Phụ nữ và an ninh khí hậu tại Đông Nam Á nhìn từ Chương trình nghị sự Phụ nữ, Hòa bình và An ninh của ASEAN

ASEAN đã làm gì để bảo đảm phụ nữ có thể được bảo vệ trước khủng hoảng khí hậu và có tiếng nói trong việc định hình các giải pháp ứng phó?

Phan Thanh Trường - Nguyễn Thị Bích 16/11/2026
Image
ASEAN đã lồng ghép yếu tố khí hậu vào WPS - (C): ASEAN

Khái niệm an ninh khí hậu

An ninh khí hậu (climate security) được xây dựng dựa trên nhận thức rằng biến đổi khí hậu không chỉ là một vấn đề môi trường mà còn gây ra những hệ quả sâu rộng đối với an ninh con người, ổn định xã hội và hòa bình thế giới. Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), an ninh khí hậu đề cập đến những tác động của khủng hoảng khí hậu đối với hòa bình và an ninh, đặc biệt tại những khu vực dễ bị tổn thương hoặc xung đột. Biến đổi khí hậu có thể làm gia tăng những bất an về lương thực, nước và sinh kế, từ đó dẫn đến những hệ quả dây chuyền như cạnh tranh tài nguyên, xáo trộn xã hội và di cư, kể cả xung đột và bất ổn.

Từ đó, cách tiếp cận của an ninh khí hậu là sự mở rộng phạm vi của khái niệm an ninh truyền thống, từ chỗ chủ yếu tập trung vào quân sự sang quan tâm nhiều hơn đến sự an toàn, sinh kế và phúc lợi của con người. Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) định nghĩa rủi ro an ninh liên quan đến khí hậu là những rủi ro phát sinh từ tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu đối với phúc lợi và sinh kế của con người, từ đó ảnh hưởng đến ổn định xã hội, kinh tế và chính trị ở cấp địa phương, quốc gia, khu vực và quốc tế.

Các thách thức an ninh do biến đổi khí hậu không trực tiếp dẫn đến xung đột mà thường tác động thông qua thay đổi hoặc làm trầm trọng thêm những điều kiện kinh tế, xã hội và chính trị vốn đã tồn tại. Theo SIPRI, biến đổi khí hậu có thể được xem như “nhân tố khuếch đại đe dọa” (threat multiplier) và xác định 4 con đường mà biến đổi khí hậu có thể tác động đến con người, đó là sinh kế, di cư, hoạt động của các nhóm vũ trang và sự lợi dụng của giới tinh hoa.

Cùng với đó, Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) cũng cho rằng các hiện tượng khí hậu cực đoan như bão, lũ lụt và nắng nóng có thể gây thiệt hại trực tiếp đến nhà ở, cơ sở hạ tầng và hoạt động kinh tế. Trong khi đó, những quá trình diễn ra chậm như nước biển dâng, hạn hán và suy thoái đất làm suy giảm dần các nguồn lực thiết yếu như nguồn nước, đất đai... qua đó làm ảnh hưởng đến khả năng duy trì sinh kế và có thể thúc đẩy di cư, đặc biệt tại các khu vực có khả năng thích ứng hạn chế.

Như vậy, khi bàn về an ninh khí hậu, ta không chỉ nói đến các hiện tượng biến đổi khí hậu mà còn phải xem xét cách những hiện tượng này liên quan đến các điều kiện kinh tế, xã hội và chính trị, từ đó làm phát sinh hoặc gia tăng các rủi ro đối với con người và cộng đồng.

Mối liên hệ giữa giới và an ninh khí hậu

Tác động các thách thức an ninh do biến đổi khí hậu gây ra không giống nhau đối với mọi nhóm trong xã hội. Báo cáo chung của Cơ quan Liên Hợp Quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (UN Women), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), UNDP và Vụ Các vấn đề Chính trị và Xây dựng Hòa bình của Liên Hợp Quốc (DPPA) về giới, khí hậu và an ninh nhấn mạnh rằng các chuẩn mực giới và quan hệ quyền lực có vai trò quan trọng trong việc định hình cách phụ nữ và nam giới trải nghiệm cũng như ứng phó với những bất an do biến đổi khí hậu gây ra. Những bất bình đẳng đã tồn tại từ trước, chẳng hạn sự khác biệt trong quyền tiếp cận tài nguyên, cơ hội kinh tế, trách nhiệm chăm sóc và khả năng tham gia ra quyết định, có thể khiến một số nhóm chịu tác động lớn hơn khi xảy ra các cú sốc khí hậu.

Sinh thái chính trị nữ quyền (Feminist Political Ecology - FPE) giúp giải thích sâu hơn nguyên nhân của sự khác biệt này. Cách tiếp cận của FPE cho rằng tác động của các vấn đề môi trường không chỉ được quyết định bởi bản thân điều kiện tự nhiên, mà còn chịu ảnh hưởng của các quan hệ quyền lực trong xã hội. Vì vậy, tính dễ bị tổn thương của phụ nữ trước biến đổi khí hậu không nên được xem là hệ quả tự nhiên của giới tính, mà cần được đặt trong bối cảnh của các cấu trúc kinh tế, xã hội và chính trị cụ thể.

