đó đường truyền đã được thiết lập từ trước. Từ các mô tả này, họ suy luận rằng việc lấy tim trong những trường hợp đó phải là nguyên nhân trực tiếp gây tử vong cho người hiến (lưu ý, đây là suy luận dựa trên văn bản các báo cáo, không phải quan sát trực tiếp). Các tác giả cũng ghi nhận những báo cáo gần đây về người hiến tự nguyện có đặt ống trước khi tuyên bố chết não, và bài báo vi phạm cuối cùng họ tìm thấy được xuất bản năm 2015. Họ cho rằng không thể xác định khách quan đây là do cải cách thực sự hay do tạp chí không còn đăng những chi tiết này. Việc ứng dụng công nghệ NLP ở quy mô dữ liệu lớn chính là chìa khóa giúp các nhà khoa học vượt qua rào cản ngôn ngữ học thuật này để hệ thống hóa toàn bộ bằng chứng.
Hai bức tường bảo mật và thế bế tắc
Dù vậy, những mảnh ghép từ tài liệu y văn kể trên mới chỉ phản ánh một phần thực trạng mà chưa thể phác họa trọn vẹn quy mô của các sai phạm y đức tại Trung Quốc. Mọi nỗ lực nhằm định lượng chính xác sự chênh lệch về nguồn tạng đều vấp phải hai bức rào cản thông tin khép kín từ phía Trung Quốc. Rào cản đầu tiên nằm ở hệ thống tư pháp, nơi số liệu về số án tử hình và các ca thi hành án hằng năm vẫn được bảo mật ở cấp độ quốc gia cao nhất. Khi thiếu đi một con số nền tảng như vậy, các nhà nghiên cứu độc lập không có dữ liệu để đối chiếu và buộc phải dựa vào các mô hình ước tính với biên độ sai số khá lớn cho giai đoạn trước năm 2015.
Rào cản kiên cố thứ hai là tính chất khép kín của hệ thống các bệnh viện thuộc quân đội và lực lượng cảnh sát vũ trang. Dù đây là những đơn vị đi đầu và thực hiện một phần lớn số ca ghép tạng - kể cả cho bệnh nhân nước ngoài - họ lại vận hành theo một cơ chế hoàn toàn độc lập, tách biệt khỏi sự quản lý hay thanh tra của Bộ Y tế dân sự cũng như các phái đoàn giám sát quốc tế. Việc các cơ sở quân y này không công khai dữ liệu dưới danh nghĩa an ninh quốc gia khiến các đánh giá từ bên ngoài hiện nay phần lớn chỉ là những suy đoán dựa trên các dấu hiệu gián tiếp.
Trước thực tế dữ liệu còn mập mờ và thiếu các cuộc kiểm toán độc lập từ chính quyền sở tại, cộng đồng y khoa quốc tế đã chọn giải pháp thiết lập những hàng rào tự vệ nghiêm ngặt để bảo vệ các nguyên tắc đạo đức chung. Bước ngoặt diễn ra vào năm 2022 khi Hiệp hội Ghép tim và Phổi Quốc tế (ISHLT) tuyên bố ngừng tiếp nhận tất cả các nghiên cứu liên quan đến nguồn tạng hoặc mô từ Trung Quốc. Quyết định này xuất phát từ việc quốc gia này từng có lịch sử dùng tạng tử tù nhưng chưa thể cung cấp các bằng chứng độc lập, có thể xác minh để chứng minh thực hành đó đã chấm dứt hoàn toàn. Sau đó, đến tháng 7/2026, ISHLT tiếp tục công bố báo cáo đạo đức cập nhật, theo hướng dựa trên nguyên tắc và quy trình đánh giá, kèm một khung triển khai áp dụng cho các báo cáo khoa học nộp từ kỳ họp năm 2027.
