“Ngoại giao giá trị” thay cho “ngoại giao ngân phiếu”: Cách Đài Loan giữ đồng minh dưới thời Lại Thanh Đức

Dưới thời cựu Tổng thống Thái Anh Văn (Tsai Ing-wen), Đài Loan đã mất 10 đối tác ngoại giao chính thức vào tay Trung Quốc - quốc gia liên tục tận dụng quyền lực kinh tế để thu hút các đồng minh của Đài Bắc. Tuy nhiên, kể từ khi Tổng thống Lại Thanh Đức (Lai Ching-te) nhậm chức vào tháng 5/2024, không có thêm đồng minh nào rời bỏ Đài Loan. Việc giữ vững “mặt trận ngoại giao” cho thấy Đài Loan vẫn có thể vượt lên những hạn chế của mình và chứng tỏ sức bền trước chiến dịch cô lập không ngừng từ Bắc Kinh.

Chiến lược duy trì đồng minh ngoại giao của Đài Loan

Ngoại giao cấp cao đóng vai trò then chốt trong việc củng cố mạng lưới đồng minh nhỏ bé nhưng trọng yếu của Đài Loan. Trong một năm rưỡi cầm quyền, Tổng thống Lại đã đến thăm Quần đảo Marshall, Tuvalu và Palau, trong khi Ngoại trưởng Lâm Gia Long (Lin Chia-lung) có các chuyến công du chớp nhoáng qua Trung Mỹ và Caribe. Ở chiều ngược lại, Đài Loan đón tiếp các nhà lãnh đạo từ Eswatini, Guatemala, Quần đảo Marshall và Palau, cùng nhiều phái đoàn cấp cao khác đến từ Haiti, Saint Kitts và Nevis, Saint Lucia, Eswatini, Belize, Tuvalu và Guatemala.

Dưới thời Lại Thanh Đức, Đài Loan chuyển hướng từ viện trợ ngắn hạn sang xây dựng các quan hệ đối tác dài lâu. Tháng 10/2024, Ngoại trưởng Lâm công bố kế hoạch hỗ trợ toàn diện cho các đồng minh, tập trung vào bảy lĩnh vực ưu tiên: củng cố chuỗi cung ứng bán dẫn, tăng cường quản trị kỹ thuật số, phát triển năng lượng mới và tín chỉ carbon, xây dựng khu công nghệ thông minh, y tế thông minh, đổi mới nông nghiệp và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Ông nhấn mạnh rằng Đài Loan không dựa vào “ngoại giao ngân phiếu” (checkbook diplomacy) mà sẽ chia sẻ “mô hình và kinh nghiệm phát triển thành công” để giúp các đồng minh đạt được tăng trưởng bền vững.

Trọng tâm của sáng kiến này là tạo ra giá trị thực bằng cách gắn lợi ích của Đài Loan với các ưu tiên phát triển của đồng minh. Tổng thống Lại thường nhấn mạnh “ngoại giao dựa trên giá trị” (values-based diplomacy) thông qua hợp tác với những quốc gia cùng chia sẻ niềm tin vào tự do, dân chủ, nhân quyền và pháp quyền. Trên thực tế, Đài Loan đã cụ thể hóa định hướng này qua hàng loạt dự án hợp tác trong bảy lĩnh vực kể trên.

Tại Eswatini, Đài Loan hỗ trợ xây dựng kho dự trữ dầu chiến lược dự kiến hoàn thành trong ba năm. Khi đi vào hoạt động, cơ sở này sẽ cho phép Eswatini dự trữ nhiên liệu trong 60 ngày – yếu tố sống còn với một quốc gia gần như phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu từ Nam Phi và dễ bị ảnh hưởng bởi biến động giá cả toàn cầu. Ở Trung Mỹ, Đài Loan cam kết giúp Guatemala phát triển ngành công nghiệp bán dẫn.

Tại Saint Lucia, Đài Loan khởi động Dự án Cơ sở Hạ tầng Nhỏ trị giá 5 triệu USD, bao gồm hơn 250 hạng mục như đường làng, cầu, hệ thống thoát nước và nhà ở. Sáng kiến này được kỳ vọng tạo ra khoảng 700 việc làm, nâng cao kỹ năng lao động và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Đài Loan cũng giúp Palau hiện đại hóa hệ thống nghị viện thông qua Dự án Chuyển đổi số Quốc hội OEK, bao gồm nâng cấp thiết bị nghe nhìn, củng cố an ninh mạng và triển khai hệ thống bỏ phiếu điện tử để tăng tính hiệu quả, tính minh bạch, và khả năng tiếp cận. Bên cạnh đó, Đài Loan cam kết giúp Guatemala tăng cường năng lực an ninh mạng bằng cách xây dựng các trung tâm vận hành an ninh mạng chuyên biệt và đào tạo nhân lực công nghệ thông tin.

