Nhất thể hóa chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước, thấy gì từ cấu trúc quyền lực mới của Việt Nam?
Việc nhất thể hóa hai chức danh vừa đưa ông Tô Lâm trở thành nhà lãnh đạo quyền lực trong lịch sử Việt Nam hiện đại vừa tạo điều kiện thuận lợi để ông thực hiện các cải cách đầy tham vọng.
Vào ngày 7/4, Quốc hội Việt Nam đã nhất trí bầu Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN) Tô Lâm giữ chức Chủ tịch nước cho nhiệm kỳ 2026-2031, chính thức nhất thể hóa trên thực tế hai vị trí cao nhất trong hệ thống chính trị Việt Nam là Chủ tịch nước và Tổng Bí thư, tương đồng với mô hình của các quốc gia cộng sản, bao gồm Trung Quốc và Lào.
Động thái này đánh dấu một diễn tiến quan trọng đối với cấu trúc quyền lực thượng tầng của Hà Nội vì nó thiết lập một cơ cấu quyền lực chính trị tập trung cao độ chưa từng thấy trong lịch sử Việt Nam hiện đại kể từ thời Tổng Bí thư Lê Duẩn.
Việc bầu ông Lâm kiêm nhiệm chức vụ Chủ tịch nước nhanh chóng nhận được sự chú ý của dư luận quốc tế. Tờ Bloomberg nhận định điều này “tạo nên một sự tập trung quyền lực hiếm có, khi ông [Lâm] tiến hành thắt chặt kiểm soát và giải quyết những khó khăn kinh tế”. Tờ Reuters quan ngại rằng động thái trên “đánh dấu sự phá vỡ hệ thống lãnh đạo tập thể truyền thống của Việt Nam, tập trung quyền lực vào một nhân vật duy nhất” có thể dẫn tới chủ nghĩa chuyên chế hơn. Tuy nhiên, Reuters đánh giá rằng việc nhất thể hóa cho phép lãnh đạo Hà Nội đưa ra quyết định nhanh hơn.
Tương tự, The Diplomat cho rằng việc ông Lâm củng cố quyền lực có thể làm xói mòn mô hình lãnh đạo tập thể, vốn trong quá khứ đã thành công ngăn chặn sự tập trung quyền lực quá mức vào tay bất kỳ cá nhân nào. Dù vậy, Tạp chí này cho biết việc nhất thể hoá có thể giúp Việt Nam xây dựng và thực hiện các chính sách nhanh chóng và hiệu quả hơn.
Như vậy, một mặt dư luận quốc tế bày tỏ quan ngại về việc Việt Nam có thể đi theo con đường chuyên chế hơn sau khi ông Lâm kiêm nhiệm hai trong năm trụ cột quyền lực (gồm Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch Quốc hội, và Thường trực Ban Bí thư). Mặt khác, sự củng cố quyền lực này lại được nhìn nhận như một tín hiệu tích cực giúp bộ máy quản trị có thể vận hành trơn tru và hiệu quả, phù hợp với chính sách tinh gọn của ông Lâm được thực thi từ năm ngoái.
Những lo ngại về việc ông Lâm kiêm nhiệm cả chức Tổng Bí thư và Chủ tịch nước ngay từ đầu nhiệm kỳ có thể tác động tới hệ thống lãnh đạo tập thể truyền thống của Việt Nam là có cơ sở.
Thứ nhất, những diễn biến chính trị trong nước trong thời gian qua cho thấy, kể từ khi đảm nhiệm chức vụ lãnh đạo ĐCSVN từ người tiền nhiệm Nguyễn Phú Trọng vào năm 2024, ông Lâm – một tướng an ninh và cựu Bộ trưởng Công an – đã nhanh chóng củng cố quyền lực thông qua việc bổ nhiệm và thăng chức cho các đồng minh chủ chốt của ông ở Bộ Công An hoặc quê nhà Hưng Yên. Tiêu biểu trong số đó là ông Lưu Tam Quang (tăng hàm lên Đại tướng, thăng chức lên Bộ trưởng Công an, bầu vào Bộ Chính trị khóa XIII trong năm 2024) và Thượng tướng Nguyễn Duy Ngọc (người hiện là ủy viên Bộ Chính trị và là Trưởng ban Tổ chức Trung ương sau một thời gian ngắn đảm nhiệm chức Bí thư Thành ủy thành phố Hà Nội).