Vào tháng 10/2024, Hiệp hội Y khoa Thế giới (WMA) cũng tái khẳng định lập trường nghiêm cấm lấy tạng từ người bị tước tự do, nơi quyết định hiến tặng khó có thể xem là tự nguyện hoàn toàn, dù họ vẫn ghi nhận những văn bản cải cách trước đó của Trung Quốc. Những động thái này cho thấy giới chuyên môn kiên quyết giữ vững ranh giới đạo đức chừng nào các quy trình kiểm chứng thực địa độc lập chưa thể diễn ra.
Hiện nay, Trung Quốc chưa đưa ra câu trả lời chính xác về số lượng nạn nhân cấy ghép tạng cụ thể, mốc thời gian diễn ra chính xác, hay liệu hoạt động này đã chấm dứt hoàn toàn sau năm 2015 hay chưa. Dù việc thiếu minh bạch về dữ liệu không thể được dùng làm bằng chứng kết tội trực tiếp, nhưng điều đó không thể khiến chúng ta bỏ qua các số liệu bất thường đã được giới chuyên gia và các nhà điều tra độc lập chỉ ra.
Do thiếu dữ liệu gốc được công bố công khai, tranh luận giữa các bên hiện đã rơi vào trạng thái bế tắc. Những khoảng trống lớn này sẽ chỉ có thể được làm rõ một cách thuyết phục khi các tổ chức quốc tế độc lập được trao quyền thực hiện các cuộc thanh tra đột xuất tại các trung tâm cấy ghép, đồng thời hệ thống truy xuất nguồn gốc nội tạng quốc gia phải được vận hành dưới sự giám sát và kiểm chứng độc lập từ cộng đồng thế giới.
Tuy nhiên, trong các văn bản phản hồi chính thức gửi Liên Hợp Quốc và phát ngôn của Bộ Ngoại giao, Bắc Kinh bác bỏ hoàn toàn các báo cáo về việc mổ cướp nội tạng từ tù nhân lương tâm hoặc các nhóm thiểu số. Nước này cũng từ chối các cuộc điều tra độc lập từ bên ngoài bởi các phái đoàn quốc tế thanh tra đột xuất, vì cho rằng chúng vi phạm chủ quyền và mang động cơ chính trị, dẫn đến thế bế tắc trong việc đối thoại và xác minh dữ liệu.
Lê Lam Kiều là sinh viên của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Lĩnh vực nghiên cứu của Lam Kiều là triết học chính trị và kinh tế học thể chế.
Việc cưỡng bức lấy nội tạng tại Trung Quốc là một chủ đề hệ trọng, đầy thách thức đối với nền y đức và hệ thống pháp lý quốc tế. Các bằng chứng đã được xác nhận bởi nhiều nguồn dữ liệu đáng tin cậy. Tuy nhiên, hoạt động này lớn đến đâu, kéo dài bao lâu, lan rộng đến những cơ sở nào và liệu đã chấm dứt hoàn toàn sau cột mốc cải cách năm 2015 hay chưa vẫn là một ẩn số. Liệu ta có thể hé mở bức màn này đến đâu? Những dữ liệu nào có thể hữu ích cho hành trình tìm kiếm trong khi những số liệu mang tính quyết định nhất vẫn bị chính quyền nước này giữ kín?
Cải cách năm 2015 và những nghi vấn
Trong nhiều thập kỷ, do rào cản văn hóa cùng việc thiếu vắng một hệ thống hiến tạng tự nguyện chính thức ở cấp quốc gia trước năm 2010 khiến số người tự nguyện hiến tạng sau khi qua đời gần như không có, ngành cấy ghép Trung Quốc đã sử dụng rộng rãi nội tạng lấy từ các tử tù bị thi hành án. Giới y đức quốc tế phản đối việc thực hiện hành vi này vì một lý do cốt lõi: người đang bị giam giữ và đối diện với án tử hình lệ thuộc hoàn toàn vào cơ quan quản lý trại giam, nên họ không thể có sự đồng thuận thực sự để hiến tạng. Sự nghi ngờ càng tăng khi các bệnh viện vẫn thực hiện số ca ghép rất lớn với thời gian chờ ngắn bất thường, và thậm chí còn đón cả bệnh nhân nước ngoài đến ghép tạng. Những hoạt động này khiến giới chuyên môn đặt câu hỏi về nguồn tạng thực sự đến từ đâu.
