Ngồi vào bàn tiệc, hay có tên trong thực đơn?
“Các cường quốc tầm trung phải hành động cùng nhau, bởi nếu chúng ta không ngồi ở bàn tiệc, thì chúng ta sẽ có tên trong thực đơn” - Thủ tướng Canada Mark Carney.
Vào ngày 20/1, Thủ tướng Canada Mark Carney đã có bài phát biểu đầy ấn tượng tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) thường niên ở Davos. Ông nhấn mạnh rằng trong bối cảnh trật tự quốc tế dựa trên luật lệ đang nhường chỗ cho chính trị cường quyền, hội nhập quốc tế trở thành công cụ cưỡng chế, các cường quốc tầm trung cần hợp tác với nhau trong trật tự thế giới mới, đòi hỏi sự cân bằng chủ động hơn giữa các giá trị và chủ nghĩa hiện thực.
Bài phát biểu của Thủ tướng Carney có thể mang lại nhiều gợi mở để Việt Nam trở thành một cường quốc tầm trung thực thụ.
Dưới đây là lược dịch toàn văn bài phát biểu của Thủ tướng Carney.
“Thật là vinh dự và cũng là nghĩa vụ khi có mặt cùng quý vị tối nay trong thời điểm bước ngoặt mà Canada và thế giới đang trải qua. Hôm nay tôi sẽ nói về sự rạn nứt của trật tự thế giới, sự kết thúc của một câu chuyện hư cấu, và sự khởi đầu của một thực tế khắc nghiệt, nơi mà về mặt địa chính trị, các cường quốc, với quyền lực và vai trò chủ đạo, không bị ràng buộc bởi bất kỳ giới hạn nào.
Mặt khác, tôi muốn nói với quý vị rằng các quốc gia khác, đặc biệt là các cường quốc tầm trung như Canada, không phải là không có quyền lực. Các nước này có năng lực kiến tạo một trật tự mới bao hàm các giá trị của chúng ta, như tôn trọng nhân quyền, phát triển bền vững, đoàn kết, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia.
Sức mạnh của các quốc gia yếu hơn bắt đầu từ sự trung thực.
Dường như mỗi ngày chúng ta đều được nhắc nhở rằng mình đang sống trong kỷ nguyên cạnh tranh giữa các cường quốc, rằng trật tự dựa trên luật lệ đang lụi tàn, và rằng kẻ mạnh có thể làm những gì họ có thể, và kẻ yếu phải chịu đựng những gì họ phải chịu.
Câu châm ngôn này của sử gia người Hy Lạp Thucydides được trình bày như một điều tất yếu, thể hiện logic tự nhiên của quan hệ quốc tế đang tự khẳng định lại. Và đối mặt với logic này, các quốc gia nghiêng về xu hướng thỏa hiệp để tồn tại, nhượng bộ, và tránh rắc rối, với niềm hy vọng rằng sự tuân thủ sẽ mang lại an toàn.
Nhưng điều đó sẽ không xảy ra. Vậy, chúng ta có những lựa chọn nào?
Năm 1978, nhà bất đồng chính kiến người Séc Václav Havel – người sau này làm Tổng thống quốc gia này – đã viết một bài luận có tên “Quyền lực của kẻ không quyền lực”, và trong đó, ông đặt ra một câu hỏi đơn giản: hệ thống cộng sản duy trì sự tồn tại của nó như thế nào?
Và câu trả lời của ông bắt đầu từ một người bán rau quả. Mỗi sáng, người bán rau quả này đều đặt một tấm biển trong cửa sổ: “Công nhân toàn thế giới đoàn kết lại!”. Ông ta không tin điều đó. Không một ai tin cả. Nhưng ông ta vẫn đặt tấm biển để tránh rắc rối, để thể hiện sự tuân thủ, để hòa thuận. Và bởi vì mọi người bán hàng trên mọi con phố đều làm như vậy, hệ thống vẫn tồn tại: không chỉ bằng bạo lực, mà còn thông qua sự tham gia của những dân thường vào những nghi lễ mà họ biết rõ là giả dối. Havel gọi đây là “sống trong dối trá”.
Quyền lực của hệ thống không đến từ chân lý của nó, mà từ sự sẵn lòng của mọi người trong việc giả vờ như nó là sự thật. Và sự mong manh của nó cũng đến từ cùng một nguồn gốc: khi chỉ cần một người ngừng giả vờ, khi người bán rau quả gỡ bỏ tấm biển của mình, ảo tưởng bắt đầu rạn nứt.
Đã đến lúc các công ty và quốc gia nên gỡ bỏ những biển hiệu của mình.
Trong nhiều thập kỷ, các quốc gia như Canada đã thịnh vượng dưới cái mà chúng ta gọi là trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Chúng ta tham gia các thể chế của nó, ca ngợi các nguyên tắc của nó, và hưởng lợi từ tính dự đoán được của nó. Và nhờ đó, chúng ta có thể theo đuổi các chính sách đối ngoại dựa trên giá trị dưới sự bảo trợ của nó.
Chúng ta biết rằng câu chuyện về trật tự quốc tế dựa trên luật lệ một phần là sai sự thật – rằng kẻ mạnh nhất sẽ tự miễn trừ cho mình khi thuận tiện, rằng các quy tắc thương mại được thực thi một cách bất đối xứng. Và chúng ta biết rằng luật pháp quốc tế được áp dụng với mức độ nghiêm ngặt khác nhau tùy thuộc vào danh tính của người bị buộc tội hoặc nạn nhân.