Thứ hai, những bước đi của ông Lâm khiến người ta liên tưởng tới cách thức kiểm soát quyền lực mà Chủ tịch Tập Cận Bình tiến hành tại Trung Quốc, nơi ông đã thành công thâu tóm quyền lực thông qua việc thanh trừng các đối thủ và thực hiện các biện pháp kiểm soát dân sự nghiêm ngặt. Chỉ trong vòng hai năm sau khi trở thành người đứng đầu ĐCSVN, ông Lâm đã đẩy nhanh chiến dịch chống tham nhũng sâu rộng, dẫn tới việc bắt giữ loạt quan chức, qua đó giúp ông củng cố quyền lực nhanh chóng.
Tuy nhiên, những quan ngại như vậy là quá sớm và có phần chưa thuyết phục. Ý tưởng nhất thể hoá hai chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước đã được các nhà quan sát nhiều lần đem ra thảo luận từ trước vì Việt Nam là quốc gia cộng sản duy nhất đến trước ngày 7/4 chưa chính thức hợp nhất hai vị trí này.
Trên thực tế, ĐCSVN đã có những bước chuẩn bị cho tiến trình nhất thể hóa. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng kiêm nhiệm chức Chủ tịch nước sau cái chết đột ngột của Đại tướng Trần Đại Quang vào năm 2018. Lúc đó, ông Trọng tỏ ra thận trọng về việc chính thức hoá hợp nhất hai vị trí Tổng Bí thư và Chủ tịch nước do lo ngại rằng sự tập trung quyền lực như vậy sẽ làm xói mòn nguyên tắc “tập trung dân chủ” trong nội bộ Đảng cũng như cơ chế kiểm soát và cân bằng của Đảng, vốn đã tồn tại kể từ khi Hiến pháp được thông qua năm 1992. Bản thân ông Lâm cũng đã từng kiêm nhiệm vị trí người đứng đầu Nhà nước Việt Nam trong thời gian ngắn (từ tháng 5 đến tháng 10/2024).
Vào tháng 9 năm ngoái, ĐCSVN đã ban hành Quy định số 368-QĐ/TW nâng cấp vị trí Thường trực Ban Bí thư – thường được coi là “Phó Tổng Bí thư” trên thực tế – từ “lãnh đạo cấp cao” thành “lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước”, qua đó chính thức mở rộng cấu trúc quyền lực “Tứ trụ” truyền thống sang “Ngũ trụ”. Việc thể chế hóa mô hình “Ngũ trụ” được coi là một bước đệm quan trọng cho quá trình hợp nhất “hai trụ” Tổng Bí thư và Chủ tịch nước vì nó truyền tải một thông điệp rằng nguyên tắc lãnh đạo tập thể vẫn được tôn trọng và duy trì, mang lại sự cân bằng và ổn định cho cấu trúc lãnh đạo thượng tầng.
Như vậy, giờ đây, Việt Nam trên thực tế vẫn đang tiếp tục duy trì mô hình “Tứ trụ” mà không có dấu hiệu nào cho thấy sẽ xảy ra một cuộc biến động chính trị. Quyền lực đã được san sẻ một cách công bằng trong hàng ngũ lãnh đạo của đất nước và nguyên tắc lãnh đạo dựa trên đồng thuận của Việt Nam vẫn sẽ được duy trì. Và do đó, khả năng ông Lâm sẽ đi theo sách lược của ông Tập nhằm củng cố sự sùng bái cá nhân của mình là khó có thể xảy ra, ít nhất là trong thời gian ngắn.
Bên cạnh đó, thời điểm nhất thể hóa chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước cũng đáng chú ý. Thứ nhất, nó phù hợp với công cuộc tinh gọn bộ máy chính quyền của ông Tô Lâm. Việc hợp nhất hai chức danh cho phép việc ra quyết định giữa Văn phòng Trung ương Đảng và Chủ tịch nước diễn ra nhanh chóng hơn. Về mặt nghi thức ngoại giao, việc nhất thể hóa để đưa lãnh đạo một đảng duy nhất của Việt Nam trở thành nguyên thủ quốc gia giúp xoá bỏ những lúng túng trong việc dàn xếp các chuyến thăm và những vấn đề lễ tân liên quan. Bên cạnh đó, việc nhất thể hóa cũng phản ánh một phần sự xoay chuyển quyết liệt của ông Lâm từ củng cố ý thức hệ sang đổi mới thể chế nhằm đưa Đảng thích ứng tốt hơn trước những cải cách của ông đề ra nhằm hiện đại hóa hệ thống kinh tế và chính trị – xã hội của Việt Nam, đặc biệt khi ông Lâm được coi là “kiến trúc sư” của “kỷ nguyên vươn mình”.