Các mối quan hệ giới quyết định cách vai trò, trách nhiệm, quyền tiếp cận và quyền kiểm soát nguồn lực được phân bổ giữa phụ nữ và nam giới. Trong nhiều xã hội, phụ nữ đảm nhiệm phần lớn công việc chăm sóc gia đình, đảm bảo lương thực, lấy nước, thu gom nhiên liệu và lao động nông nghiệp. Do đó, khi các nguồn tài nguyên tự nhiên bị suy giảm hoặc trở nên khó tiếp cận hơn do biến đổi khí hậu, khối lượng công việc và áp lực đối với phụ nữ có thể tăng lên, từ đó làm giảm thời gian dành cho giáo dục, việc làm có thu nhập hoặc tham gia vào các hoạt động cộng đồng.

Những rào cản trên không phản ánh sự khác biệt về năng lực bẩm sinh, mà xuất phát từ vai trò giới và chuẩn mực xã hội trong quá trình phát triển. Do đó, khả năng ứng phó với các rủi ro khí hậu của phụ nữ hạn chế hơn không phải vì “yếu kém hơn” nam giới mà vì họ có ít cơ hội và nguồn lực để chủ động thích ứng và phục hồi.

Dưới lăng kính vị nữ, khái niệm an ninh được tiếp cận toàn diện hơn với trọng tâm là an ninh con người. Góc nhìn này bao hàm cả yếu tố giới trong việc bảo vệ phụ nữ - nhóm đối tượng vốn dễ bị tổn thương bởi xung đột chính trị và bất ổn xã hội. Cùng với đó, phụ nữ không chỉ được nhìn nhận như nạn nhân của xung đột vũ trang mà còn là chủ thể tham gia toàn diện vào các tiến trình từ phòng ngừa, ứng phó đến phục hồi và xử lý hậu chiến tranh, qua đó đóng góp vào công cuộc giữ gìn và xây dựng hòa bình.

Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cũng nhấn mạnh rằng không nên chỉ nhìn phụ nữ như một nhóm dễ tổn thương. Khi phụ nữ được trao quyền và tham gia đầy đủ vào quá trình ứng phó với biến đổi khí hậu, họ có thể đóng góp quan trọng trong việc nâng cao khả năng thích ứng của gia đình và cộng đồng, đồng thời giúp các chính sách và dự án khí hậu trở nên bền vững và công bằng hơn.

Phụ nữ và các thách thức an ninh khí hậu tại Đông Nam Á

Đông Nam Á là khu vực chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu do đặc điểm địa lý gồm nhiều quốc gia ven biển, đảo, đồng bằng thấp và có mật độ dân cư cao. Báo cáo hiện trạng môi trường ASEAN lần thứ sáu (SOER6) năm 2023 xác định những tác động khí hậu nổi bật trong khu vực như nước biển dâng, ngập lụt ven biển, bão, xâm nhập mặn, hạn hán, nắng nóng và mưa cực đoan, sạt lở đất và lũ lụt. Những biến động này không chỉ gây tổn thất về môi trường mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, nhà ở, cơ sở hạ tầng và hoạt động kinh tế của người dân.

Báo cáo Triển vọng Giới ASEAN 2024 (ASEAN Gender Outlook 2024) chỉ ra rằng biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường đang ảnh hưởng đáng kể đến phụ nữ và trẻ em gái trong khu vực. Phụ nữ vẫn có nguy cơ nghèo cao hơn nam giới ở một số nhóm tuổi, trong khi các cú sốc khí hậu có thể làm trầm trọng thêm những bất bình đẳng vốn đã tồn tại. ASEAN và UN Women ước tính nếu biến đổi khí hậu tiếp tục gia tăng, khoảng 2,5 triệu người nữa có thể rơi vào nghèo đói vào năm 2030, trong bối cảnh phụ nữ thường có ít nguồn lực hơn để phục hồi sau các cú sốc kinh tế và môi trường. Cùng với đó, khoảng 17% phụ nữ và 16% nam giới ở Đông Nam Á không được tiếp cận đầy đủ thực phẩm giàu dinh dưỡng, trong khi khoảng 38% phụ nữ mang thai bị thiếu máu. Báo cáo đồng thời cảnh báo rằng các thực hành nông nghiệp thiếu bền vững, chuyển đổi sử dụng đất và sự phụ thuộc vào cây trồng thương mại (cao su, cà phê, hồ tiêu...) có thể làm gia tăng rủi ro an ninh lương thực, trong đó phụ nữ và trẻ em gái là những nhóm dễ bị ảnh hưởng hơn.

Biến đổi khí hậu còn làm gia tăng gánh nặng lao động không được trả công. Hạn hán, lượng mưa thất thường và nhiệt độ tăng có thể khiến việc tiếp cận nước sạch, nhiên liệu và thực phẩm trở nên khó khăn hơn, trong khi các công việc này tại nhiều cộng đồng vẫn chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm. Hạn hán, lượng mưa khó dự đoán, và nhiệt độ gia tăng gây ra nhiều trở ngại đối với việc tiếp cận nước sạch và nhiên liệu nấu ăn, qua đó làm tăng khối lượng công việc chăm sóc và lao động gia đình của phụ nữ.

Sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe sinh sản và sức khỏe bà mẹ, cũng trở thành một vấn đề an ninh đáng chú ý. Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) chỉ ra rằng thiên tai và khủng hoảng khí hậu có thể làm gián đoạn các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, làm tăng nguy cơ mang thai ngoài ý muốn, tử vong ở người mẹ, bệnh lây truyền qua đường tình dục và các vấn đề liên quan đến sức khỏe sinh sản. Một trường hợp được UNFPA ghi nhận tại Philippines là một phụ nữ mang thai trên đảo Dinagat phải di chuyển khoảng hai giờ bằng thuyền để đến bệnh viện sinh con sau khi siêu bão Odette làm hư hại cơ sở y tế gần nhất. Trường hợp này cho thấy thiên tai khí hậu có thể làm gián đoạn trực tiếp khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của phụ nữ.

Ngoài ra, quyền tiếp cận và kiểm soát tài nguyên cũng là một điểm khác biệt về giới khi chịu tác động của biến đổi khí hậu tại Đông Nam Á. Báo cáo Thực trạng Bình đẳng giới và Biến đổi khí hậu ASEAN 2022 (State of Gender Equality and Climate Change in ASEAN) nêu rõ tính dễ bị tổn thương của phụ nữ trong và sau thiên tai. Họ chịu ảnh hưởng bởi nghèo đói, phân biệt đối xử, hạn chế trong giáo dục về thiên tai, các biện pháp bảo vệ chưa đầy đủ và những yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận cứu trợ và chăm sóc y tế. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng sự khác biệt về việc làm, giáo dục và vị thế kinh tế giữa phụ nữ và nam giới làm thay đổi đáng kể năng lực chống chịu của hai nhóm trước thiên tai. Theo một khảo sát Giới và Môi trường đầu tiên của Campuchia công bố năm 2025, 99% người được khảo sát đã trải qua ít nhất một thiên tai trong 12 tháng trước đó; phụ nữ có tỷ lệ báo cáo cây trồng bị thiệt hại hoặc phá hủy cao hơn nam giới (59% so với 44%), đồng thời báo cáo tỷ lệ gia súc chết hoặc mắc bệnh cao hơn (35% so với 26%). Những con số này cho thấy các cú sốc môi trường có thể tạo ra những tổn thất sinh kế khác nhau theo giới ngay trong cùng một cộng đồng.

Cuối cùng, tác động của biến đổi khí hậu còn liên quan đến sự tham gia của phụ nữ trong quá trình ra quyết định. Báo cáo Triển vọng Giới ASEAN 2024 khẳng định phụ nữ vẫn chưa có vai trò đại diện tương xứng trong các bộ và cơ quan môi trường, trong khi chỉ một số quốc gia ASEAN, như Campuchia, Indonesia đã đưa các mục tiêu giới một cách đáng kể vào Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC). Cụ thể, phụ nữ chiếm tới 84% Bộ trưởng phụ trách các vấn đề phụ nữ, 68% Bộ trưởng phụ trách gia đình và trẻ em, nhưng chỉ chiếm 8% Bộ trưởng Giao thông và 11% Bộ trưởng phụ trách năng lượng, tài nguyên thiên nhiên, nhiên liệu và khai khoáng. Rõ ràng, phụ nữ có xu hướng tập trung nhiều hơn trong các lĩnh vực xã hội, trong khi ít hiện diện ở những ngành có ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế và chính sách môi trường. Thực tế này dẫn đến việc tiếng nói của phụ nữ trong những quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến quản trị tài nguyên và ứng phó với biến đổi khí hậu vẫn còn hạn chế.         

Tiếp cận an ninh khí hậu thông qua Chương trình nghị sự Phụ nữ, Hòa bình và An ninh của ASEAN

Sự phát triển của chương trình từ năm 2017 đến nay

Chương trình nghị sự Phụ nữ, Hòa bình và An ninh (Women, Peace and Security - WPS) tại ASEAN được thúc đẩy rõ nét từ năm 2017, khi các nhà lãnh đạo ASEAN thông qua Tuyên bố chung về Thúc đẩy Phụ nữ, Hòa bình và An ninh tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 31. Tuyên bố này khẳng định cam kết của ASEAN trong việc tăng cường vai trò của phụ nữ trong ngăn ngừa xung đột, xây dựng hòa bình, phục hồi sau xung đột và duy trì hòa bình, đồng thời gắn WPS với mục tiêu xây dựng một Cộng đồng ASEAN lấy người dân làm trung tâm, bao trùm và bình đẳng giới.

Đến năm 2020, Đối thoại Bộ trưởng ASEAN về Tăng cường Vai trò của Phụ nữ vì Hòa bình và An ninh Bền vững tiếp tục khẳng định yêu cầu lồng ghép WPS vào các chính sách và khuôn khổ của cả ba trụ cột Cộng đồng ASEAN là Chính trị - an ninh, Kinh tế và Văn hóa - xã hội. Điều này cho thấy phạm vi của WPS dần được mở rộng, từ xung đột và hậu xung đột truyền thống từng bước thành một chương trình nghị sự mang tính liên ngành trong quản trị khu vực.

