Hamlet: Bi kịch quyền lực hay khủng hoảng giá trị?

Tóm tắt vở kịch Hamlet

Hamlet của William Shakespeare mở đầu tại lâu đài Elsinore, Đan Mạch, trong bầu không khí bất an sau cái chết đột ngột của nhà vua. Hoàng hậu Gertrude nhanh chóng tái hôn với em chồng là Claudius, người nắm giữ ngai vàng. Sự kiện này khiến Hoàng tử Hamlet rơi vào trạng thái u uất và hoài nghi sâu sắc về trật tự gia đình lẫn chính trị.

Biến cố quyết định xảy ra khi hồn ma của vua cha xuất hiện trước các binh lính và sau đó trực tiếp gặp Hamlet. Hồn ma tiết lộ rằng mình bị Claudius sát hại bằng thuốc độc và yêu cầu Hamlet trả thù để khôi phục danh dự. Từ đây, Hamlet gánh trên vai nghĩa vụ báo thù, nhưng thay vì hành động ngay lập tức, chàng lựa chọn giả điên để che giấu ý định và tìm cách kiểm chứng lời buộc tội.

Để xác minh tội ác của Claudius, Hamlet tổ chức một vở kịch trong cung đình, tái hiện cảnh đầu độc tương tự như lời hồn ma kể. Phản ứng hoảng loạn của Claudius xác nhận sự thật. Tuy nhiên, Hamlet vẫn chần chừ hành động, đặc biệt khi bắt gặp Claudius đang cầu nguyện; chàng không giết ông vì cho rằng làm vậy sẽ khiến ông được cứu rỗi linh hồn.

Trong lúc đối chất với mẹ, Hamlet vô tình giết Polonius – đại thần trung thành với Claudius – khi tưởng nhầm ông là nhà vua. Cái chết này kéo theo một chuỗi bi kịch. Ophelia, con gái Polonius và người Hamlet yêu, rơi vào điên loạn và chết; Laertes, anh trai Ophelia, trở về tìm cách trả thù Hamlet. Claudius lợi dụng Laertes để lập kế hoạch giết Hamlet bằng một trận đấu kiếm có tẩm độc.

Cao trào xảy ra trong trận đấu: Gertrude vô tình uống phải rượu độc, Laertes và Hamlet đều bị trúng kiếm tẩm độc, và trước khi chết, Hamlet giết Claudius. Gần như toàn bộ hoàng gia sụp đổ trong một chuỗi trả thù đẫm máu. Người sống sót cuối cùng là Horatio, bạn thân Hamlet, và hoàng tử Na Uy Fortinbras – người đến tiếp quản vương quốc. Trước khi chết, Hamlet giao cho Horatio nhiệm vụ kể lại câu chuyện để sự thật được lưu truyền như một bài học lịch sử.

Khủng hoảng chính danh và chuyển giao của ý thức lịch sử

Đằng sau câu chuyện gia đình nhuốm máu là một cấu trúc xã hội rạn nứt: ngai vàng không được chuyển giao minh bạch, chính trị tách rời đạo đức, và niềm tin giữa người với người dần bị bào mòn. Trong bối cảnh ấy, các nhân vật hiện lên như những mô hình giá trị khác biệt – danh dự truyền thống, thực dụng quyền lực, ý thức phản tỉnh hay lý trí tỉnh táo – va chạm và tự triệt tiêu lẫn nhau, khiến bi kịch không chỉ là số phận cá nhân mà còn là sự sụp đổ của cả một trật tự.

Cha của Hamlet đại diện cho một ý thức lịch sử đã qua: trật tự truyền thống dựa trên danh dự, huyết thống và nghĩa vụ. Hồn ma yêu cầu báo thù như một hành vi tất yếu để khôi phục công lý. Trong hệ giá trị ấy, trật tự có thể được lập lại bằng bạo lực chính đáng. Tuy nhiên, chính lời kêu gọi ấy cho thấy giới hạn của quá khứ: nó không giải quyết được sự mục ruỗng đã thâm nhập vào cấu trúc quyền lực, mà chỉ duy trì vòng lặp “nợ máu trả bằng máu”. Trật tự truyền thống không còn đủ sức bảo đảm tính chính danh. Trái lại, Claudius đại diện cho một cấu trúc quyền lực mới đầy thực dụng và mưu mẹo – gần với hình ảnh ẩn dụ “con cáo” trong tác phẩm The Prince (Quân vương) của Niccolò Machiavelli. Claudius thao túng ngôn từ, nghi thức và bộ máy triều đình để hợp pháp hóa sự chiếm đoạt. Ông hiểu nghệ thuật duy trì quyền lực trong một thế giới bất ổn. Nhưng chính mô hình ấy lại làm sâu sắc thêm khủng hoảng: quyền lực dựa trên lừa dối không tạo ra niềm tin xã hội, mà chỉ sản sinh nghi kỵ và giám sát. Tính chính danh bị thay thế bằng hiệu quả tạm thời.