Các dự án về năng lượng tái tạo và tín chỉ carbon tập trung chủ yếu tại khu vực châu Mỹ. Tổ chức các quốc đảo Caribe phía Đông (OECS) đã nhận được khoản đầu tư 200.000 USD để lắp đặt hệ thống năng lượng mặt trời tại các tòa nhà công ở Saint Lucia, Saint Vincent và Grenadines, cũng như Saint Kitts và Nevis. Xa hơn về phía Nam, Đài Loan hợp tác với Paraguay trong lĩnh vực tín chỉ carbon: tháng 7 vừa qua, Sàn giao dịch Giải pháp Carbon Đài Loan đã niêm yết Dự án Tái trồng rừng Paraguay, tạo cơ chế để doanh nghiệp bù đắp lượng phát thải.

Paraguay cũng nhận được hỗ trợ phát triển công viên khoa học thông minh. Tháng 2 năm nay, Công viên Công nghệ Thông minh Đài Loan – Paraguay được khánh thành với khoản đầu tư 6,3 triệu USD, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm hậu cần và công nghiệp công nghệ cao của nước này, đồng thời thúc đẩy sự phát triển công nghệ cao của Paraguay.

Trong lĩnh vực y tế, Đài Loan tài trợ trang thiết bị hiện đại cho Eswatini, bao gồm máy chụp cắt lớp vi tính, máy chụp đáy mắt và máy mô phỏng bệnh nhân, để nâng cao năng lực chẩn đoán của Eswatini. Đài Loan cũng hỗ trợ Saint Lucia 1 triệu USD nhằm cải thiện dịch vụ chăm sóc người cao tuổi.

Đổi mới nông nghiệp đã trở thành trọng tâm trong chiến lược hỗ trợ các đồng minh của Đài Loan. Tại Tuvalu, thông qua một dự án mới do Liên hiệp Châu Âu (EU) hỗ trợ, do Phái đoàn Kỹ thuật Đài Loan dẫn đầu, Tuvalu sẽ thiết lập một dự án trang trại tại “Friendship Farm”, kết hợp các công nghệ của Đài Loan như tưới tiêu thông minh, canh tác ống đứng, đầu vào hữu cơ và các mô hình chăn nuôi gia cầm quy mô nhỏ.

Tương tự, Đài Loan đã tăng cường hỗ trợ cho các đồng minh vùng Caribe. Tại Saint Vincent và Grenadines, Bộ Nông nghiệp nước này đã nhận được các thiết bị mới, bao gồm phòng lạnh, máy rửa và phân loại, máy hút chân không và máy kéo. Trong khi đó, Saint Lucia đã nhận được khoản tài trợ 1 triệu USD để nâng cấp Khu liên hợp Thủy sản Vieux-Fort; và cải thiện vệ sinh, cơ sở hạ tầng và các tiện nghi tổng thể để phục vụ tốt hơn cho cộng đồng ngư dân địa phương.

Tại Belize, Bộ trưởng Ngoại giao Lâm Gia Long đã thúc đẩy ưu tiên cho thương mại hải sản, theo đó Đài Loan đã phê duyệt nhập khẩu tôm chân trắng đông lạnh vào tháng 8. Các chương trình viện trợ lương thực cũng tiếp tục được triển khai, với 40 tấn gạo được vận chuyển đến Quần đảo Marshall và 10.000 bao gạo được vận chuyển đến Saint Vincent và Grenadines. Tại Paraguay, Đài Loan đã áp dụng thuế quan ưu đãi cho 19 sản phẩm – 17 trong số đó được miễn thuế – đồng thời giảm dần thuế suất đối với bánh gạo và mật ong tự nhiên.

Chăm sóc sức khỏe cũng là một lĩnh vực đáng chú ý. Đài Loan đã đào tạo 20 nhân viên y tế từ Eswatini về cách sử dụng thiết bị chẩn đoán tiên tiến và tích hợp AI, hướng tới xây dựng một đội ngũ cốt cán vận hành hệ thống này tại sáu bệnh viện tuyến trung ương và tuyến cao hơn. Tương tự, Dự án Bệnh viện Thông minh Đài Loan - Palau đã được khởi động nhằm ứng dụng AI trong việc cung cấp các dịch vụ chẩn đoán theo thời gian thực và tiết kiệm chi phí.

Ngoài lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, Đài Loan còn ứng dụng AI vào nông nghiệp thông qua hợp tác với Paraguay về nuôi trồng thủy sản và trồng hoa lan. Vào tháng 5, 28 sinh viên Paraguay đã đến Đài Loan để tham gia khóa đào tạo chuyên sâu về ứng dụng AI trong cuộc sống hàng ngày.

Bảy lĩnh vực hợp tác này bao phủ gần như toàn bộ mạng lưới đồng minh ngoại giao của Đài Loan, ngoại trừ Vatican – nơi chủ yếu ưu tiên cho các hoạt động tôn giáo. Tuy nhiên, quan hệ giữa Đài Loan và Vatican vẫn ổn định, đặc biệt trong bối cảnh Trung Quốc nhiều lần vi phạm thỏa thuận năm 2018 khi tự ý bổ nhiệm giám mục mà không có sự chấp thuận của Vatican.

Liệu thành công ngoại giao của Đài Loan có bền vững?