Tiếp đó, năm 2021, ASEAN đã công bố Nghiên cứu Khu vực ASEAN về Phụ nữ, Hòa bình và An ninh. Đây là nghiên cứu khu vực đầu tiên đánh giá tương đối toàn diện tình hình triển khai WPS tại các quốc gia thành viên ASEAN, tổng hợp các thực tiễn tốt, những khoảng trống và bài học kinh nghiệm, đồng thời đề xuất các hướng đi chung cho khu vực. Nghiên cứu này cũng đề xuất xây dựng một Kế hoạch hành động khu vực về WPS, qua đó tạo nền tảng cho bước thể chế hóa tiếp theo.

Trên cơ sở đó, tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 40 và 41 vào tháng 11/2022, ASEAN đã thông qua Kế hoạch Hành động Khu vực về Phụ nữ, Hòa bình và An ninh (ASEAN Regional Plan of Action on WPS - RPA WPS). Kế hoạch này được thiết kế như một khuôn khổ chuẩn tắc chung để các quốc gia thành viên tiếp tục cụ thể hóa WPS ở cấp quốc gia và địa phương. RPA WPS tổ chức các ưu tiên theo bốn trụ cột chính của chương trình nghị sự WPS theo Nghị quyết 1325 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc năm 2000, gồm tham gia (participation), phòng ngừa (prevention), bảo vệ (protection), cứu trợ và phục hồi (relief and recovery), đồng thời bổ sung các cơ chế thực hiện, phối hợp, giám sát và báo cáo.

Biến đổi khí hậu trong WPS

ASEAN đã mở rộng phạm vi an ninh của WPS, không chỉ gói gọn trong các vấn đề chiến tranh và xung đột vũ trang. ASEAN RPA WPS 2022 xác định rõ rằng khu vực đang đối mặt với các mối đe dọa truyền thống và mới nổi có tính chồng lấn, trong đó có biến đổi khí hậu, thiên tai, đại dịch và chủ nghĩa cực đoan bạo lực. Việc đưa biến đổi khí hậu vào một kế hoạch hành động về WPS cho thấy ASEAN ngày càng nhìn nhận khí hậu như một yếu tố có thể tác động đến an ninh con người, khả năng chống chịu của cộng đồng và bất bình đẳng giới.

Mối liên hệ giữa khí hậu và WPS thể hiện rõ trong trụ cột cứu trợ và phục hồi. RPA WPS đặt mục tiêu bảo đảm nhu cầu của phụ nữ và trẻ em gái được đáp ứng trong các quá trình cứu trợ và phục hồi ở cấp khu vực, quốc gia và địa phương, đồng thời thúc đẩy sự tham gia bình đẳng và có ý nghĩa của phụ nữ trong các vị trí ra quyết định và lãnh đạo. Các chỉ số của kế hoạch còn đề cập trực tiếp đến những sáng kiến cứu trợ và phục hồi nhằm giảm tính dễ bị tổn thương trong các cuộc khủng hoảng liên quan đến biến đổi khí hậu, cũng như việc sử dụng dữ liệu phân tách theo giới trong thực hiện Khung Sendai về giảm nhẹ rủi ro thiên tai (Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015-2030 là khuôn khổ quốc tế do các quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc thông qua ngày 18/3/2015 tại Hội nghị Thế giới lần thứ ba về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai ở Sendai, Nhật Bản. Khung này định hướng các quốc gia chủ động phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro thiên tai và hạn chế thiệt hại đối với tính mạng, sinh kế, sức khỏe, kinh tế, xã hội và môi trường, thay vì chỉ tập trung ứng phó sau khi thảm họa xảy ra).

Biến đổi khí hậu cũng có thể được kết nối với ba trụ cột còn lại của WPS. Ở trụ cột phòng ngừa, việc nhận diện sớm các rủi ro khí hậu và tác động khác biệt theo giới có thể góp phần hạn chế việc các cú sốc về sinh kế, tài nguyên hay di cư phát triển thành những bất ổn xã hội lớn hơn. Ở trụ cột bảo vệ, các chính sách cần tính đến những rủi ro mà phụ nữ và trẻ em gái có thể phải đối mặt trong thiên tai và khủng hoảng khí hậu, bao gồm mất sinh kế, gián đoạn dịch vụ thiết yếu và bạo lực trên cơ sở giới. Trong khi đó, trụ cột tham gia nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường tiếng nói của phụ nữ trong hoạch định chính sách khí hậu, quản lý thiên tai, quản trị tài nguyên và các quá trình phục hồi. Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng của ASEAN về việc xem phụ nữ không chỉ là nhóm cần được bảo vệ mà còn là chủ thể đóng góp vào khả năng chống chịu và xây dựng hòa bình của cộng đồng.

ASEAN triển khai WPS trong an ninh khí hậu

Ở cấp độ khu vực, việc lồng ghép an ninh khí hậu vào WPS được thực hiện thông qua kết nối các cơ chế về bình đẳng giới, quản lý rủi ro thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu và hỗ trợ nhân đạo. Thay vì thiết lập một cơ chế chuyên biệt về an ninh khí hậu trong khuôn khổ WPS, ASEAN từng bước tích hợp các yếu tố giới và khí hậu vào những cơ chế hợp tác khu vực hiện có. Đáng chú ý có Chương trình công tác thực hiện Hiệp định ASEAN về Quản lý thiên tai và Ứng phó khẩn cấp giai đoạn 2021-2025 (AADMER Work Programme 2021-2025). Theo báo cáo Thực trạng Bình đẳng giới và Biến đổi khí hậu ASEAN 2022 (State of Gender Equality and Climate Change in ASEAN), chương trình này đã xác định giới và hòa nhập xã hội là một trong bảy nguyên tắc chỉ đạo, đồng thời lồng ghép các nội dung như đánh giá tính dễ bị tổn thương, thu thập và sử dụng dữ liệu phân tách, cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội, tăng cường năng lực cho phụ nữ và thúc đẩy sự tham gia của các nhóm dễ bị tổn thương trong quá trình phục hồi sau thiên tai.