Câu chuyện hư cấu này rất hữu ích, và đặc biệt là bá quyền Mỹ đã giúp cung cấp các hàng hóa công cộng, các tuyến đường biển mở, một hệ thống tài chính ổn định, an ninh tập thể, và hỗ trợ các khuôn khổ giải quyết tranh chấp. Vì vậy, chúng ta đã treo tấm biển trong cửa sổ. Chúng ta tham gia vào các nghi thức, và phần lớn tránh chỉ ra khoảng cách giữa lời nói và thực tế.
Thế nhưng, sự thoả hiệp này giờ đây không còn hiệu quả nữa. Chúng ta đang ở giữa một sự đổ vỡ, chứ không phải là một sự chuyển tiếp.
Hai thập kỷ qua, hàng loạt khủng hoảng về tài chính, y tế, năng lượng và địa chính trị đã phơi bày những rủi ro của sự hội nhập toàn cầu ở mức cực đoan. Gần đây hơn, các cường quốc đã bắt đầu sử dụng hội nhập kinh tế như vũ khí, thuế quan như đòn bẩy, hạ tầng tài chính như công cụ cưỡng ép, và chuỗi cung ứng như những điểm yếu để khai thác.
Bạn không thể sống trong dối trá về lợi ích tương hỗ thông qua hội nhập, khi mà hội nhập lại trở thành nguồn gốc của sự lệ thuộc của bạn.
Các thể chế đa phương mà các cường quốc tầm trung đã dựa vào – Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Liên Hợp Quốc (UN), Hội nghị các bên tham gia Thỏa thuận Khung Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu (COP), vốn là những kiến trúc phục vụ cho việc giải quyết vấn đề tập thể – đang bị đe dọa. Kết quả là, nhiều quốc gia đang đi đến cùng một kết luận rằng họ phải phát triển quyền tự chủ chiến lược lớn hơn trong về năng lượng, lương thực, khoáng sản thiết yếu, tài chính và chuỗi cung ứng.
Xu hướng này là điều dễ hiểu. Một quốc gia không thể tự nuôi sống mình, tự cung cấp nhiên liệu hoặc tự vệ, thì có rất ít lựa chọn. Khi các quy tắc không còn bảo vệ bạn nữa, bạn buộc phải tự bảo vệ mình.
Nhưng hãy nhìn thẳng vào nơi mà điều này sẽ dẫn đến.
Một thế giới của những pháo đài sẽ nghèo nàn hơn, mong manh hơn, và kém bền vững hơn. Ngoài ra, còn một sự thật khác nữa. Nếu các cường quốc từ bỏ ngay cả những quy tắc và giá trị giả tạo để theo đuổi quyền lực và lợi ích của mình mà không bị ràng buộc, thì những lợi ích từ chủ nghĩa giao dịch sẽ khó có thể lặp lại. Các bá quyền không thể liên tục thương mại hoá từ các mối quan hệ của mình.
Các đồng minh sẽ đa dạng hóa để phòng ngừa rủi ro trước bất định. Họ sẽ mua “bảo hiểm”, tăng các lựa chọn để tái xây dựng chủ quyền, vốn từng dựa trên các quy tắc nhưng ngày càng được neo giữ bởi khả năng chống chịu sức ép.
Đây chính là trường hợp quản lý rủi ro kinh điển. Quản lý rủi ro có cái giá của nó, nhưng chi phí của quyền tự chủ chiến lược, của chủ quyền, cũng có thể được chia sẻ. Đầu tư tập thể vào năng lực chống chịu chung sẽ ít tốn kém hơn so với việc mỗi nước tự xây pháo đài riêng. Các tiêu chuẩn chung làm giảm sự phân mảnh. Sự bổ sung lẫn nhau tạo nên hiệu ứng tổng dương.
Câu hỏi đối với các cường quốc tầm trung như Canada không phải là liệu có nên thích nghi với thực tế mới hay không. Chúng ta phải làm vậy. Câu hỏi (nên) là liệu chúng ta thích nghi điều đó bằng cách đơn giản là xây những bức tường cao hơn, hay liệu chúng ta có thể làm điều gì đó tham vọng hơn.
Canada là một trong những quốc gia đầu tiên nhận ra tầm quan trọng của vấn đề, buộc chúng tôi phải thay đổi căn bản tư thế chiến lược của mình. Người Canada nhận thức rằng những giả định thoải mái trước đây của chúng tôi rằng vị trí địa lý và tư cách thành viên trong các liên minh tự động mang lại sự thịnh vượng và an ninh không còn đúng nữa. Và cách tiếp cận mới của chúng tôi dựa trên điều mà Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb gọi là “chủ nghĩa hiện thực dựa trên giá trị”.
Hay nói cách khác, chúng tôi hướng đến việc vừa giữ vững nguyên tắc vừa thực dụng. Nguyên tắc ở đây là cam kết của chúng tôi đối với các giá trị nền tảng, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, cấm sử dụng vũ lực, trừ khi phù hợp với Hiến chương Liên Hợp Quốc, và tôn trọng nhân quyền. Còn thực dụng dựa trên nhận thức rằng tiến bộ thường diễn ra từng bước, và lợi ích thì đa dạng, và không phải đối tác nào cũng chia sẻ tất cả các giá trị của chúng tôi.