Trong bối cảnh ấy, khủng hoảng của Hamlet không chỉ bắt nguồn từ nỗi đau mất cha hay sự phẫn nộ trước tội ác của Claudius, mà sâu xa hơn là tình thế “đứng giữa” đầy giằng xé: giữa hai hệ giá trị, hai mô hình quyền lực và hai cách tồn tại khác nhau. Hamlet đứng giữa quá khứ và hiện tại – giữa hình ảnh người cha như biểu tượng của danh dự phong kiến và một Claudius đại diện cho chính trị thực dụng, khéo léo hợp thức hóa tội ác bằng hiệu quả cai trị. Chàng không thể hoàn toàn thuộc về bên nào: nếu tuyệt đối trung thành với quá khứ, chàng phải hành động như một chiến binh trả thù không do dự; nhưng nếu chấp nhận thực tại, chàng buộc phải thỏa hiệp với sự giả dối và coi cái chết của cha chỉ là một biến cố trong quá trình tranh đoạt quyền lực chính trị.

Chính việc không thể đặt trọn niềm tin vào một hệ giá trị đã đẩy Hamlet vào trạng thái lưỡng phân: khao khát công lý nhưng hoài nghi bạo lực, khinh miệt sự mục ruỗng của triều đình nhưng ý thức rằng mình cũng bị trói buộc trong cấu trúc ấy. Đồng thời, Hamlet còn đứng giữa hành động và suy tư. Khác với Laertes hành động theo bản năng danh dự, Hamlet suy nghĩ quá nhiều trước mỗi quyết định. Sự do dự của chàng không phải hèn nhát mà là hệ quả của ý thức đạo đức và năng lực phản tỉnh mạnh mẽ: khi có cơ hội giết Claudius đang cầu nguyện, chàng chần chừ vì sợ hành động ấy lại đưa kẻ thù đến sự cứu rỗi. Chính việc cân nhắc hậu quả tinh thần khiến Hamlet rơi vào “thế kẹt”: không hành động thì phản bội lời thề với cha, còn hành động vội vã thì đánh mất lương tâm.

Bên cạnh đó, chàng đứng giữa bản ngã cá nhân và vai trò xã hội: là hoàng tử, mọi lựa chọn đều mang hệ quả chính trị; nhưng là một con người riêng tư, chàng có tình yêu, có tổn thương và nỗi chán ghét sự giả dối. Xung đột giữa vai trò xã hội và bản ngã cá nhân khiến Hamlet ngày càng cô độc. Chàng tin vào lời hồn ma nhưng vẫn hoài nghi; tin vào lý trí nhưng bị cuốn theo cảm xúc. Cảnh độc thoại “To be or not to be” của Hamlet, vì thế, trở thành đỉnh điểm của khủng hoảng: không chỉ là sống hay chết, mà còn là tồn tại thế nào trong một thế giới mà trật tự đang đổ vỡ. Sống tiếp đồng nghĩa với chịu đựng, còn chọn cái chết lại là trốn tránh trách nhiệm. Hamlet ý thức sự bi đát của cả hai con đường nên rơi vào trạng thái tê liệt. Khủng hoảng của chàng vì thế không phải của kẻ yếu, mà của một trí tuệ lớn bị đặt vào thời đại chuyển giao, nơi giá trị cũ suy tàn còn giá trị mới chưa định hình. Bi kịch là khi hoàng tử Hamlet phải trả giá bằng chính đời sống tinh thần trong quá trình lựa chọn, bị nghiền nát bởi sự phân thân nội tại giữa danh dự và lương tri. Chính trong tình thế “đứng giữa” ấy, Hamlet trở thành biểu tượng cho nỗi đau của con người khi mọi lựa chọn đều không trọn vẹn.