Cùng với đó, ASEAN cũng công bố Khung khu vực ASEAN về Bảo vệ, Giới và Hòa nhập trong Quản lý thiên tai giai đoạn 2021-2025 (ARF-PGI) nhằm hỗ trợ triển khai AADMER Work Programme 2021-2025, khuôn khổ này xác định các hành động ưu tiên, chỉ số đánh giá và những điểm kết nối giữa các cơ quan quản lý thiên tai quốc gia với các tổ chức phụ trách bình đẳng giới và hòa nhập xã hội. ARF-PGI đặt mục tiêu thể chế hóa vai trò lãnh đạo của phụ nữ và các nhóm dễ bị tổn thương trong công tác chuẩn bị, ứng phó và phục hồi sau thiên tai, đồng thời thúc đẩy sự tham gia đầy đủ, bình đẳng của họ vào quá trình ra quyết định. Bên cạnh đó, khuôn khổ cũng nhấn mạnh việc thu thập dữ liệu phân tách theo giới tính, độ tuổi và tình trạng khuyết tật, thực hiện phân tích giới và lồng ghép các kết quả phân tích vào chính sách, kế hoạch quản lý thiên tai.

ASEAN cũng từng bước mở rộng việc lồng ghép giới sang quản trị các rủi ro khí hậu cụ thể như hạn hán. Trong Kế hoạch hành động khu vực ASEAN về thích ứng với hạn hán giai đoạn 2021-2025 (ARPA-AD), giới và hòa nhập xã hội được xác định là một trong những nguyên tắc định hướng, nhấn mạnh yêu cầu thừa nhận vai trò và nhu cầu đặc thù của phụ nữ cùng các nhóm dễ bị tổn thương trong quản lý rủi ro hạn hán.

Ở cấp độ quốc gia, mức độ triển khai có sự khác biệt giữa các thành viên ASEAN. Một số nước, như Campuchia và Indonesia, đã lồng ghép tương đối sâu vào Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), chính sách Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (DRR) và các kế hoạch thích ứng khí hậu.

Trong Đóng góp do quốc gia tự quốc định cập nhật năm 2020 (NDC), Campuchia xác định bình đẳng giới là một vấn đề xuyên suốt trong các lĩnh vực giảm nhẹ phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời đề ra những biện pháp nhằm giảm tính dễ tổn thương của phụ nữ trước các rủi ro khí hậu, tăng cường khả năng tiếp cận thông tin, công nghệ và nguồn lực thích ứng. Theo báo cáo Thực trạng Bình đẳng giới và Biến đổi khí hậu ASEAN 2022, việc Bộ Phụ nữ Campuchia thành lập Ủy ban Giới và Biến đổi khí hậu (Gender and Climate Change Committee - GCCC) cho thấy nước này đã nỗ lực thể chế hóa sự kết nối giữa bình đẳng giới và quản trị khí hậu ở cấp quốc gia. Cơ chế này góp phần hỗ trợ thu thập thông tin về tác động của biến đổi khí hậu đối với phụ nữ, đồng thời thúc đẩy lồng ghép các vấn đề khí hậu và giảm nhẹ rủi ro thiên tai vào chính sách bình đẳng giới. Đáng chú ý, định hướng này tiếp tục được củng cố trong NDC 3.0 năm 2025, khi Campuchia nhấn mạnh yêu cầu tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chuyên trách về giới và khí hậu, thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ vào quá trình ra quyết định và xây dựng hệ thống giám sát có sử dụng dữ liệu phân tách theo giới.

Tại Indonesia, trong Đóng góp do quốc gia tự quyết định tăng cường năm 2022 (Enhanced NDC), nước này xác định việc nâng cao năng lực, vai trò và sự lãnh đạo của phụ nữ là một nội dung cần được tiếp tục thúc đẩy trong quá trình thực hiện các cam kết khí hậu và chiến lược phát triển dài hạn. Đáng chú ý, trong lĩnh vực thích ứng, Indonesia xác định tăng cường khả năng chống chịu về xã hội và sinh kế (social and livelihood resilience) là một trong ba trọng tâm chính, bên cạnh khả năng chống chịu kinh tế và hệ sinh thái. Các chương trình thích ứng nhấn mạnh việc nâng cao năng lực cộng đồng, tăng cường sự tham gia của người dân trong lập kế hoạch phát triển và quản lý tài nguyên thiên nhiên, đồng thời tính đến các nguyên tắc tham gia, bình đẳng và cân bằng giới. Định hướng này tiếp tục được củng cố trong Đóng góp do quốc gia tự quyết định lần thứ hai (Second Nationally Determined Contribution - Second NDC) năm 2025), khi Indonesia đề xuất lồng ghép giới vào các chương trình quản lý rừng cộng đồng, bảo vệ hệ sinh thái ven biển và cải thiện sinh kế của những cộng đồng phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên. Những nội dung này cho thấy yếu tố giới không chỉ được Indonesia tiếp cận dưới góc độ bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trước tác động của biến đổi khí hậu, mà còn được tích hợp vào quá trình nâng cao năng lực thích ứng, thúc đẩy sự tham gia và phát triển sinh kế bền vững.