Sau khi giới chức y tế nước này lần đầu tiên công khai thừa nhận thực trạng sử dụng nội tạng từ tử tù vào năm 2005 và đối mặt với những phản ứng mạnh mẽ từ cộng đồng quốc tế, chính phủ đã buộc phải thực hiện các chính sách thay đổi nhằm điều chỉnh lại toàn bộ quy trình vận hành. Cột mốc quan trọng diễn ra vào ngày 1/1/2015, khi giới chức y tế Trung Quốc tuyên bố chính thức chấm dứt việc sử dụng nội tạng từ tử tù bị thi hành án.
Kể từ đây, đối với nguồn tạng từ người hiến sau khi qua đời, mọi ca phẫu thuật hợp pháp trên toàn quốc chỉ được phép tiếp nhận nguồn tạng hiến tặng tự nguyện thông qua một hệ thống máy tính trung tâm tự động quản lý mang tên Hệ thống Phân bổ và Chia sẻ Nội tạng Trung Quốc (COTRS), bên cạnh các quy định chặt chẽ điều chỉnh hoạt động hiến tạng từ người sống có quan hệ thân nhân. Quy định này sau đó tiếp tục được cụ thể hóa bằng Quy định về hiến và ghép bộ phận cơ thể người (Nghị định 767), có hiệu lực từ ngày 1/5/2024, nhằm cấm mua bán nội tạng, phân định rõ cơ chế hiến từ người sống lẫn người đã chết và quy định việc ghép tạng từ người đã mất mà không được phân bổ qua hệ thống COTRS là vi phạm pháp luật.
Tuy nhiên, những thay đổi trên chưa khép lại các cáo buộc liên quan đến nhóm tù nhân lương tâm, vốn vẫn là chủ đề tranh luận giữa các bên. Đối với nhóm học viên Pháp Luân Công, phán quyết cuối cùng công bố vào tháng 6/2019 của Tòa án độc lập về Trung Quốc tại London (China Tribunal) – được tờ The Guardian đưa tin rộng rãi – nhận định rằng hoạt động thu hoạch nội tạng cưỡng bức đã diễn ra trên quy mô lớn. Kết luận này dựa trên các bằng chứng gián tiếp được thu thập, bao gồm thời gian chờ ghép tạng ngắn hơn so với mức trung bình của nhiều quốc gia, các băng ghi âm cuộc gọi điều tra với các bác sĩ, và lời khai từ những cựu tù nhân liên quan đến việc xét nghiệm máu và siêu âm định kỳ.
Nhiều cơ quan lập pháp, tổ chức nghiên cứu chính sách và chuyên gia nhân quyền quốc tế sau đó tiếp tục ghi nhận các lời khai nhân chứng sống sót, báo cáo cập nhật của Chính phủ Anh cũng như cảnh báo từ các chuyên gia độc lập của Liên Hợp Quốc, cho thấy mối quan ngại này vẫn kéo dài sang thập niên 2020. Trong khi đó, đối với người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương, China Tribunal năm 2019 nhận định chưa đủ bằng chứng trực tiếp để kết luận hoạt động này diễn ra trên diện rộng, nhưng lưu ý về chiến dịch kiểm tra y tế và thu thập dữ liệu sinh trắc học tại khu vực này – một vấn đề tiếp tục được giới nghiên cứu tại Hudson Institute và McCain Institute phân tích, giám sát chặt chẽ trong các đánh giá giai đoạn 2025–2026.
