Quân vương - lời giải cho bài toán “vận mệnh”
Vận mệnh (fortuna) là dòng sông khó lường bậc nhất của đời người; vì thế, quân vương không chiến thắng bằng lời nguyện cầu, mà bằng tài năng và ý chí.
Từ lâu, Niccolo Machiavelli (1469-1527) là nhân vật khiến các học giả trong giới Quan hệ Quốc tế (International Relations) cảm thấy rất khó hiểu. Ví dụ, theo quan điểm của Martin Wight, Machiavelli sẽ là “người đầu tiên” (kể từ thời Hy Lạp) nhìn nhận chính trị mà không có tiền giả định về đạo đức. Theo một nghĩa đích thực, Machiavelli thực sự là người khai sinh ra Chủ nghĩa hiện thực (Realism). Nếu hiểu theo cách này thì Machiavelli là người đã mở chiếc hộp Pandora của nền chính trị hiện đại, đồng thời phơi bày bộ mặt quỷ dữ của nó: sự bất khả trong việc hòa giải và dung hòa giữa đạo đức và chính trị, hai thế giới khác biệt một trời một vực (toto caelo).
Trong “chủ nghĩa hiện thực của Machiavelli”, thế giới hiện thực thấm đẫm cái nhìn bi kịch về lịch sử và chính trị. Về bản chất, con người vốn dĩ luôn muốn chiếm đoạt tất cả và làm mọi thứ, nhưng vận mệnh lại giới hạn những gì họ sở hữu và hưởng thụ, những dục vọng của con người sẽ liên tục phải va đập vào những bức tường mang tên “vận mệnh” (fortuna) này.
Theo Machiavelli, hành động chính trị không thể bị giam hãm trong bất kì một cấu trúc nào, bởi nó phụ thuộc vào mối quan hệ biến đổi không ngừng giữa vận mệnh và đức hạnh (virtù). Vận mệnh, như Machiavelli giải thích trong một đoạn nổi tiếng trong tác phẩm Quân vương (The Prince), là “một dòng sông hung dữ” không thể bị ngăn chặn hay đóng khung trong một hình thái hay một không gian nào. Thực vậy, “vị quân vương nào dựa hoàn toàn vào vận mệnh sẽ đi đến chỗ diệt vong ngay khi vận mệnh thay đổi”.
Lời giải cho bài toán vận mệnh - Tài năng và ý chí của quân vương
Ở trên, chúng ta đã thừa nhận sức mạnh áp đảo và bản chất khó lường của vận mệnh (Fortuna) - thứ mà Machiavelli ví như “cơn lũ cuốn phăng mọi thành lũy” hay “người đàn bà” (Chương XXV), thì tiếp theo ta sẽ thấy có một câu hỏi khác cũng quan trọng không kém: Con người, trước sức mạnh vũ bão của số phận, phải ứng xử như thế nào? Liệu có phải chỉ biết cam chịu và phó mặc, chấp nhận vai trò của một kẻ bị động, như những chiếc thuyền con chòng chành giữa biển động?
Với Quân vương, Machiavelli không cho là vậy. Cái vĩ đại trong tư duy của ông nằm ở chỗ, ngay sau khi đặt ra một đề bài nan giải về sự thống trị của vận mệnh, Machiavelli đồng thời đưa ra lời giải cho chính bài toán ấy. Ông không để độc giả chìm trong sự bất lực, mà trao cho họ một công cụ, một vũ khí, một thứ ánh sáng của hy vọng thực tiễn. Công cụ ấy không phải là lời cầu nguyện, cũng không phải là sự trông chờ vào phép màu, mà là thứ năng lực nằm ngay trong tầm tay của mỗi nhà lãnh đạo: Virtù - Ý chí và Tài năng. Đây chính là nửa còn lại của phương trình vận mệnh, là lời đáp trả chủ động và quyết liệt của con người trước những thử thách ngẫu nhiên.
Virtù, trong tiếng Ý có nghĩa là “đức hạnh” hoặc “sức mạnh”, bắt nguồn từ tiếng Latinh virtus (nghĩa đen là “sự nam tính” nhưng theo nghĩa của “người đàn ông” gần với “quý ông” hơn là “nam tính” hoặc “nam giới”). Tuy nhiên với Machiavelli, Virtù đã được mang một tầng nghĩa khác. Nó là sự tổng hòa của trí tuệ sắc sảo (prudenza), ý chí sắt đá (fermezza), sự nhạy bén chính trị, lòng dũng cảm và khả năng hành động quyết đoán – những phẩm chất cần có của một đấng cai trị.