Vì vậy, chúng tôi đang tham gia một cách rộng rãi và chiến lược, với nhận thức rõ ràng. Chúng tôi chủ động đối mặt với thế giới như nó vốn có, chứ không chờ đợi một thế giới mà chúng tôi mong muốn. Chúng tôi đang điều chỉnh các mối quan hệ, để chiều sâu của chúng phản ánh các giá trị của mình. Chúng tôi cũng đang ưu tiên can dự rộng khắp để tối đa hóa ảnh hưởng, xét đến sự biến động của trật tự thế giới, những rủi ro mà điều này mang lại và những gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Chúng tôi không chỉ dựa vào sức mạnh của các giá trị mà còn dựa vào giá trị của sức mạnh đó. Chúng tôi đang xây dựng sức mạnh đó ngay tại quê nhà.
Kể từ khi chính phủ của tôi thành lập, chúng tôi đã cắt giảm thuế thu nhập, thuế lợi tức, và thuế đầu tư kinh doanh. Chúng tôi đã loại bỏ tất cả các rào cản liên bang đối với thương mại nội địa. Chúng tôi đang đẩy nhanh tiến độ đầu tư một nghìn tỷ USD vào năng lượng, trí tuệ nhân tạo (AI), khoáng sản quan trọng, các hành lang thương mại mới và hơn thế nữa. Chúng tôi sẽ tăng gấp đôi chi tiêu quốc phòng vào cuối thập kỷ này, và thực hiện điều đó bằng cách xây dựng các ngành công nghiệp trong nước.
Về đối ngoại, chúng tôi đang nhanh chóng đa dạng hóa quan hệ quốc tế. Chúng tôi đã nhất trí về một quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Liên hiệp châu Âu (EU), bao gồm cả việc tham gia chương trình Hành động An ninh cho châu Âu (SAFE), các thỏa thuận mua sắm quốc phòng của châu Âu. Chúng tôi đã ký kết 12 thỏa thuận thương mại và an ninh khác trên bốn châu lục trong sáu tháng. Trong vài ngày qua, chúng tôi đã ký kết các quan hệ đối tác chiến lược mới với Trung Quốc và Qatar. Chúng tôi đang đàm phán các hiệp định thương mại tự do với Ấn Độ, ASEAN, Thái Lan, Philippines và Mercosur.
Ngoài ra, để giúp giải quyết các vấn đề toàn cầu, chúng tôi đang theo đuổi mô hình liên minh linh hoạt, tức các liên minh khác nhau cho các vấn đề khác nhau dựa trên các giá trị và lợi ích chung.
Về vấn đề Ukraine, chúng tôi là thành viên chủ chốt của Liên minh các nước sẵn sàng và là một trong những nước đóng góp lớn nhất tính theo đầu người cho quốc phòng và an ninh của nước này. Đối với chủ quyền Bắc Cực, chúng tôi kiên quyết sát cánh với Greenland và Đan Mạch, và hoàn toàn ủng hộ quyền đặc biệt của họ trong việc quyết định tương lai của Greenland.
Cam kết của chúng tôi đối với Điều 5 của NATO là không lay chuyển, vì vậy chúng tôi đang hợp tác với các đồng minh NATO, bao gồm cả các quốc gia Baltic Bắc Âu, để tăng cường an ninh cho sườn phía bắc và phía tây của liên minh, thông qua các khoản đầu tư chưa từng có của Canada vào radar tầm xa, tàu ngầm, máy bay và lực lượng bộ binh.
Canada kiên quyết phản đối thuế quan đối với Greenland và kêu gọi các cuộc đàm phán tập trung để đạt được các mục tiêu chung về an ninh và thịnh vượng ở Bắc Cực.
Về thương mại đa phương, chúng tôi đang ủng hộ các nỗ lực xây dựng cầu nối giữa Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và EU, điều này sẽ tạo ra một khối thương mại mới gồm 1,5 tỷ người.
Liên quan đến khoáng sản thiết yếu, chúng tôi đang thành lập các “câu lạc bộ người mua” đặt nền tảng trong G7 để thế giới có thể đa dạng hóa nguồn cung, giảm sự phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất. Và về AI, chúng tôi đang hợp tác với các nền dân chủ cùng chí hướng để đảm bảo rằng cuối cùng chúng ta sẽ không bị buộc phải lựa chọn giữa các bá quyền và các siêu nền tảng công nghệ.
Đây không phải là chủ nghĩa đa phương ngây thơ, cũng không phải là dựa dẫm vào các thể chế. Đây là việc xây dựng các liên minh hoạt động hiệu quả theo từng vấn đề, với các đối tác chia sẻ đủ điểm chung để cùng hành động. Trong một số trường hợp, đó sẽ là đại đa số các quốc gia.
Điều này đang tạo ra một mạng lưới kết nối dày đặc trên các lĩnh vực thương mại, đầu tư, văn hóa, mà chúng ta có thể dựa vào đó để đối phó với những thách thức và nắm bắt cơ hội trong tương lai. Tôi cho rằng, các cường quốc tầm trung phải hành động cùng nhau, bởi nếu chúng ta không ngồi ở bàn tiệc, thì chúng ta sẽ có tên trong thực đơn.