Bên cạnh đó, hệ thống cải cách sau năm 2015 vẫn tồn tại những điểm cần làm rõ. Dù chính phủ Trung Quốc tuyên bố chấm dứt sử dụng tạng tử tù từ năm 2015, dư luận và giới quan sát quốc tế vẫn hoài nghi về tính minh bạch cũng như mức độ thực thi triệt để của quy định này trên thực tế, đặc biệt là tính tự nguyện thực chất của những người bị giam giữ.
Về số liệu, một nghiên cứu năm 2019 trên tạp chí BMC Medical Ethics chỉ ra rằng số ca hiến tạng của COTRS giai đoạn 2010–2018 tăng trưởng đều đặn một cách bất thường và gần như khớp hoàn toàn với một phương trình toán học đơn giản. Các tác giả cho rằng đây là dấu hiệu dữ liệu đã bị con người can thiệp hoặc dựng lên. Điều này rất khó xảy ra trong thực tế bởi dữ liệu y tế luôn biến động ngẫu nhiên. Sự mâu thuẫn này càng khó xác minh khi cơ sở dữ liệu gốc của COTRS chưa được mở để kiểm tra độc lập. Ngay cả ông Huang Jiefu (黄洁夫, Hoàng Khiết Phu), người đứng đầu ngành ghép tạng Trung Quốc, vào năm 2017, cũng thừa nhận việc chấm dứt hoàn toàn các hoạt động lấy tạng trái phép ở mọi địa phương vẫn là một thách thức lớn.
Tóm lại, dù cấu trúc quản lý sau năm 2015 đã thay đổi, các hoài nghi về nguồn tạng vẫn chưa biến mất do thiếu dữ liệu gốc để đối chứng. Thực tế này đặt ra câu hỏi: trước mốc cải cách năm 2015, các ca ghép tạng đã được tiến hành như thế nào? Câu trả lời phần nào nằm trong chính các báo cáo y khoa do bác sĩ Trung Quốc công bố, vốn đã được các nghiên cứu quốc tế phân tích kỹ lưỡng.
Manh mối từ các báo cáo y tế
Giai đoạn 1980–2015, ngành cấy ghép nội tạng Trung Quốc tăng trưởng phi mã thành trung tâm lớn của thế giới, nhưng đằng sau những thành tích kỹ thuật lại là vùng xám về nguồn gốc tạng hiến. Nhằm làm rõ thực trạng bên trong các phòng mổ khép kín, một nghiên cứu y đức quốc tế công bố trên tạp chí BMC Medical Ethics năm 2017 đã rà soát các bằng chứng trực quan dựa trên chính kho lưu trữ báo cáo y khoa chính thống bằng Trung văn do các phẫu thuật viên và bác sĩ gây mê nước này tự xuất bản. Trọng tâm cuộc phân tích xoay quanh việc đối chiếu quy trình phẫu thuật thực tế được mô tả với Quy tắc người hiến đã chết (Dead Donor Rule – DDR) – nguyên tắc vàng quy định nội tạng chỉ được lấy ra sau khi người hiến đã tử vong hợp pháp và chính hành vi lấy tạng không được là nguyên nhân gây ra cái chết.
Tuy nhiên, kết quả bóc tách dữ liệu văn bản đã chỉ ra dấu hiệu sai phạm quy trình nghiêm trọng trong một báo cáo lâm sàng tiêu biểu. Theo chuẩn mực y khoa, trong phẫu thuật ghép tim từ người hiến đã được xác nhận chết não hợp pháp, tim vẫn có thể đang đập trước khi phẫu thuật viên bơm dung dịch làm lạnh tim để bảo quản mô tạng; do đó, mấu chốt của quy tắc DDR nằm ở việc người hiến phải được xác nhận tử vong trước khi tiến hành lấy tạng. Thế nhưng, các tác giả nêu một báo cáo kỹ thuật mô tả việc thực hiện lấy tạng khi chưa có chẩn đoán tử vong hợp pháp, khiến chính thao tác bơm dung dịch làm ngừng tim trên bàn mổ trở thành tác nhân gây tử vong trực tiếp, vi phạm cả hai tiêu chuẩn của DDR.