Các quốc gia thành viên khác của ASEAN cũng có những chính sách lồng ghép yếu tố giới vào an ninh khí hậu. Cụ thể, Thái Lan ban hình Sổ tay hướng dẫn Quản lý thiên tai từ góc độ giới, Lào có Kế hoạch chiến lược quốc gia về Quản lý rủi ro thảm họa đến năm 2020, Myanmar với Chiến lược Biến đổi khí hậu đến năm 2030 có yếu tố giới...

***

Tiếp cận an ninh khí hậu từ góc độ giới cho thấy phụ nữ ở Đông Nam Á là nhóm chịu tác động tiêu cực từ thách thức an ninh do biến đổi khí hậu gây ra, nhưng đồng thời có thể trực tiếp đóng góp vào quản lý rủi ro thiên tai, thích ứng và phục hồi sinh kế cộng đồng. Nghị quyết 1325 trong khuôn khổ WPS năm 2000 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc ban hành đã xây dựng một khung tham chiếu quan trọng cho các tổ chức đa phương khác trên thế giới, trong đó có ASEAN. Việc ASEAN đưa an ninh khí hậu vào khuôn khổ WPS của khu vực, cùng với các sáng kiến lồng ghép giới trong quản lý thiên tai và chính sách khí hậu ở một số quốc gia thành viên, đã kết nối bình đẳng giới với an ninh khí hậu, đồng thời nhấn mạnh vai trò của phụ nữ trong chính sách khu vực.

Phan Thanh Trường là cử nhân chuyên ngành Châu Á - Thái Bình Dương tại Học viện Ngoại giao. Trường quan tâm đến hệ thống chính trị - xã hội và chính sách đối ngoại của Hàn Quốc. Email liên hệ: [email protected].

Nguyễn Thị Bích là cử nhân chuyên ngành Luật thương mại quốc tế tại Học viện Ngoại giao. Bích quan tâm đến pháp luật thương mại quốc tế, đặc biệt là khung pháp lý của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cùng các vấn đề về thương mại xanh và thương mại số. Email liên hệ: [email protected].

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Phẩm giá và công bằng xã hội cho nhóm yếu thế”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.

Khái niệm an ninh khí hậu

An ninh khí hậu (climate security) được xây dựng dựa trên nhận thức rằng biến đổi khí hậu không chỉ là một vấn đề môi trường mà còn gây ra những hệ quả sâu rộng đối với an ninh con người, ổn định xã hội và hòa bình thế giới. Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), an ninh khí hậu đề cập đến những tác động của khủng hoảng khí hậu đối với hòa bình và an ninh, đặc biệt tại những khu vực dễ bị tổn thương hoặc xung đột. Biến đổi khí hậu có thể làm gia tăng những bất an về lương thực, nước và sinh kế, từ đó dẫn đến những hệ quả dây chuyền như cạnh tranh tài nguyên, xáo trộn xã hội và di cư, kể cả xung đột và bất ổn.

Từ đó, cách tiếp cận của an ninh khí hậu là sự mở rộng phạm vi của khái niệm an ninh truyền thống, từ chỗ chủ yếu tập trung vào quân sự sang quan tâm nhiều hơn đến sự an toàn, sinh kế và phúc lợi của con người. Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) định nghĩa rủi ro an ninh liên quan đến khí hậu là những rủi ro phát sinh từ tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu đối với phúc lợi và sinh kế của con người, từ đó ảnh hưởng đến ổn định xã hội, kinh tế và chính trị ở cấp địa phương, quốc gia, khu vực và quốc tế.

Các thách thức an ninh do biến đổi khí hậu không trực tiếp dẫn đến xung đột mà thường tác động thông qua thay đổi hoặc làm trầm trọng thêm những điều kiện kinh tế, xã hội và chính trị vốn đã tồn tại. Theo SIPRI, biến đổi khí hậu có thể được xem như “nhân tố khuếch đại đe dọa” (threat multiplier) và xác định 4 con đường mà biến đổi khí hậu có thể tác động đến con người, đó là sinh kế, di cư, hoạt động của các nhóm vũ trang và sự lợi dụng của giới tinh hoa.

Cùng với đó, Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) cũng cho rằng các hiện tượng khí hậu cực đoan như bão, lũ lụt và nắng nóng có thể gây thiệt hại trực tiếp đến nhà ở, cơ sở hạ tầng và hoạt động kinh tế. Trong khi đó, những quá trình diễn ra chậm như nước biển dâng, hạn hán và suy thoái đất làm suy giảm dần các nguồn lực thiết yếu như nguồn nước, đất đai... qua đó làm ảnh hưởng đến khả năng duy trì sinh kế và có thể thúc đẩy di cư, đặc biệt tại các khu vực có khả năng thích ứng hạn chế.