Tuy nhiên, các cường quốc hiện tại có thể tự mình hành động. Họ có quy mô thị trường, năng lực quân sự và đòn bẩy để áp đặt các điều khoản. Các cường quốc tầm trung thì không. Khi chúng ta chỉ đàm phán song phương với một bá quyền, chúng ta đàm phán từ thế yếu. Chúng ta chấp nhận những gì được đưa ra. Chúng ta cạnh tranh với nhau để trở thành bên nhượng bộ nhất.
Đây không phải là chủ quyền. Đây là sự trình diễn chủ quyền trong khi chấp nhận sự lệ thuộc. Trong một thế giới cạnh tranh giữa các cường quốc, các cường quốc tầm trung có một sự lựa chọn – hoặc cạnh tranh với nhau để giành ân huệ, hoặc liên kết để tạo ra một con đường thứ ba có sức ảnh hưởng.
Chúng ta không nên để sự trỗi dậy của quyền lực cứng làm lu mờ thực tế rằng sức mạnh của tính chính danh, sự chính trực và luật lệ sẽ vẫn mạnh mẽ, nếu chúng ta chọn sử dụng chúng cùng nhau.
Vậy, với các cường quốc tầm trung, sống thật với niềm tin của mình có nghĩa là gì?
Trước hết, đó là phải gọi đúng tên thực tại. Hãy ngừng viện dẫn trật tự quốc tế dựa trên luật lệ như thể nó vẫn hoạt động như được quảng bá. Hãy gọi đúng bản chất của nó – một hệ thống cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các cường quốc, nơi các nước mạnh nhất theo đuổi lợi ích của mình bằng cách sử dụng hội nhập kinh tế như một hình thức cưỡng chế.
Điều đó có nghĩa là phải hành động nhất quán, áp dụng những tiêu chuẩn như nhau cho cả đồng minh lẫn đối thủ. Khi các cường quốc tầm trung chỉ trích sự cưỡng ép kinh tế từ một hướng, nhưng lại im lặng khi nó đến từ hướng khác, thì chẳng khác nào chúng ta vẫn đang tiếp tục giương cao tấm biển trong cửa sổ.
Điều đó có nghĩa là xây dựng những gì chúng ta tuyên bố tin tưởng thay vì chờ đợi trật tự cũ được khôi phục qua việc tạo ra các thể chế và thỏa thuận hoạt động như những gì được mô tả. Và nó có nghĩa là giảm bớt đòn bẩy cho phép sự cưỡng ép bằng việc xây dựng một nền kinh tế trong nước vững mạnh. Đó nên là ưu tiên tức thì của mọi chính phủ.
Đa dạng hóa quốc tế không chỉ là sự thận trọng về kinh tế, mà còn là nền tảng vật chất cho một chính sách đối ngoại trung thực. Các quốc gia chỉ được quyền đứng trên lập trường nguyên tắc bằng cách giảm thiểu mức độ dễ tổn thương trước sự trả đũa.
Vậy Canada thì sao?
Chúng tôi có những gì thế giới mong muốn. Chúng tôi là một siêu cường năng lượng. Chúng tôi sở hữu trữ lượng khoáng sản quan trọng khổng lồ. Chúng tôi có dân số được giáo dục tốt nhất thế giới. Các quỹ hưu trí của chúng tôi nằm trong số những nhà đầu tư lớn nhất và tinh vi nhất thế giới. Nói cách khác, chúng tôi có vốn, có nhân tài, và một chính phủ với năng lực tài chính to lớn để hành động quyết đoán. Và chúng tôi có những giá trị mà nhiều quốc gia khác khao khát.
Canada là một xã hội đa nguyên hoạt động hiệu quả. Không gian công cộng của chúng tôi sôi động, đa dạng và tự do. Người Canada vẫn cam kết với sự phát triển bền vững. Chúng tôi là một đối tác ổn định và đáng tin cậy trong một thế giới đầy biến động – một đối tác xây dựng và trân trọng các mối quan hệ lâu dài.
Và chúng tôi còn có một điều nữa. Chúng tôi nhận thức được những gì đang xảy ra và quyết tâm hành động phù hợp. Chúng tôi hiểu rằng sự đổ vỡ này đòi hỏi nhiều hơn là sự thích nghi. Nó đòi hỏi sự trung thực về thế giới như nó vốn có.
Chúng ta đang gỡ bỏ tấm biển khỏi cửa sổ. Chúng ta biết trật tự cũ sẽ không quay trở lại. Chúng ta không nên than khóc về nó. Hoài niệm không phải là một chiến lược, nhưng chúng tôi tin rằng từ sự rạn nứt, chúng ta có thể xây dựng nên điều gì đó lớn hơn, tốt hơn, mạnh mẽ hơn, và công bằng hơn. Đây là nhiệm vụ của các cường quốc tầm trung, những quốc gia có nhiều thứ để mất nhất từ một thế giới của những pháo đài và nhiều thứ để được lợi nhất từ sự hợp tác chân chính.
Những kẻ mạnh thì luôn có quyền lực. Nhưng chúng ta cũng có thứ gì đó – khả năng ngừng giả vờ, gọi tên thực tế, xây dựng sức mạnh trong nước và hành động cùng nhau.
Đó là con đường của Canada. Chúng tôi lựa chọn con đường đó một cách công khai và tự tin, và đó là con đường rộng mở cho bất kỳ quốc gia nào sẵn lòng cùng chúng tôi bước đi”.