Ví dụ tiêu biểu là một báo cáo lâm sàng xuất bản năm 2003 trên tạp chí Nghiên cứu Y học Hà Nam (Henan Medical Research, tập 12, số 2, tr. 131–133) về ca phẫu thuật lấy tim diễn ra ngày 19/10/2001 tại tỉnh Hà Nam. Dù tình trạng người hiến được mô tả tương tự như chết não, quy trình lại hoàn toàn thiếu vắng các bước xác định tử vong bắt buộc như kiểm tra phản xạ thân não hay thử nghiệm ngừng thở tự nhiên. Mâu thuẫn này càng trở nên rõ rệt khi đối chiếu với dữ liệu công bố trên Tạp chí Y học Trung Hoa (中华医学杂志, tập 84, số 8, ngày 17/4/2004, tr. 618), vốn xác nhận ca chẩn đoán chết não và dừng điều trị đầu tiên tại nước này mới chỉ được thực hiện hai năm sau đó, vào ngày 25/2/2003, tại Bệnh viện Đồng Tế. Việc các phẫu thuật viên vào năm 2001 chủ động can thiệp bơm dung dịch liệt tim lạnh làm ngừng đập cơ quan ngay trên bàn mổ khi người hiến chưa được xác nhận chết não hợp pháp – tại thời điểm mà quy chuẩn chẩn đoán chết não còn chưa tồn tại trong hệ thống y tế sở tại – là cơ sở để các tác giả cho rằng nhiều khả năng DDR đã bị vi phạm nghiêm trọng.
.png)
Bản chụp từ tạp chí Nghiên cứu Y học Hà Nam, xuất bản năm 2003, ghi nhận quy trình kỹ thuật của một ca phẫu thuật lấy tim diễn ra vào ngày 19/10/2001. Trong phần văn bản được gạch chân, các phẫu thuật viên mô tả việc chủ động bơm dung dịch làm liệt tim lạnh vào gốc động mạch chủ để làm tim người hiến ngừng đập ngay trên bàn mổ trước khi tiến hành cắt hạ tạng. Chi tiết kỹ thuật này đã cung cấp một bằng chứng thực tế quan trọng giúp các nhà phân tích đối chiếu trực tiếp với các tiêu chuẩn quốc tế về Quy tắc người hiến đã chết. Hình ảnh được trích xuất từ nghiên cứu trên tạp chí BMC Medical Ethics.
.png)
Bản chụp trang đầu của bài báo năm 2004 trên Tạp chí Y khoa Quốc tế Trung Hoa ghi nhận tài liệu chuyên gia về các tiêu chuẩn chẩn đoán chết não đầu tiên tại nước này. Phần văn bản được phóng to cho thấy quy trình chẩn đoán chết não và dừng điều trị cứu chữa chính thức đầu tiên được thực hiện vào ngày 25/2/2003 tại Bệnh viện Đồng Tế. Hình ảnh được trích xuất từ nghiên cứu trên tạp chí BMC Medical Ethics.
Những phát hiện đơn lẻ năm 2017 sau đó đã được kiểm tra trên quy mô lớn hơn vào năm 2022 nhờ ứng dụng thuật toán phân tích ngôn ngữ tự nhiên (NLP). Trong cuộc điều tra công bố trên American Journal of Transplantation, các tác giả đã rà soát bộ dữ liệu 124.770 công bố cấy ghép bằng tiếng Trung, lọc ra 2.838 bài về ghép tim và phổi, và xác định 71 báo cáo lâm sàng có mô tả việc tuyên bố chết não không thể hợp lệ, tức là nhiều khả năng vi phạm DDR. Các báo cáo này đến từ 56 bệnh viện (12 bệnh viện quân đội) tại 33 thành phố ở 15 tỉnh, cho thấy vấn đề không chỉ giới hạn ở một cơ sở riêng lẻ. Tuy nhiên, chính nhóm tác giả cũng thừa nhận rằng số liệu này chưa thể phản ánh toàn bộ thực trạng ghép tim và phổi tại Trung Quốc.