Như vậy, khi bàn về an ninh khí hậu, ta không chỉ nói đến các hiện tượng biến đổi khí hậu mà còn phải xem xét cách những hiện tượng này liên quan đến các điều kiện kinh tế, xã hội và chính trị, từ đó làm phát sinh hoặc gia tăng các rủi ro đối với con người và cộng đồng.

Mối liên hệ giữa giới và an ninh khí hậu

Tác động các thách thức an ninh do biến đổi khí hậu gây ra không giống nhau đối với mọi nhóm trong xã hội. Báo cáo chung của Cơ quan Liên Hợp Quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (UN Women), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), UNDP và Vụ Các vấn đề Chính trị và Xây dựng Hòa bình của Liên Hợp Quốc (DPPA) về giới, khí hậu và an ninh nhấn mạnh rằng các chuẩn mực giới và quan hệ quyền lực có vai trò quan trọng trong việc định hình cách phụ nữ và nam giới trải nghiệm cũng như ứng phó với những bất an do biến đổi khí hậu gây ra. Những bất bình đẳng đã tồn tại từ trước, chẳng hạn sự khác biệt trong quyền tiếp cận tài nguyên, cơ hội kinh tế, trách nhiệm chăm sóc và khả năng tham gia ra quyết định, có thể khiến một số nhóm chịu tác động lớn hơn khi xảy ra các cú sốc khí hậu.

Sinh thái chính trị nữ quyền (Feminist Political Ecology - FPE) giúp giải thích sâu hơn nguyên nhân của sự khác biệt này. Cách tiếp cận của FPE cho rằng tác động của các vấn đề môi trường không chỉ được quyết định bởi bản thân điều kiện tự nhiên, mà còn chịu ảnh hưởng của các quan hệ quyền lực trong xã hội. Vì vậy, tính dễ bị tổn thương của phụ nữ trước biến đổi khí hậu không nên được xem là hệ quả tự nhiên của giới tính, mà cần được đặt trong bối cảnh của các cấu trúc kinh tế, xã hội và chính trị cụ thể.

Các mối quan hệ giới quyết định cách vai trò, trách nhiệm, quyền tiếp cận và quyền kiểm soát nguồn lực được phân bổ giữa phụ nữ và nam giới. Trong nhiều xã hội, phụ nữ đảm nhiệm phần lớn công việc chăm sóc gia đình, đảm bảo lương thực, lấy nước, thu gom nhiên liệu và lao động nông nghiệp. Do đó, khi các nguồn tài nguyên tự nhiên bị suy giảm hoặc trở nên khó tiếp cận hơn do biến đổi khí hậu, khối lượng công việc và áp lực đối với phụ nữ có thể tăng lên, từ đó làm giảm thời gian dành cho giáo dục, việc làm có thu nhập hoặc tham gia vào các hoạt động cộng đồng.

Những rào cản trên không phản ánh sự khác biệt về năng lực bẩm sinh, mà xuất phát từ vai trò giới và chuẩn mực xã hội trong quá trình phát triển. Do đó, khả năng ứng phó với các rủi ro khí hậu của phụ nữ hạn chế hơn không phải vì “yếu kém hơn” nam giới mà vì họ có ít cơ hội và nguồn lực để chủ động thích ứng và phục hồi.

Dưới lăng kính vị nữ, khái niệm an ninh được tiếp cận toàn diện hơn với trọng tâm là an ninh con người. Góc nhìn này bao hàm cả yếu tố giới trong việc bảo vệ phụ nữ - nhóm đối tượng vốn dễ bị tổn thương bởi xung đột chính trị và bất ổn xã hội. Cùng với đó, phụ nữ không chỉ được nhìn nhận như nạn nhân của xung đột vũ trang mà còn là chủ thể tham gia toàn diện vào các tiến trình từ phòng ngừa, ứng phó đến phục hồi và xử lý hậu chiến tranh, qua đó đóng góp vào công cuộc giữ gìn và xây dựng hòa bình.

Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cũng nhấn mạnh rằng không nên chỉ nhìn phụ nữ như một nhóm dễ tổn thương. Khi phụ nữ được trao quyền và tham gia đầy đủ vào quá trình ứng phó với biến đổi khí hậu, họ có thể đóng góp quan trọng trong việc nâng cao khả năng thích ứng của gia đình và cộng đồng, đồng thời giúp các chính sách và dự án khí hậu trở nên bền vững và công bằng hơn.

Phụ nữ và các thách thức an ninh khí hậu tại Đông Nam Á

Đông Nam Á là khu vực chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu do đặc điểm địa lý gồm nhiều quốc gia ven biển, đảo, đồng bằng thấp và có mật độ dân cư cao. Báo cáo hiện trạng môi trường ASEAN lần thứ sáu (SOER6) năm 2023 xác định những tác động khí hậu nổi bật trong khu vực như nước biển dâng, ngập lụt ven biển, bão, xâm nhập mặn, hạn hán, nắng nóng và mưa cực đoan, sạt lở đất và lũ lụt. Những biến động này không chỉ gây tổn thất về môi trường mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, nhà ở, cơ sở hạ tầng và hoạt động kinh tế của người dân.