Nếu như hai lần hợp nhất chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước trong quá khứ chỉ được coi là các dàn xếp tạm thời do biến động chính trị ngắn hạn thì hiện nay điều đó đã chính thức được thể chế hóa và có thể sẽ được duy trì đối với những người kế nhiệm ông Lâm. Minh chứng cho lập luận này là việc báo chí của Việt Nam đồng loạt sử dụng thuật ngữ “nhất thể hóa” sau khi ông Lâm được bầu làm Chủ tịch nước, nói rằng điều này “bảo đảm sự thống nhất, xuyên suốt giữa vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, từ đó tạo điều kiện để các chủ trương, đường lối được triển khai nhanh chóng, đồng bộ và sát với thực tiễn hơn”.
***
Không nghi ngờ gì, việc nhất thể hóa hai chức chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước ngay từ đầu nhiệm kỳ đã đưa ông Lâm trở thành nhà lãnh đạo Việt Nam quyền lực nhất. Về tính chính danh, sự hiệu quả và tính chiến lược, việc thay đổi cơ cấu quyền lực như vậy sẽ giúp ông Lâm thuận lợi trong việc tiến hành các chương trình cải cách lớn của ông, với mục tiêu “hiện thực hóa hai mục tiêu chiến lược 100 năm, để đến năm 2045, Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao”.
Tuy nhiên, sự thay đổi cấu trúc lãnh đạo thượng tầng này sẽ đảm bảo duy trì cân bằng quyền lực và sự ổn định chính trị ở Việt Nam hay sẽ đưa chính trị đất nước ngả theo hướng tập trung quyền lực, ít đa nguyên hơn sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào khuynh hướng chính trị và nghệ thuật lãnh đạo của ông Lâm trong những năm tới. Dù sao đi nữa, với sự vươn lên ngoạn mục, thế giới đánh giá ông Lâm là “một chính trị gia tài ba và dám mạo hiểm và có tính toán khi những canh bạc lớn nhất của ông đã thành công”.
Vào ngày 7/4, Quốc hội Việt Nam đã nhất trí bầu Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN) Tô Lâm giữ chức Chủ tịch nước cho nhiệm kỳ 2026-2031, chính thức nhất thể hóa trên thực tế hai vị trí cao nhất trong hệ thống chính trị Việt Nam là Chủ tịch nước và Tổng Bí thư, tương đồng với mô hình của các quốc gia cộng sản, bao gồm Trung Quốc và Lào.
Động thái này đánh dấu một diễn tiến quan trọng đối với cấu trúc quyền lực thượng tầng của Hà Nội vì nó thiết lập một cơ cấu quyền lực chính trị tập trung cao độ chưa từng thấy trong lịch sử Việt Nam hiện đại kể từ thời Tổng Bí thư Lê Duẩn.
Việc bầu ông Lâm kiêm nhiệm chức vụ Chủ tịch nước nhanh chóng nhận được sự chú ý của dư luận quốc tế. Tờ Bloomberg nhận định điều này “tạo nên một sự tập trung quyền lực hiếm có, khi ông [Lâm] tiến hành thắt chặt kiểm soát và giải quyết những khó khăn kinh tế”. Tờ Reuters quan ngại rằng động thái trên “đánh dấu sự phá vỡ hệ thống lãnh đạo tập thể truyền thống của Việt Nam, tập trung quyền lực vào một nhân vật duy nhất” có thể dẫn tới chủ nghĩa chuyên chế hơn. Tuy nhiên, Reuters đánh giá rằng việc nhất thể hóa cho phép lãnh đạo Hà Nội đưa ra quyết định nhanh hơn.
Tương tự, The Diplomat cho rằng việc ông Lâm củng cố quyền lực có thể làm xói mòn mô hình lãnh đạo tập thể, vốn trong quá khứ đã thành công ngăn chặn sự tập trung quyền lực quá mức vào tay bất kỳ cá nhân nào. Dù vậy, Tạp chí này cho biết việc nhất thể hoá có thể giúp Việt Nam xây dựng và thực hiện các chính sách nhanh chóng và hiệu quả hơn.