Khi đi sâu vào chi tiết, tiêu chí chính để thuật toán nhận diện là việc đặt ống nội khí quản (thiết lập đường thở nhân tạo) chỉ được tiến hành sau khi đã tuyên bố chết não hoặc ngay trước khi phẫu thuật lấy tạng bắt đầu. Về mặt y thuật, điều này đi ngược lại quy trình chuẩn, bởi vì quy trình chẩn đoán chết não chuẩn quốc tế bắt buộc phải đặt ống thở từ trước để duy trì oxy trong suốt quá trình kiểm tra phản xạ. Việc đặt ống muộn màng cho thấy đối tượng vẫn có khả năng tự hô hấp bình thường trước khi vào phòng mổ và quy trình chẩn đoán tử vong độc lập đã bị bỏ qua.
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 cũng nêu thêm hai dấu hiệu ngoài thời điểm đặt ống: đặt đường truyền tĩnh mạch để tiêm heparin ngay quanh thời điểm đặt ống và tiêm heparin bắp. Theo các tác giả, những chi tiết này không phù hợp với người hiến chết não thực sự, vì khi đó đường truyền đã được thiết lập từ trước. Từ các mô tả này, họ suy luận rằng việc lấy tim trong những trường hợp đó phải là nguyên nhân trực tiếp gây tử vong cho người hiến (lưu ý, đây là suy luận dựa trên văn bản các báo cáo, không phải quan sát trực tiếp). Các tác giả cũng ghi nhận những báo cáo gần đây về người hiến tự nguyện có đặt ống trước khi tuyên bố chết não, và bài báo vi phạm cuối cùng họ tìm thấy được xuất bản năm 2015. Họ cho rằng không thể xác định khách quan đây là do cải cách thực sự hay do tạp chí không còn đăng những chi tiết này. Việc ứng dụng công nghệ NLP ở quy mô dữ liệu lớn chính là chìa khóa giúp các nhà khoa học vượt qua rào cản ngôn ngữ học thuật này để hệ thống hóa toàn bộ bằng chứng.
Hai bức tường bảo mật và thế bế tắc
Dù vậy, những mảnh ghép từ tài liệu y văn kể trên mới chỉ phản ánh một phần thực trạng mà chưa thể phác họa trọn vẹn quy mô của các sai phạm y đức tại Trung Quốc. Mọi nỗ lực nhằm định lượng chính xác sự chênh lệch về nguồn tạng đều vấp phải hai bức rào cản thông tin khép kín từ phía Trung Quốc. Rào cản đầu tiên nằm ở hệ thống tư pháp, nơi số liệu về số án tử hình và các ca thi hành án hằng năm vẫn được bảo mật ở cấp độ quốc gia cao nhất. Khi thiếu đi một con số nền tảng như vậy, các nhà nghiên cứu độc lập không có dữ liệu để đối chiếu và buộc phải dựa vào các mô hình ước tính với biên độ sai số khá lớn cho giai đoạn trước năm 2015.
Rào cản kiên cố thứ hai là tính chất khép kín của hệ thống các bệnh viện thuộc quân đội và lực lượng cảnh sát vũ trang. Dù đây là những đơn vị đi đầu và thực hiện một phần lớn số ca ghép tạng - kể cả cho bệnh nhân nước ngoài - họ lại vận hành theo một cơ chế hoàn toàn độc lập, tách biệt khỏi sự quản lý hay thanh tra của Bộ Y tế dân sự cũng như các phái đoàn giám sát quốc tế. Việc các cơ sở quân y này không công khai dữ liệu dưới danh nghĩa an ninh quốc gia khiến các đánh giá từ bên ngoài hiện nay phần lớn chỉ là những suy đoán dựa trên các dấu hiệu gián tiếp.