Ngoài ra, còn một nhân vật khác nữa cũng đóng vai trò quan trọng không kém, đó là Horatio – cận thần của Hamlet. Tuy xuất hiện không nhiều, nhưng Horatio lại là nhân vật quyết định khi vở kịch đi đến hồi kết. Anh không gắn với huyết thống nên không bị ràng buộc bởi nghĩa vụ trả thù; anh cũng không tham dự vào bộ máy triều đình nên không bị chi phối bởi mưu lược chính trị. Chính vị thế “ở bên lề quyền lực” ấy cho phép Horatio giữ được điều mà các nhân vật khác dần đánh mất: sự tỉnh táo và tính liêm chính. Ngay từ đầu, Horatio là người cùng Hamlet kiểm chứng sự xuất hiện của hồn ma; anh không vội tin, cũng không vội phủ nhận, mà giữ thái độ tỉnh táo trước điều siêu nhiên. Trong một thế giới nơi tin đồn, nghi kỵ và thao túng lan tràn, sự điềm tĩnh của Horatio trở thành điểm tựa đạo đức hiếm hoi. Quan trọng hơn, Horatio là người chứng kiến xuyên suốt các biến cố mà không bị cuốn vào vòng xoáy trả thù. Anh không thúc ép Hamlet hành động theo bạo lực truyền thống, cũng không khuyên chàng thích nghi với mưu mô chính trị; anh chỉ lắng nghe và ở lại. Chính sự “ở lại” ấy mang ý nghĩa sâu xa: Horatio đại diện cho một hình thức tồn tại khác với tranh đoạt quyền lực – tồn tại như một người ghi nhận, như lương tâm thầm lặng của câu chuyện.

Trong giây phút quyền lực tại vương quốc Đan Mạch được chuyển giao cho hoàng tử Na Uy, việc Hamlet ngăn Horatio tự sát và trao cho anh nhiệm vụ kể lại sự thật là một lựa chọn có tính tư tưởng. Hamlet không muốn bi kịch của mình bị hiểu sai hay bị quyền lực mới bóp méo; chàng muốn nó được thuật lại trung thực như một kinh nghiệm lịch sử. Như vậy, lịch sử không khép lại bằng máu đổ, mà mở ra bằng ký ức được bảo tồn. Hành động của Hamlet chuyển trọng tâm của vở kịch từ câu chuyện trả thù sang vấn đề nhận thức bền vững hơn: điều còn lại sau khi các mô hình quyền lực sụp đổ không phải là ngai vàng, mà là những bài học cho hậu thế.

Việc Horatio sống sót vì thế không chỉ mang tính ngẫu nhiên, mà là một khẳng định rằng tương lai không thể được xây dựng trên bạo lực hay mưu mẹo thực dụng, mà phải dựa trên sự thật và năng lực phản tỉnh. Trong khi cái chết của vua cha và Claudius là biểu tượng của hai hệ hình quyền lực thất bại, Horatio tồn tại như hạt mầm của một ý thức nhân văn mới: ý thức coi trọng ký ức, tính minh bạch và trách nhiệm với lịch sử.

Do đó, Hamlet của William Shakespeare không kết thúc bằng sự thắng thế của một phe phái, mà bằng sự xuất hiện của một nền tảng tư duy tiến bộ. Bi kịch không nhằm tái lập trật tự cũ, cũng không nhằm tán dương sự khôn ngoan chính trị; nó đặt ra yêu cầu về một trật tự dựa trên ý thức lịch sử và đạo đức tự vấn. Chính trong sự chuyển tiếp âm thầm ấy – được trao lại cho Horatio – bi kịch của Hamlet vượt khỏi phạm vi cá nhân để trở thành lời cảnh tỉnh cho cả một thời đại đang đi qua khủng hoảng của mình.

Tính thời sự của vở kịch Hamlet

Nếu ở vào thời đại của Shakespeare, bi kịch được coi như hệ quả của khủng hoảng quyền lực và sự sụp đổ tính chính danh trong triều đình Đan Mạch, thì đến nay, Hamlet vẫn còn nguyên sức sống bởi nó chạm đến một dạng khủng hoảng khác: khủng hoảng giá trị của con người khi chênh vênh giữa những va chạm của thời đại. Hay nói cách khác, tác phẩm của Shakespeare không chỉ kể về câu chuyện về một hoàng tử thời Phục Hưng mà còn là tấm gương phản chiếu tâm trạng của nhiều người trẻ hôm nay.