Sức mạnh của Virtù được thể hiện qua hai nhóm “công cụ” then chốt. Nhóm thứ nhất mang tính phòng thủ và kiến tạo nền tảng: đó là việc dựa vào “vũ khí của chính mình” thay vì lính đánh thuê hay liên minh bấp bênh (Chương XIII), là việc xây dựng luật pháp và quân đội mạnh như hai trụ cột song hành (Chương XII). Những hành động này giống như việc “đắp đê” vững chắc, là thành quả của Virtù để phòng khi “dòng sông” Fortuna nổi giận. Nhóm thứ hai có tính tấn công và thích nghi, đây là điểm đặc sắc nhất. Machiavelli chỉ ra rằng để giữ vững nhà nước, nhà lãnh đạo đôi khi “không thể hành xử theo mọi tiêu chuẩn của cái thiện” (Chương XV). Virtù nằm ở sự khôn ngoan để biết khi nào nên như con cáo (dùng mưu trí, thậm chí lừa dối) và khi nào phải như con sư tử (dùng sức mạnh hủy diệt) (Chương XVIII). Nguyên tắc thích nghi này cho phép Virtù uốn mình theo những đòi hỏi khắc nghiệt của hoàn cảnh (Fortuna) mà không mất khả năng kiểm soát.
Tuy nhiên, đỉnh cao trong tư tưởng của Machiavelli là ở việc ông không coi Virtù và Fortuna là hai thế lực đối chọi và loại trừ nhau. “Lời giải” thực sự là thiết lập một sự cân bằng động giữa chúng, việc này được ông minh họa bằng hai phép ẩn dụ kinh điển trong Chương XXV. Thứ nhất, Fortuna như một dòng sông hung dữ. Con người có Virtù không đứng chống lại nó một cách ngu xuẩn, mà chủ động “đắp đê, đào kênh khi trời yên” để khi lũ đến, sức mạnh của dòng nước được kiểm soát và thậm chí khai thác. Ở đây, Virtù là công trình thủy lợi, còn Fortuna là nguồn nước - một mối quan hệ quản trị và khai thác. Thứ hai, Fortuna như một người đàn bà. Machiavelli tuyên bố thẳng thắn: “Vận mệnh là một người phụ nữ, và nếu bạn muốn kiểm soát nàng, bạn phải đánh và dày vò nàng.” Cách “đánh và dày vò” ấy không phải là bạo lực vô tri, mà chính là sự chủ động táo bạo, quyết đoán và tràn đầy năng lượng của tuổi trẻ - những biểu hiện sống động của Virtù. Fortuna (người phụ nữ) bị thu hút và chinh phục bởi năng lượng chủ động ấy. Từ hai phép ẩn dụ này, ta thấy rõ công thức cân bằng: Virtù phải được định hướng bởi sự hiểu biết về Fortuna (đọc được dòng chảy, tính khí người đàn bà), và Fortuna chỉ thực sự trở thành yếu tố tích cực khi nó được đáp trả bằng hành động Virtù thích đáng (xây đê, dám chinh phục).
Quan điểm về sự cân bằng giữa Virtù và Fortuna trong tư tưởng của Machiavelli không chỉ là một lý thuyết chính trị thời Phục hưng, mà nó vang vọng và tìm thấy những điểm tương đồng thú vị trong tư tưởng của Hàn Phi Tử ở phương Đông trong khi vẫn giữ nguyên tính thời sự trong việc xây dựng quyền lực của xã hội hiện đại. Hàn Phi – một học giả nổi tiếng theo trường phái Pháp gia thời Chiến quốc – và Machiavelli dù sống cách nhau gần 2000 năm đã có một sự đồng điệu đáng kinh ngạc về tính thực dụng và sự cứng rắn trong quản lý quyền lực. Với Quân vương, Machiavelli đã tách Virtù vượt lên khỏi đạo đức Kito giáo. Còn Hàn Phi Tử đã phủ nhận quan điểm “đức trị” của Nho giáo, cho rằng trong thực tế, đạo đức (nhân, nghĩa, lễ) không đủ hiệu quả để trị nước. Vì vậy, cả hai đều chú trọng đến “thuật”, tức sự linh hoạt trong cai trị và quản lý đất nước.