Trước thực tế dữ liệu còn mập mờ và thiếu các cuộc kiểm toán độc lập từ chính quyền sở tại, cộng đồng y khoa quốc tế đã chọn giải pháp thiết lập những hàng rào tự vệ nghiêm ngặt để bảo vệ các nguyên tắc đạo đức chung. Bước ngoặt diễn ra vào năm 2022 khi Hiệp hội Ghép tim và Phổi Quốc tế (ISHLT) tuyên bố ngừng tiếp nhận tất cả các nghiên cứu liên quan đến nguồn tạng hoặc mô từ Trung Quốc. Quyết định này xuất phát từ việc quốc gia này từng có lịch sử dùng tạng tử tù nhưng chưa thể cung cấp các bằng chứng độc lập, có thể xác minh để chứng minh thực hành đó đã chấm dứt hoàn toàn. Sau đó, đến tháng 7/2026, ISHLT tiếp tục công bố báo cáo đạo đức cập nhật, theo hướng dựa trên nguyên tắc và quy trình đánh giá, kèm một khung triển khai áp dụng cho các báo cáo khoa học nộp từ kỳ họp năm 2027.
Vào tháng 10/2024, Hiệp hội Y khoa Thế giới (WMA) cũng tái khẳng định lập trường nghiêm cấm lấy tạng từ người bị tước tự do, nơi quyết định hiến tặng khó có thể xem là tự nguyện hoàn toàn, dù họ vẫn ghi nhận những văn bản cải cách trước đó của Trung Quốc. Những động thái này cho thấy giới chuyên môn kiên quyết giữ vững ranh giới đạo đức chừng nào các quy trình kiểm chứng thực địa độc lập chưa thể diễn ra.
Hiện nay, Trung Quốc chưa đưa ra câu trả lời chính xác về số lượng nạn nhân cấy ghép tạng cụ thể, mốc thời gian diễn ra chính xác, hay liệu hoạt động này đã chấm dứt hoàn toàn sau năm 2015 hay chưa. Dù việc thiếu minh bạch về dữ liệu không thể được dùng làm bằng chứng kết tội trực tiếp, nhưng điều đó không thể khiến chúng ta bỏ qua các số liệu bất thường đã được giới chuyên gia và các nhà điều tra độc lập chỉ ra.
Do thiếu dữ liệu gốc được công bố công khai, tranh luận giữa các bên hiện đã rơi vào trạng thái bế tắc. Những khoảng trống lớn này sẽ chỉ có thể được làm rõ một cách thuyết phục khi các tổ chức quốc tế độc lập được trao quyền thực hiện các cuộc thanh tra đột xuất tại các trung tâm cấy ghép, đồng thời hệ thống truy xuất nguồn gốc nội tạng quốc gia phải được vận hành dưới sự giám sát và kiểm chứng độc lập từ cộng đồng thế giới.
Tuy nhiên, trong các văn bản phản hồi chính thức gửi Liên Hợp Quốc và phát ngôn của Bộ Ngoại giao, Bắc Kinh bác bỏ hoàn toàn các báo cáo về việc mổ cướp nội tạng từ tù nhân lương tâm hoặc các nhóm thiểu số. Nước này cũng từ chối các cuộc điều tra độc lập từ bên ngoài bởi các phái đoàn quốc tế thanh tra đột xuất, vì cho rằng chúng vi phạm chủ quyền và mang động cơ chính trị, dẫn đến thế bế tắc trong việc đối thoại và xác minh dữ liệu.
Lê Lam Kiều là sinh viên của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Lĩnh vực nghiên cứu của Lam Kiều là triết học chính trị và kinh tế học thể chế.
Từ khoá: hiến tạng ghép tạng Trung Quốc nội tạng y đức pháp lý