Trung Quốc đang kiên trì theo đuổi chiến lược dài hạn nhằm thu hút các đồng minh của Đài Loan, và không có gì đảm bảo rằng Tổng thống Lại có thể giữ được toàn bộ 12 nước này đến hết nhiệm kỳ. Eswatini là một ví dụ điển hình cho rủi ro này, xét đến quy mô kinh tế không đáng kể của nước này và thực tế là “lợi ích của Trung Quốc hiện hữu” tại đây. Mặc dù có mối quan hệ lâu dài với Đài Loan, quốc gia châu Phi này đã ký hợp đồng với một doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc để xây dựng Đập Mpakeni. Mặc dù dự án có vẻ nhỏ, nhưng đây có thể là bước đầu tiên hướng tới một “cú ngoặt” ngoại giao trong những năm tới, xét đến sự bất ổn do sự thiếu minh bạch trong quá trình ra quyết định của Eswatini. Mối quan hệ thân thiết của Đài Loan với hoàng gia, đặc biệt là với Quốc vương Mswati III, cho đến nay đã giúp Eswatini tránh được ảnh hưởng của Trung Quốc. Tuy nhiên, sự ổn định này chỉ kéo dài chừng nào Quốc vương còn tại vị.

Saint Lucia là một trường hợp đáng lo ngại khác. Quốc gia này có lịch sử “dao động” về ngoại giao giữa Trung Quốc và Đài Loan. Nước này từng chuyển sang công nhận Trung Quốc vào năm 1997, trước khi khôi phục quan hệ với Đài Loan một thập kỷ sau đó. Vào tháng 5, Saint Lucia đã cử đại diện tham dự Diễn đàn Trung Quốc - CELAC (Cộng đồng các quốc gia Mỹ Latin và Caribe) tại Bắc Kinh, thể hiện thiện chí mà phía Trung Quốc “hoan nghênh và ủng hộ”. Ông Lâm cho biết Saint Lucia có lý do riêng để tham dự Diễn đàn tại Bắc Kinh. Tuy nhiên, động thái này khiến Đài Bắc không khỏi lo ngại.

Mặc dù rủi ro có vẻ thấp hơn, Đài Loan cũng nên theo dõi các diễn biến ở Haiti. Năm ngoái, Trung Quốc đã ủng hộ Nghị quyết 2743 của Liên Hợp Quốc (LHQ), gia hạn nhiệm vụ của Văn phòng LHQ tại Haiti, qua đó duy trì sự hiện diện quốc tế cần thiết để duy trì an ninh cho người dân Haiti. Port-au-Prince đã đáp lại bằng lòng biết ơn và tuyên bố sẵn sàng duy trì liên lạc với Trung Quốc. Là quốc gia nghèo nhất Tây bán cầu và bị các băng đảng vũ trang hoành hành, trong khi vấn nạn buôn bán vũ khí và sự thiếu năng lực của nhà nước ngày càng đáng thất vọng, Haiti rất dễ bị tác động bởi sức ép kinh tế và chính trị. Và nếu Bắc Kinh tăng cường hỗ trợ, khả năng nước này đổi chiều trong quan hệ ngoại giao với Đài Loan là điều hoàn toàn có thể.

Đối với một chính phủ đang chịu áp lực không ngừng từ Bắc Kinh, việc giữ chân 12 đồng minh ngoại giao không phải là một thành tựu nhỏ, đặc biệt là khi Tổng thống Lại đang phải đối mặt với tình hình chính trị nội bộ bất ổn và sự cản trở từ Quốc Dân Đảng (Kuomintang), đảng đối lập lớn nhất của Đảng Dân Tiến (Democratic Progressive Party) cầm quyền. Thành công của chính quyền Lại Thanh Đức đến nay đã nhấn mạnh giá trị của việc xây dựng lợi ích phát triển chung và các kết nối con người, thay vì cố gắng bắt kịp Bắc Kinh thông qua viện trợ tài chính. Lý do rất đơn giản: cạnh tranh kinh tế với Trung Quốc là vô ích, khi đối thủ của Đài Loan là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Do đó, chính quyền Đài Loan dưới thời Tổng thống Lại cần tiếp tục giữ vững lập trường bằng cách tăng cường quan hệ hợp tác trong các lĩnh vực phát triển trọng yếu, đồng thời củng cố các kênh tiếp xúc cấp cao. Suy cho cùng, khả năng Đài Loan duy trì được các đồng minh của mình phụ thuộc vào độ bền chặt của mối quan hệ song phương và những lợi ích lâu dài mà các quốc gia đối tác nhận thức. Tuy nhiên, chỉ thời gian mới có thể trả lời liệu sự hỗ trợ và gắn kết của Đài Loan có đủ sức ngăn các đồng minh không rơi vào quãy đạo ảnh hưởng của Bắc Kinh hay không.

*Ghi chú của VSF: Phiên bản tiếng Anh của bài viết đã được xuất bản trên The Diplomat với tiêu đề “Can Lai’s Taiwan Hold on to Its Diplomatic Allies?”. Bài viết này do đội ngũ VSF dịch với sự chấp thuận của (các) tác giả.