Hamlet trước hết là biểu tượng của sự cô đơn giữa thế giới đông đúc. Chàng sống giữa triều đình nhưng không thể tin tưởng ai; ở trong gia đình nhưng không còn điểm tựa tinh thần; có tình yêu nhưng lại đánh mất nó vì nghi ngờ và trách nhiệm. Cảm giác ấy rất gần với trạng thái của không ít bạn trẻ hiện đại: kết nối nhiều nhưng thiếu gắn kết, có cơ hội nhưng thiếu định hướng, được kỳ vọng nhưng lại không được thấu hiểu. Khi những giá trị từng được xem là bền vững – gia đình, uy quyền, truyền thống – không còn tuyệt đối đáng tin, con người buộc phải tự đặt câu hỏi về chính mình và tha nhân.

Vì thế, “To be or not to be” - một màn độc thoại rất nổi tiếng của Hamlet, không chỉ là câu hỏi về sự sống và cái chết, mà còn là câu hỏi về cách tồn tại. Sống thế nào trong một môi trường đầy cạnh tranh? Thỏa hiệp để thích nghi hay giữ lấy nguyên tắc và chấp nhận thiệt thòi? Hamlet do dự không phải vì hèn nhát, mà vì chàng ý thức sâu sắc về hậu quả đạo đức của hành động. Sự do dự ấy phản chiếu sự hoang mang của giới trẻ trước vô số lựa chọn nghề nghiệp, lối sống, và chuẩn mực thành công. Khi xã hội đề cao hiệu quả và thành tích, nhiều người trẻ cảm thấy mình bị cuốn vào cuộc đua mà không rõ đích đến.

Bên cạnh đó là “cái bóng của người cha” – biểu tượng cho áp lực truyền thống và kỳ vọng gia đình. Hamlet bị buộc phải thực hiện sứ mệnh trả thù để bảo toàn danh dự dòng tộc. Tương tự, không ít người trẻ ngày nay đứng giữa kỳ vọng của gia đình và khát vọng cá nhân. Họ muốn được sống trung thực với bản thân, nhưng lại sợ làm tổn thương những người đã nuôi dưỡng mình. Sự giằng xé ấy tạo nên một dạng khủng hoảng thầm lặng là khủng hoảng bản sắc.

Trong môi trường hiện đại, nơi sự cạnh tranh khốc liệt và thái độ sống thực dụng lên ngôi, xã hội dường như đầy những mẫu người khéo léo, tính toán, sẵn sàng tận dụng cơ hội. Gia đình đôi khi lại trở thành mái ấm của những người ủng hộ nhưng hay áp đặt. Giữa hai cực ấy, nhiều người trẻ mong muốn được sống như Horatio: tỉnh táo, độc lập tư duy, giữ được nhân phẩm và sự trung thực. Nhưng thực tế thường kéo họ vào những “cuộc chiến” về vị thế, tiền bạc và danh tiếng mà họ không thật sự mong muốn.

Điều khiến Hamlet vẫn có tính thời sự là vì vở kịch không khẳng định rằng hành động quyết liệt sẽ cứu rỗi tất cả, cũng không ca ngợi việc đứng ngoài xung đột. Nó cho thấy mỗi lựa chọn đều phải trả giá, và sự trưởng thành đòi hỏi con người phải tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Bi kịch ấy, vì thế, không chỉ là sự sụp đổ của một triều đình mà còn là hành trình tìm kiếm bản thân trong thế giới nhiều biến động.

Hiện nay, khi khủng hoảng giá trị, áp lực thành công và sự mất phương hướng ngày càng phổ biến nơi giới trẻ, Hamlet vẫn có nhiều ý nghĩa vì nó là một lời nhắc nhở rằng giữa mọi hỗn loạn, điều quan trọng nhất không phải là chiến thắng người khác, mà là giữ được lý trí và lương tâm của mình (như Horatio). Hành trình ấy có thể đơn độc và gian nan, nhưng chặng đường ấy và kết quả của nó làm nên phẩm giá của con người.

Lê Lam Kiều là sinh viên ngành Đông phương học, chuyên ngành Úc học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Mối quan tâm của Lam Kiều đó là kinh tế - chính trị quốc tế và triết học nghệ thuật.