Như vậy, một mặt dư luận quốc tế bày tỏ quan ngại về việc Việt Nam có thể đi theo con đường chuyên chế hơn sau khi ông Lâm kiêm nhiệm hai trong năm trụ cột quyền lực (gồm Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch Quốc hội, và Thường trực Ban Bí thư). Mặt khác, sự củng cố quyền lực này lại được nhìn nhận như một tín hiệu tích cực giúp bộ máy quản trị có thể vận hành trơn tru và hiệu quả, phù hợp với chính sách tinh gọn của ông Lâm được thực thi từ năm ngoái.
Những lo ngại về việc ông Lâm kiêm nhiệm cả chức Tổng Bí thư và Chủ tịch nước ngay từ đầu nhiệm kỳ có thể tác động tới hệ thống lãnh đạo tập thể truyền thống của Việt Nam là có cơ sở.
Thứ nhất, những diễn biến chính trị trong nước trong thời gian qua cho thấy, kể từ khi đảm nhiệm chức vụ lãnh đạo ĐCSVN từ người tiền nhiệm Nguyễn Phú Trọng vào năm 2024, ông Lâm – một tướng an ninh và cựu Bộ trưởng Công an – đã nhanh chóng củng cố quyền lực thông qua việc bổ nhiệm và thăng chức cho các đồng minh chủ chốt của ông ở Bộ Công An hoặc quê nhà Hưng Yên. Tiêu biểu trong số đó là ông Lưu Tam Quang (tăng hàm lên Đại tướng, thăng chức lên Bộ trưởng Công an, bầu vào Bộ Chính trị khóa XIII trong năm 2024) và Thượng tướng Nguyễn Duy Ngọc (người hiện là ủy viên Bộ Chính trị và là Trưởng ban Tổ chức Trung ương sau một thời gian ngắn đảm nhiệm chức Bí thư Thành ủy thành phố Hà Nội).
Thứ hai, những bước đi của ông Lâm khiến người ta liên tưởng tới cách thức kiểm soát quyền lực mà Chủ tịch Tập Cận Bình tiến hành tại Trung Quốc, nơi ông đã thành công thâu tóm quyền lực thông qua việc thanh trừng các đối thủ và thực hiện các biện pháp kiểm soát dân sự nghiêm ngặt. Chỉ trong vòng hai năm sau khi trở thành người đứng đầu ĐCSVN, ông Lâm đã đẩy nhanh chiến dịch chống tham nhũng sâu rộng, dẫn tới việc bắt giữ loạt quan chức, qua đó giúp ông củng cố quyền lực nhanh chóng.
Tuy nhiên, những quan ngại như vậy là quá sớm và có phần chưa thuyết phục. Ý tưởng nhất thể hoá hai chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước đã được các nhà quan sát nhiều lần đem ra thảo luận từ trước vì Việt Nam là quốc gia cộng sản duy nhất đến trước ngày 7/4 chưa chính thức hợp nhất hai vị trí này.
Trên thực tế, ĐCSVN đã có những bước chuẩn bị cho tiến trình nhất thể hóa. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng kiêm nhiệm chức Chủ tịch nước sau cái chết đột ngột của Đại tướng Trần Đại Quang vào năm 2018. Lúc đó, ông Trọng tỏ ra thận trọng về việc chính thức hoá hợp nhất hai vị trí Tổng Bí thư và Chủ tịch nước do lo ngại rằng sự tập trung quyền lực như vậy sẽ làm xói mòn nguyên tắc “tập trung dân chủ” trong nội bộ Đảng cũng như cơ chế kiểm soát và cân bằng của Đảng, vốn đã tồn tại kể từ khi Hiến pháp được thông qua năm 1992. Bản thân ông Lâm cũng đã từng kiêm nhiệm vị trí người đứng đầu Nhà nước Việt Nam trong thời gian ngắn (từ tháng 5 đến tháng 10/2024).
Vào tháng 9 năm ngoái, ĐCSVN đã ban hành Quy định số 368-QĐ/TW nâng cấp vị trí Thường trực Ban Bí thư – thường được coi là “Phó Tổng Bí thư” trên thực tế – từ “lãnh đạo cấp cao” thành “lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước”, qua đó chính thức mở rộng cấu trúc quyền lực “Tứ trụ” truyền thống sang “Ngũ trụ”. Việc thể chế hóa mô hình “Ngũ trụ” được coi là một bước đệm quan trọng cho quá trình hợp nhất “hai trụ” Tổng Bí thư và Chủ tịch nước vì nó truyền tải một thông điệp rằng nguyên tắc lãnh đạo tập thể vẫn được tôn trọng và duy trì, mang lại sự cân bằng và ổn định cho cấu trúc lãnh đạo thượng tầng.