Không chỉ trong thời Phục hưng, quan điểm của Machiavelli vẫn giữ nguyên giá trị cho đến ngày nay. Chính trị gia lão luyện này mang đến một bài học rằng, thay vì sợ hãi hoặc đổ lỗi cho “thời thế” (như kinh tế khó khăn, cạnh tranh khốc liệt hay biến động bất ngờ) thì chúng ta cần tập trung vào thứ mình có thể kiểm soát là bản thân. Đó chính là Virtù, là trí tuệ để học hỏi và thích nghi, ý chí để không bỏ cuộc, và sự linh hoạt để thay đổi khi cần. Chẳng hạn, ta phải học kỹ năng mới để giữ việc trong thời đại số. Và cũng đừng mong đợi một con đường bằng phẳng. Thành công thường đến từ việc dám hành động táo bạo, nắm bắt cơ hội giữa khó khăn, và chuẩn bị sẵn sàng cho rủi ro.
***
Vậy nên, kết luận nổi tiếng của Machiavelli – “Vận mệnh chỉ quyết định một nửa hành động của chúng ta, nhưng nửa còn lại, hoặc gần như thế, nó để cho chúng ta tự quyết định” (Chương XXV) – chính là tinh túy của luận điểm này. “Nửa chúng ta tự quyết định” ấy là lãnh địa của Virtù. Bài toán vận mệnh không có đáp án tuyệt đối, mà có một phương pháp giải, đó là không ngừng rèn luyện Virtù (trí tuệ, ý chí, và sự linh hoạt) để có thể liên tục đọc hiểu, thích nghi và chế ngự những biến số của Fortuna. Mục đích tối hậu của đời người không phải là giành một chiến thắng hoàn toàn trước số phận, mà là làm chủ nghệ thuật cân bằng chủ động để đồng hành cùng nó, biến mối đe dọa thành cơ hội, và dùng năng lực bản thân để viết nên định mệnh của chính mình.
Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Cuộc thi Điểm sách hay 2025”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.
Lê Ngọc Hải hiện là sinh viên ngành Bảo đảm pháp lý về an ninh quốc gia – Đại học Tổng hợp Bộ Nội vụ Liên bang Nga mang tên V.Ya. Kikotya. Mối quan tâm của Hải là các vấn đề liên quan đến lịch sử, văn hóa, chính trị, pháp luật của các quốc gia. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Lê Ngô Huyền Trang hiện là cử nhân ngành Quan hệ Quốc tế, Khoa Quốc tế - Đại học Huế. Lĩnh vực quan tâm của Trang là xung đột di cư, luật nhân quyền quốc tế, ngoại giao gấu trúc, quyền lực mềm và ngoại giao công chúng theo đặc trưng Trung Quốc. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Từ lâu, Niccolo Machiavelli (1469-1527) là nhân vật khiến các học giả trong giới Quan hệ Quốc tế (International Relations) cảm thấy rất khó hiểu. Ví dụ, theo quan điểm của Martin Wight, Machiavelli sẽ là “người đầu tiên” (kể từ thời Hy Lạp) nhìn nhận chính trị mà không có tiền giả định về đạo đức. Theo một nghĩa đích thực, Machiavelli thực sự là người khai sinh ra Chủ nghĩa hiện thực (Realism). Nếu hiểu theo cách này thì Machiavelli là người đã mở chiếc hộp Pandora của nền chính trị hiện đại, đồng thời phơi bày bộ mặt quỷ dữ của nó: sự bất khả trong việc hòa giải và dung hòa giữa đạo đức và chính trị, hai thế giới khác biệt một trời một vực (toto caelo).
Trong “chủ nghĩa hiện thực của Machiavelli”, thế giới hiện thực thấm đẫm cái nhìn bi kịch về lịch sử và chính trị. Về bản chất, con người vốn dĩ luôn muốn chiếm đoạt tất cả và làm mọi thứ, nhưng vận mệnh lại giới hạn những gì họ sở hữu và hưởng thụ, những dục vọng của con người sẽ liên tục phải va đập vào những bức tường mang tên “vận mệnh” (fortuna) này.
Theo Machiavelli, hành động chính trị không thể bị giam hãm trong bất kì một cấu trúc nào, bởi nó phụ thuộc vào mối quan hệ biến đổi không ngừng giữa vận mệnh và đức hạnh (virtù). Vận mệnh, như Machiavelli giải thích trong một đoạn nổi tiếng trong tác phẩm Quân vương (The Prince), là “một dòng sông hung dữ” không thể bị ngăn chặn hay đóng khung trong một hình thái hay một không gian nào. Thực vậy, “vị quân vương nào dựa hoàn toàn vào vận mệnh sẽ đi đến chỗ diệt vong ngay khi vận mệnh thay đổi”.