Vào ngày 20/1, Thủ tướng Canada Mark Carney đã có bài phát biểu đầy ấn tượng tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) thường niên ở Davos. Ông nhấn mạnh rằng trong bối cảnh trật tự quốc tế dựa trên luật lệ đang nhường chỗ cho chính trị cường quyền, hội nhập quốc tế trở thành công cụ cưỡng chế, các cường quốc tầm trung cần hợp tác với nhau trong trật tự thế giới mới, đòi hỏi sự cân bằng chủ động hơn giữa các giá trị và chủ nghĩa hiện thực.
Bài phát biểu của Thủ tướng Carney có thể mang lại nhiều gợi mở để Việt Nam trở thành một cường quốc tầm trung thực thụ.
Dưới đây là lược dịch toàn văn bài phát biểu của Thủ tướng Carney.
“Thật là vinh dự và cũng là nghĩa vụ khi có mặt cùng quý vị tối nay trong thời điểm bước ngoặt mà Canada và thế giới đang trải qua. Hôm nay tôi sẽ nói về sự rạn nứt của trật tự thế giới, sự kết thúc của một câu chuyện hư cấu, và sự khởi đầu của một thực tế khắc nghiệt, nơi mà về mặt địa chính trị, các cường quốc, với quyền lực và vai trò chủ đạo, không bị ràng buộc bởi bất kỳ giới hạn nào.
Mặt khác, tôi muốn nói với quý vị rằng các quốc gia khác, đặc biệt là các cường quốc tầm trung như Canada, không phải là không có quyền lực. Các nước này có năng lực kiến tạo một trật tự mới bao hàm các giá trị của chúng ta, như tôn trọng nhân quyền, phát triển bền vững, đoàn kết, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia.
Sức mạnh của các quốc gia yếu hơn bắt đầu từ sự trung thực.
Dường như mỗi ngày chúng ta đều được nhắc nhở rằng mình đang sống trong kỷ nguyên cạnh tranh giữa các cường quốc, rằng trật tự dựa trên luật lệ đang lụi tàn, và rằng kẻ mạnh có thể làm những gì họ có thể, và kẻ yếu phải chịu đựng những gì họ phải chịu.
Câu châm ngôn này của sử gia người Hy Lạp Thucydides được trình bày như một điều tất yếu, thể hiện logic tự nhiên của quan hệ quốc tế đang tự khẳng định lại. Và đối mặt với logic này, các quốc gia nghiêng về xu hướng thỏa hiệp để tồn tại, nhượng bộ, và tránh rắc rối, với niềm hy vọng rằng sự tuân thủ sẽ mang lại an toàn.
Nhưng điều đó sẽ không xảy ra. Vậy, chúng ta có những lựa chọn nào?
Năm 1978, nhà bất đồng chính kiến người Séc Václav Havel – người sau này làm Tổng thống quốc gia này – đã viết một bài luận có tên “Quyền lực của kẻ không quyền lực”, và trong đó, ông đặt ra một câu hỏi đơn giản: hệ thống cộng sản duy trì sự tồn tại của nó như thế nào?
Và câu trả lời của ông bắt đầu từ một người bán rau quả. Mỗi sáng, người bán rau quả này đều đặt một tấm biển trong cửa sổ: “Công nhân toàn thế giới đoàn kết lại!”. Ông ta không tin điều đó. Không một ai tin cả. Nhưng ông ta vẫn đặt tấm biển để tránh rắc rối, để thể hiện sự tuân thủ, để hòa thuận. Và bởi vì mọi người bán hàng trên mọi con phố đều làm như vậy, hệ thống vẫn tồn tại: không chỉ bằng bạo lực, mà còn thông qua sự tham gia của những dân thường vào những nghi lễ mà họ biết rõ là giả dối. Havel gọi đây là “sống trong dối trá”.
Quyền lực của hệ thống không đến từ chân lý của nó, mà từ sự sẵn lòng của mọi người trong việc giả vờ như nó là sự thật. Và sự mong manh của nó cũng đến từ cùng một nguồn gốc: khi chỉ cần một người ngừng giả vờ, khi người bán rau quả gỡ bỏ tấm biển của mình, ảo tưởng bắt đầu rạn nứt.
Đã đến lúc các công ty và quốc gia nên gỡ bỏ những biển hiệu của mình.
Trong nhiều thập kỷ, các quốc gia như Canada đã thịnh vượng dưới cái mà chúng ta gọi là trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Chúng ta tham gia các thể chế của nó, ca ngợi các nguyên tắc của nó, và hưởng lợi từ tính dự đoán được của nó. Và nhờ đó, chúng ta có thể theo đuổi các chính sách đối ngoại dựa trên giá trị dưới sự bảo trợ của nó.
Chúng ta biết rằng câu chuyện về trật tự quốc tế dựa trên luật lệ một phần là sai sự thật – rằng kẻ mạnh nhất sẽ tự miễn trừ cho mình khi thuận tiện, rằng các quy tắc thương mại được thực thi một cách bất đối xứng. Và chúng ta biết rằng luật pháp quốc tế được áp dụng với mức độ nghiêm ngặt khác nhau tùy thuộc vào danh tính của người bị buộc tội hoặc nạn nhân.