Như vậy, giờ đây, Việt Nam trên thực tế vẫn đang tiếp tục duy trì mô hình “Tứ trụ” mà không có dấu hiệu nào cho thấy sẽ xảy ra một cuộc biến động chính trị. Quyền lực đã được san sẻ một cách công bằng trong hàng ngũ lãnh đạo của đất nước và nguyên tắc lãnh đạo dựa trên đồng thuận của Việt Nam vẫn sẽ được duy trì. Và do đó, khả năng ông Lâm sẽ đi theo sách lược của ông Tập nhằm củng cố sự sùng bái cá nhân của mình là khó có thể xảy ra, ít nhất là trong thời gian ngắn.
Bên cạnh đó, thời điểm nhất thể hóa chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước cũng đáng chú ý. Thứ nhất, nó phù hợp với công cuộc tinh gọn bộ máy chính quyền của ông Tô Lâm. Việc hợp nhất hai chức danh cho phép việc ra quyết định giữa Văn phòng Trung ương Đảng và Chủ tịch nước diễn ra nhanh chóng hơn. Về mặt nghi thức ngoại giao, việc nhất thể hóa để đưa lãnh đạo một đảng duy nhất của Việt Nam trở thành nguyên thủ quốc gia giúp xoá bỏ những lúng túng trong việc dàn xếp các chuyến thăm và những vấn đề lễ tân liên quan. Bên cạnh đó, việc nhất thể hóa cũng phản ánh một phần sự xoay chuyển quyết liệt của ông Lâm từ củng cố ý thức hệ sang đổi mới thể chế nhằm đưa Đảng thích ứng tốt hơn trước những cải cách của ông đề ra nhằm hiện đại hóa hệ thống kinh tế và chính trị – xã hội của Việt Nam, đặc biệt khi ông Lâm được coi là “kiến trúc sư” của “kỷ nguyên vươn mình”.
Nếu như hai lần hợp nhất chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước trong quá khứ chỉ được coi là các dàn xếp tạm thời do biến động chính trị ngắn hạn thì hiện nay điều đó đã chính thức được thể chế hóa và có thể sẽ được duy trì đối với những người kế nhiệm ông Lâm. Minh chứng cho lập luận này là việc báo chí của Việt Nam đồng loạt sử dụng thuật ngữ “nhất thể hóa” sau khi ông Lâm được bầu làm Chủ tịch nước, nói rằng điều này “bảo đảm sự thống nhất, xuyên suốt giữa vai trò lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước, từ đó tạo điều kiện để các chủ trương, đường lối được triển khai nhanh chóng, đồng bộ và sát với thực tiễn hơn”.
***
Không nghi ngờ gì, việc nhất thể hóa hai chức chức danh Tổng Bí thư và Chủ tịch nước ngay từ đầu nhiệm kỳ đã đưa ông Lâm trở thành nhà lãnh đạo Việt Nam quyền lực nhất. Về tính chính danh, sự hiệu quả và tính chiến lược, việc thay đổi cơ cấu quyền lực như vậy sẽ giúp ông Lâm thuận lợi trong việc tiến hành các chương trình cải cách lớn của ông, với mục tiêu “hiện thực hóa hai mục tiêu chiến lược 100 năm, để đến năm 2045, Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao”.
Tuy nhiên, sự thay đổi cấu trúc lãnh đạo thượng tầng này sẽ đảm bảo duy trì cân bằng quyền lực và sự ổn định chính trị ở Việt Nam hay sẽ đưa chính trị đất nước ngả theo hướng tập trung quyền lực, ít đa nguyên hơn sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào khuynh hướng chính trị và nghệ thuật lãnh đạo của ông Lâm trong những năm tới. Dù sao đi nữa, với sự vươn lên ngoạn mục, thế giới đánh giá ông Lâm là “một chính trị gia tài ba và dám mạo hiểm và có tính toán khi những canh bạc lớn nhất của ông đã thành công”.
Từ khoá: Tô Lâm Tổng Bí thư Chủ tịch nước nhất thể hóa Việt Nam