Lời giải cho bài toán vận mệnh - Tài năng và ý chí của quân vương
Ở trên, chúng ta đã thừa nhận sức mạnh áp đảo và bản chất khó lường của vận mệnh (Fortuna) - thứ mà Machiavelli ví như “cơn lũ cuốn phăng mọi thành lũy” hay “người đàn bà” (Chương XXV), thì tiếp theo ta sẽ thấy có một câu hỏi khác cũng quan trọng không kém: Con người, trước sức mạnh vũ bão của số phận, phải ứng xử như thế nào? Liệu có phải chỉ biết cam chịu và phó mặc, chấp nhận vai trò của một kẻ bị động, như những chiếc thuyền con chòng chành giữa biển động?
Với Quân vương, Machiavelli không cho là vậy. Cái vĩ đại trong tư duy của ông nằm ở chỗ, ngay sau khi đặt ra một đề bài nan giải về sự thống trị của vận mệnh, Machiavelli đồng thời đưa ra lời giải cho chính bài toán ấy. Ông không để độc giả chìm trong sự bất lực, mà trao cho họ một công cụ, một vũ khí, một thứ ánh sáng của hy vọng thực tiễn. Công cụ ấy không phải là lời cầu nguyện, cũng không phải là sự trông chờ vào phép màu, mà là thứ năng lực nằm ngay trong tầm tay của mỗi nhà lãnh đạo: Virtù - Ý chí và Tài năng. Đây chính là nửa còn lại của phương trình vận mệnh, là lời đáp trả chủ động và quyết liệt của con người trước những thử thách ngẫu nhiên.
Virtù, trong tiếng Ý có nghĩa là “đức hạnh” hoặc “sức mạnh”, bắt nguồn từ tiếng Latinh virtus (nghĩa đen là “sự nam tính” nhưng theo nghĩa của “người đàn ông” gần với “quý ông” hơn là “nam tính” hoặc “nam giới”). Tuy nhiên với Machiavelli, Virtù đã được mang một tầng nghĩa khác. Nó là sự tổng hòa của trí tuệ sắc sảo (prudenza), ý chí sắt đá (fermezza), sự nhạy bén chính trị, lòng dũng cảm và khả năng hành động quyết đoán – những phẩm chất cần có của một đấng cai trị.
Sức mạnh của Virtù được thể hiện qua hai nhóm “công cụ” then chốt. Nhóm thứ nhất mang tính phòng thủ và kiến tạo nền tảng: đó là việc dựa vào “vũ khí của chính mình” thay vì lính đánh thuê hay liên minh bấp bênh (Chương XIII), là việc xây dựng luật pháp và quân đội mạnh như hai trụ cột song hành (Chương XII). Những hành động này giống như việc “đắp đê” vững chắc, là thành quả của Virtù để phòng khi “dòng sông” Fortuna nổi giận. Nhóm thứ hai có tính tấn công và thích nghi, đây là điểm đặc sắc nhất. Machiavelli chỉ ra rằng để giữ vững nhà nước, nhà lãnh đạo đôi khi “không thể hành xử theo mọi tiêu chuẩn của cái thiện” (Chương XV). Virtù nằm ở sự khôn ngoan để biết khi nào nên như con cáo (dùng mưu trí, thậm chí lừa dối) và khi nào phải như con sư tử (dùng sức mạnh hủy diệt) (Chương XVIII). Nguyên tắc thích nghi này cho phép Virtù uốn mình theo những đòi hỏi khắc nghiệt của hoàn cảnh (Fortuna) mà không mất khả năng kiểm soát.
Tuy nhiên, đỉnh cao trong tư tưởng của Machiavelli là ở việc ông không coi Virtù và Fortuna là hai thế lực đối chọi và loại trừ nhau. “Lời giải” thực sự là thiết lập một sự cân bằng động giữa chúng, việc này được ông minh họa bằng hai phép ẩn dụ kinh điển trong Chương XXV. Thứ nhất, Fortuna như một dòng sông hung dữ. Con người có Virtù không đứng chống lại nó một cách ngu xuẩn, mà chủ động “đắp đê, đào kênh khi trời yên” để khi lũ đến, sức mạnh của dòng nước được kiểm soát và thậm chí khai thác. Ở đây, Virtù là công trình thủy lợi, còn Fortuna là nguồn nước - một mối quan hệ quản trị và khai thác. Thứ hai, Fortuna như một người đàn bà. Machiavelli tuyên bố thẳng thắn: “Vận mệnh là một người phụ nữ, và nếu bạn muốn kiểm soát nàng, bạn phải đánh và dày vò nàng.” Cách “đánh và dày vò” ấy không phải là bạo lực vô tri, mà chính là sự chủ động táo bạo, quyết đoán và tràn đầy năng lượng của tuổi trẻ - những biểu hiện sống động của Virtù. Fortuna (người phụ nữ) bị thu hút và chinh phục bởi năng lượng chủ động ấy. Từ hai phép ẩn dụ này, ta thấy rõ công thức cân bằng: Virtù phải được định hướng bởi sự hiểu biết về Fortuna (đọc được dòng chảy, tính khí người đàn bà), và Fortuna chỉ thực sự trở thành yếu tố tích cực khi nó được đáp trả bằng hành động Virtù thích đáng (xây đê, dám chinh phục).