Câu chuyện hư cấu này rất hữu ích, và đặc biệt là bá quyền Mỹ đã giúp cung cấp các hàng hóa công cộng, các tuyến đường biển mở, một hệ thống tài chính ổn định, an ninh tập thể, và hỗ trợ các khuôn khổ giải quyết tranh chấp. Vì vậy, chúng ta đã treo tấm biển trong cửa sổ. Chúng ta tham gia vào các nghi thức, và phần lớn tránh chỉ ra khoảng cách giữa lời nói và thực tế.
Thế nhưng, sự thoả hiệp này giờ đây không còn hiệu quả nữa. Chúng ta đang ở giữa một sự đổ vỡ, chứ không phải là một sự chuyển tiếp.
Hai thập kỷ qua, hàng loạt khủng hoảng về tài chính, y tế, năng lượng và địa chính trị đã phơi bày những rủi ro của sự hội nhập toàn cầu ở mức cực đoan. Gần đây hơn, các cường quốc đã bắt đầu sử dụng hội nhập kinh tế như vũ khí, thuế quan như đòn bẩy, hạ tầng tài chính như công cụ cưỡng ép, và chuỗi cung ứng như những điểm yếu để khai thác.
Bạn không thể sống trong dối trá về lợi ích tương hỗ thông qua hội nhập, khi mà hội nhập lại trở thành nguồn gốc của sự lệ thuộc của bạn.
Các thể chế đa phương mà các cường quốc tầm trung đã dựa vào – Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Liên Hợp Quốc (UN), Hội nghị các bên tham gia Thỏa thuận Khung Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu (COP), vốn là những kiến trúc phục vụ cho việc giải quyết vấn đề tập thể – đang bị đe dọa. Kết quả là, nhiều quốc gia đang đi đến cùng một kết luận rằng họ phải phát triển quyền tự chủ chiến lược lớn hơn trong về năng lượng, lương thực, khoáng sản thiết yếu, tài chính và chuỗi cung ứng.
Xu hướng này là điều dễ hiểu. Một quốc gia không thể tự nuôi sống mình, tự cung cấp nhiên liệu hoặc tự vệ, thì có rất ít lựa chọn. Khi các quy tắc không còn bảo vệ bạn nữa, bạn buộc phải tự bảo vệ mình.
Nhưng hãy nhìn thẳng vào nơi mà điều này sẽ dẫn đến.
Một thế giới của những pháo đài sẽ nghèo nàn hơn, mong manh hơn, và kém bền vững hơn. Ngoài ra, còn một sự thật khác nữa. Nếu các cường quốc từ bỏ ngay cả những quy tắc và giá trị giả tạo để theo đuổi quyền lực và lợi ích của mình mà không bị ràng buộc, thì những lợi ích từ chủ nghĩa giao dịch sẽ khó có thể lặp lại. Các bá quyền không thể liên tục thương mại hoá từ các mối quan hệ của mình.
Các đồng minh sẽ đa dạng hóa để phòng ngừa rủi ro trước bất định. Họ sẽ mua “bảo hiểm”, tăng các lựa chọn để tái xây dựng chủ quyền, vốn từng dựa trên các quy tắc nhưng ngày càng được neo giữ bởi khả năng chống chịu sức ép.
Đây chính là trường hợp quản lý rủi ro kinh điển. Quản lý rủi ro có cái giá của nó, nhưng chi phí của quyền tự chủ chiến lược, của chủ quyền, cũng có thể được chia sẻ. Đầu tư tập thể vào năng lực chống chịu chung sẽ ít tốn kém hơn so với việc mỗi nước tự xây pháo đài riêng. Các tiêu chuẩn chung làm giảm sự phân mảnh. Sự bổ sung lẫn nhau tạo nên hiệu ứng tổng dương.
Câu hỏi đối với các cường quốc tầm trung như Canada không phải là liệu có nên thích nghi với thực tế mới hay không. Chúng ta phải làm vậy. Câu hỏi (nên) là liệu chúng ta thích nghi điều đó bằng cách đơn giản là xây những bức tường cao hơn, hay liệu chúng ta có thể làm điều gì đó tham vọng hơn.
Canada là một trong những quốc gia đầu tiên nhận ra tầm quan trọng của vấn đề, buộc chúng tôi phải thay đổi căn bản tư thế chiến lược của mình. Người Canada nhận thức rằng những giả định thoải mái trước đây của chúng tôi rằng vị trí địa lý và tư cách thành viên trong các liên minh tự động mang lại sự thịnh vượng và an ninh không còn đúng nữa. Và cách tiếp cận mới của chúng tôi dựa trên điều mà Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb gọi là “chủ nghĩa hiện thực dựa trên giá trị”.
Hay nói cách khác, chúng tôi hướng đến việc vừa giữ vững nguyên tắc vừa thực dụng. Nguyên tắc ở đây là cam kết của chúng tôi đối với các giá trị nền tảng, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, cấm sử dụng vũ lực, trừ khi phù hợp với Hiến chương Liên Hợp Quốc, và tôn trọng nhân quyền. Còn thực dụng dựa trên nhận thức rằng tiến bộ thường diễn ra từng bước, và lợi ích thì đa dạng, và không phải đối tác nào cũng chia sẻ tất cả các giá trị của chúng tôi.