Quan điểm về sự cân bằng giữa Virtù và Fortuna trong tư tưởng của Machiavelli không chỉ là một lý thuyết chính trị thời Phục hưng, mà nó vang vọng và tìm thấy những điểm tương đồng thú vị trong tư tưởng của Hàn Phi Tử ở phương Đông trong khi vẫn giữ nguyên tính thời sự trong việc xây dựng quyền lực của xã hội hiện đại. Hàn Phi – một học giả nổi tiếng theo trường phái Pháp gia thời Chiến quốc – và Machiavelli dù sống cách nhau gần 2000 năm đã có một sự đồng điệu đáng kinh ngạc về tính thực dụng và sự cứng rắn trong quản lý quyền lực. Với Quân vương, Machiavelli đã tách Virtù vượt lên khỏi đạo đức Kito giáo. Còn Hàn Phi Tử đã phủ nhận quan điểm “đức trị” của Nho giáo, cho rằng trong thực tế, đạo đức (nhân, nghĩa, lễ) không đủ hiệu quả để trị nước. Vì vậy, cả hai đều chú trọng đến “thuật”, tức sự linh hoạt trong cai trị và quản lý đất nước.
Không chỉ trong thời Phục hưng, quan điểm của Machiavelli vẫn giữ nguyên giá trị cho đến ngày nay. Chính trị gia lão luyện này mang đến một bài học rằng, thay vì sợ hãi hoặc đổ lỗi cho “thời thế” (như kinh tế khó khăn, cạnh tranh khốc liệt hay biến động bất ngờ) thì chúng ta cần tập trung vào thứ mình có thể kiểm soát là bản thân. Đó chính là Virtù, là trí tuệ để học hỏi và thích nghi, ý chí để không bỏ cuộc, và sự linh hoạt để thay đổi khi cần. Chẳng hạn, ta phải học kỹ năng mới để giữ việc trong thời đại số. Và cũng đừng mong đợi một con đường bằng phẳng. Thành công thường đến từ việc dám hành động táo bạo, nắm bắt cơ hội giữa khó khăn, và chuẩn bị sẵn sàng cho rủi ro.
***
Vậy nên, kết luận nổi tiếng của Machiavelli – “Vận mệnh chỉ quyết định một nửa hành động của chúng ta, nhưng nửa còn lại, hoặc gần như thế, nó để cho chúng ta tự quyết định” (Chương XXV) – chính là tinh túy của luận điểm này. “Nửa chúng ta tự quyết định” ấy là lãnh địa của Virtù. Bài toán vận mệnh không có đáp án tuyệt đối, mà có một phương pháp giải, đó là không ngừng rèn luyện Virtù (trí tuệ, ý chí, và sự linh hoạt) để có thể liên tục đọc hiểu, thích nghi và chế ngự những biến số của Fortuna. Mục đích tối hậu của đời người không phải là giành một chiến thắng hoàn toàn trước số phận, mà là làm chủ nghệ thuật cân bằng chủ động để đồng hành cùng nó, biến mối đe dọa thành cơ hội, và dùng năng lực bản thân để viết nên định mệnh của chính mình.
Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Cuộc thi Điểm sách hay 2025”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.
Lê Ngọc Hải hiện là sinh viên ngành Bảo đảm pháp lý về an ninh quốc gia – Đại học Tổng hợp Bộ Nội vụ Liên bang Nga mang tên V.Ya. Kikotya. Mối quan tâm của Hải là các vấn đề liên quan đến lịch sử, văn hóa, chính trị, pháp luật của các quốc gia. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Lê Ngô Huyền Trang hiện là cử nhân ngành Quan hệ Quốc tế, Khoa Quốc tế - Đại học Huế. Lĩnh vực quan tâm của Trang là xung đột di cư, luật nhân quyền quốc tế, ngoại giao gấu trúc, quyền lực mềm và ngoại giao công chúng theo đặc trưng Trung Quốc. Độc giả có thể liên hệ với tác giả qua email: [email protected].
Từ khoá: Quân vương Điểm sách Machiavelli