Vì vậy, chúng tôi đang tham gia một cách rộng rãi và chiến lược, với nhận thức rõ ràng. Chúng tôi chủ động đối mặt với thế giới như nó vốn có, chứ không chờ đợi một thế giới mà chúng tôi mong muốn. Chúng tôi đang điều chỉnh các mối quan hệ, để chiều sâu của chúng phản ánh các giá trị của mình. Chúng tôi cũng đang ưu tiên can dự rộng khắp để tối đa hóa ảnh hưởng, xét đến sự biến động của trật tự thế giới, những rủi ro mà điều này mang lại và những gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Chúng tôi không chỉ dựa vào sức mạnh của các giá trị mà còn dựa vào giá trị của sức mạnh đó. Chúng tôi đang xây dựng sức mạnh đó ngay tại quê nhà.
Kể từ khi chính phủ của tôi thành lập, chúng tôi đã cắt giảm thuế thu nhập, thuế lợi tức, và thuế đầu tư kinh doanh. Chúng tôi đã loại bỏ tất cả các rào cản liên bang đối với thương mại nội địa. Chúng tôi đang đẩy nhanh tiến độ đầu tư một nghìn tỷ USD vào năng lượng, trí tuệ nhân tạo (AI), khoáng sản quan trọng, các hành lang thương mại mới và hơn thế nữa. Chúng tôi sẽ tăng gấp đôi chi tiêu quốc phòng vào cuối thập kỷ này, và thực hiện điều đó bằng cách xây dựng các ngành công nghiệp trong nước.
Về đối ngoại, chúng tôi đang nhanh chóng đa dạng hóa quan hệ quốc tế. Chúng tôi đã nhất trí về một quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Liên hiệp châu Âu (EU), bao gồm cả việc tham gia chương trình Hành động An ninh cho châu Âu (SAFE), các thỏa thuận mua sắm quốc phòng của châu Âu. Chúng tôi đã ký kết 12 thỏa thuận thương mại và an ninh khác trên bốn châu lục trong sáu tháng. Trong vài ngày qua, chúng tôi đã ký kết các quan hệ đối tác chiến lược mới với Trung Quốc và Qatar. Chúng tôi đang đàm phán các hiệp định thương mại tự do với Ấn Độ, ASEAN, Thái Lan, Philippines và Mercosur.
Ngoài ra, để giúp giải quyết các vấn đề toàn cầu, chúng tôi đang theo đuổi mô hình liên minh linh hoạt, tức các liên minh khác nhau cho các vấn đề khác nhau dựa trên các giá trị và lợi ích chung.
Về vấn đề Ukraine, chúng tôi là thành viên chủ chốt của Liên minh các nước sẵn sàng và là một trong những nước đóng góp lớn nhất tính theo đầu người cho quốc phòng và an ninh của nước này. Đối với chủ quyền Bắc Cực, chúng tôi kiên quyết sát cánh với Greenland và Đan Mạch, và hoàn toàn ủng hộ quyền đặc biệt của họ trong việc quyết định tương lai của Greenland.
Cam kết của chúng tôi đối với Điều 5 của NATO là không lay chuyển, vì vậy chúng tôi đang hợp tác với các đồng minh NATO, bao gồm cả các quốc gia Baltic Bắc Âu, để tăng cường an ninh cho sườn phía bắc và phía tây của liên minh, thông qua các khoản đầu tư chưa từng có của Canada vào radar tầm xa, tàu ngầm, máy bay và lực lượng bộ binh.
Canada kiên quyết phản đối thuế quan đối với Greenland và kêu gọi các cuộc đàm phán tập trung để đạt được các mục tiêu chung về an ninh và thịnh vượng ở Bắc Cực.
Về thương mại đa phương, chúng tôi đang ủng hộ các nỗ lực xây dựng cầu nối giữa Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và EU, điều này sẽ tạo ra một khối thương mại mới gồm 1,5 tỷ người.
Liên quan đến khoáng sản thiết yếu, chúng tôi đang thành lập các “câu lạc bộ người mua” đặt nền tảng trong G7 để thế giới có thể đa dạng hóa nguồn cung, giảm sự phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất. Và về AI, chúng tôi đang hợp tác với các nền dân chủ cùng chí hướng để đảm bảo rằng cuối cùng chúng ta sẽ không bị buộc phải lựa chọn giữa các bá quyền và các siêu nền tảng công nghệ.
Đây không phải là chủ nghĩa đa phương ngây thơ, cũng không phải là dựa dẫm vào các thể chế. Đây là việc xây dựng các liên minh hoạt động hiệu quả theo từng vấn đề, với các đối tác chia sẻ đủ điểm chung để cùng hành động. Trong một số trường hợp, đó sẽ là đại đa số các quốc gia.
Điều này đang tạo ra một mạng lưới kết nối dày đặc trên các lĩnh vực thương mại, đầu tư, văn hóa, mà chúng ta có thể dựa vào đó để đối phó với những thách thức và nắm bắt cơ hội trong tương lai. Tôi cho rằng, các cường quốc tầm trung phải hành động cùng nhau, bởi nếu chúng ta không ngồi ở bàn tiệc, thì chúng ta sẽ có tên trong thực đơn.
Tuy nhiên, các cường quốc hiện tại có thể tự mình hành động. Họ có quy mô thị trường, năng lực quân sự và đòn bẩy để áp đặt các điều khoản. Các cường quốc tầm trung thì không. Khi chúng ta chỉ đàm phán song phương với một bá quyền, chúng ta đàm phán từ thế yếu. Chúng ta chấp nhận những gì được đưa ra. Chúng ta cạnh tranh với nhau để trở thành bên nhượng bộ nhất.
Đây không phải là chủ quyền. Đây là sự trình diễn chủ quyền trong khi chấp nhận sự lệ thuộc. Trong một thế giới cạnh tranh giữa các cường quốc, các cường quốc tầm trung có một sự lựa chọn – hoặc cạnh tranh với nhau để giành ân huệ, hoặc liên kết để tạo ra một con đường thứ ba có sức ảnh hưởng.
Chúng ta không nên để sự trỗi dậy của quyền lực cứng làm lu mờ thực tế rằng sức mạnh của tính chính danh, sự chính trực và luật lệ sẽ vẫn mạnh mẽ, nếu chúng ta chọn sử dụng chúng cùng nhau.
Vậy, với các cường quốc tầm trung, sống thật với niềm tin của mình có nghĩa là gì?
Trước hết, đó là phải gọi đúng tên thực tại. Hãy ngừng viện dẫn trật tự quốc tế dựa trên luật lệ như thể nó vẫn hoạt động như được quảng bá. Hãy gọi đúng bản chất của nó – một hệ thống cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các cường quốc, nơi các nước mạnh nhất theo đuổi lợi ích của mình bằng cách sử dụng hội nhập kinh tế như một hình thức cưỡng chế.
Điều đó có nghĩa là phải hành động nhất quán, áp dụng những tiêu chuẩn như nhau cho cả đồng minh lẫn đối thủ. Khi các cường quốc tầm trung chỉ trích sự cưỡng ép kinh tế từ một hướng, nhưng lại im lặng khi nó đến từ hướng khác, thì chẳng khác nào chúng ta vẫn đang tiếp tục giương cao tấm biển trong cửa sổ.
Điều đó có nghĩa là xây dựng những gì chúng ta tuyên bố tin tưởng thay vì chờ đợi trật tự cũ được khôi phục qua việc tạo ra các thể chế và thỏa thuận hoạt động như những gì được mô tả. Và nó có nghĩa là giảm bớt đòn bẩy cho phép sự cưỡng ép bằng việc xây dựng một nền kinh tế trong nước vững mạnh. Đó nên là ưu tiên tức thì của mọi chính phủ.
Đa dạng hóa quốc tế không chỉ là sự thận trọng về kinh tế, mà còn là nền tảng vật chất cho một chính sách đối ngoại trung thực. Các quốc gia chỉ được quyền đứng trên lập trường nguyên tắc bằng cách giảm thiểu mức độ dễ tổn thương trước sự trả đũa.
Vậy Canada thì sao?
Chúng tôi có những gì thế giới mong muốn. Chúng tôi là một siêu cường năng lượng. Chúng tôi sở hữu trữ lượng khoáng sản quan trọng khổng lồ. Chúng tôi có dân số được giáo dục tốt nhất thế giới. Các quỹ hưu trí của chúng tôi nằm trong số những nhà đầu tư lớn nhất và tinh vi nhất thế giới. Nói cách khác, chúng tôi có vốn, có nhân tài, và một chính phủ với năng lực tài chính to lớn để hành động quyết đoán. Và chúng tôi có những giá trị mà nhiều quốc gia khác khao khát.
Canada là một xã hội đa nguyên hoạt động hiệu quả. Không gian công cộng của chúng tôi sôi động, đa dạng và tự do. Người Canada vẫn cam kết với sự phát triển bền vững. Chúng tôi là một đối tác ổn định và đáng tin cậy trong một thế giới đầy biến động – một đối tác xây dựng và trân trọng các mối quan hệ lâu dài.
Và chúng tôi còn có một điều nữa. Chúng tôi nhận thức được những gì đang xảy ra và quyết tâm hành động phù hợp. Chúng tôi hiểu rằng sự đổ vỡ này đòi hỏi nhiều hơn là sự thích nghi. Nó đòi hỏi sự trung thực về thế giới như nó vốn có.
Chúng ta đang gỡ bỏ tấm biển khỏi cửa sổ. Chúng ta biết trật tự cũ sẽ không quay trở lại. Chúng ta không nên than khóc về nó. Hoài niệm không phải là một chiến lược, nhưng chúng tôi tin rằng từ sự rạn nứt, chúng ta có thể xây dựng nên điều gì đó lớn hơn, tốt hơn, mạnh mẽ hơn, và công bằng hơn. Đây là nhiệm vụ của các cường quốc tầm trung, những quốc gia có nhiều thứ để mất nhất từ một thế giới của những pháo đài và nhiều thứ để được lợi nhất từ sự hợp tác chân chính.
Những kẻ mạnh thì luôn có quyền lực. Nhưng chúng ta cũng có thứ gì đó – khả năng ngừng giả vờ, gọi tên thực tế, xây dựng sức mạnh trong nước và hành động cùng nhau.
Đó là con đường của Canada. Chúng tôi lựa chọn con đường đó một cách công khai và tự tin, và đó là con đường rộng mở cho bất kỳ quốc gia nào sẵn lòng cùng chúng tôi bước đi”.
Từ khoá: cường quốc tầm trung Canada Mark Carney trật tự quốc tế Việt Nam