Báo cáo Triển vọng Giới ASEAN 2024 (ASEAN Gender Outlook 2024) chỉ ra rằng biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường đang ảnh hưởng đáng kể đến phụ nữ và trẻ em gái trong khu vực. Phụ nữ vẫn có nguy cơ nghèo cao hơn nam giới ở một số nhóm tuổi, trong khi các cú sốc khí hậu có thể làm trầm trọng thêm những bất bình đẳng vốn đã tồn tại. ASEAN và UN Women ước tính nếu biến đổi khí hậu tiếp tục gia tăng, khoảng 2,5 triệu người nữa có thể rơi vào nghèo đói vào năm 2030, trong bối cảnh phụ nữ thường có ít nguồn lực hơn để phục hồi sau các cú sốc kinh tế và môi trường. Cùng với đó, khoảng 17% phụ nữ và 16% nam giới ở Đông Nam Á không được tiếp cận đầy đủ thực phẩm giàu dinh dưỡng, trong khi khoảng 38% phụ nữ mang thai bị thiếu máu. Báo cáo đồng thời cảnh báo rằng các thực hành nông nghiệp thiếu bền vững, chuyển đổi sử dụng đất và sự phụ thuộc vào cây trồng thương mại (cao su, cà phê, hồ tiêu...) có thể làm gia tăng rủi ro an ninh lương thực, trong đó phụ nữ và trẻ em gái là những nhóm dễ bị ảnh hưởng hơn.

Biến đổi khí hậu còn làm gia tăng gánh nặng lao động không được trả công. Hạn hán, lượng mưa thất thường và nhiệt độ tăng có thể khiến việc tiếp cận nước sạch, nhiên liệu và thực phẩm trở nên khó khăn hơn, trong khi các công việc này tại nhiều cộng đồng vẫn chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm. Hạn hán, lượng mưa khó dự đoán, và nhiệt độ gia tăng gây ra nhiều trở ngại đối với việc tiếp cận nước sạch và nhiên liệu nấu ăn, qua đó làm tăng khối lượng công việc chăm sóc và lao động gia đình của phụ nữ.

Sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe sinh sản và sức khỏe bà mẹ, cũng trở thành một vấn đề an ninh đáng chú ý. Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) chỉ ra rằng thiên tai và khủng hoảng khí hậu có thể làm gián đoạn các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, làm tăng nguy cơ mang thai ngoài ý muốn, tử vong ở người mẹ, bệnh lây truyền qua đường tình dục và các vấn đề liên quan đến sức khỏe sinh sản. Một trường hợp được UNFPA ghi nhận tại Philippines là một phụ nữ mang thai trên đảo Dinagat phải di chuyển khoảng hai giờ bằng thuyền để đến bệnh viện sinh con sau khi siêu bão Odette làm hư hại cơ sở y tế gần nhất. Trường hợp này cho thấy thiên tai khí hậu có thể làm gián đoạn trực tiếp khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của phụ nữ.

Ngoài ra, quyền tiếp cận và kiểm soát tài nguyên cũng là một điểm khác biệt về giới khi chịu tác động của biến đổi khí hậu tại Đông Nam Á. Báo cáo Thực trạng Bình đẳng giới và Biến đổi khí hậu ASEAN 2022 (State of Gender Equality and Climate Change in ASEAN) nêu rõ tính dễ bị tổn thương của phụ nữ trong và sau thiên tai. Họ chịu ảnh hưởng bởi nghèo đói, phân biệt đối xử, hạn chế trong giáo dục về thiên tai, các biện pháp bảo vệ chưa đầy đủ và những yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận cứu trợ và chăm sóc y tế. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng sự khác biệt về việc làm, giáo dục và vị thế kinh tế giữa phụ nữ và nam giới làm thay đổi đáng kể năng lực chống chịu của hai nhóm trước thiên tai. Theo một khảo sát Giới và Môi trường đầu tiên của Campuchia công bố năm 2025, 99% người được khảo sát đã trải qua ít nhất một thiên tai trong 12 tháng trước đó; phụ nữ có tỷ lệ báo cáo cây trồng bị thiệt hại hoặc phá hủy cao hơn nam giới (59% so với 44%), đồng thời báo cáo tỷ lệ gia súc chết hoặc mắc bệnh cao hơn (35% so với 26%). Những con số này cho thấy các cú sốc môi trường có thể tạo ra những tổn thất sinh kế khác nhau theo giới ngay trong cùng một cộng đồng.

Cuối cùng, tác động của biến đổi khí hậu còn liên quan đến sự tham gia của phụ nữ trong quá trình ra quyết định. Báo cáo Triển vọng Giới ASEAN 2024 khẳng định phụ nữ vẫn chưa có vai trò đại diện tương xứng trong các bộ và cơ quan môi trường, trong khi chỉ một số quốc gia ASEAN, như Campuchia, Indonesia đã đưa các mục tiêu giới một cách đáng kể vào Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC). Cụ thể, phụ nữ chiếm tới 84% Bộ trưởng phụ trách các vấn đề phụ nữ, 68% Bộ trưởng phụ trách gia đình và trẻ em, nhưng chỉ chiếm 8% Bộ trưởng Giao thông và 11% Bộ trưởng phụ trách năng lượng, tài nguyên thiên nhiên, nhiên liệu và khai khoáng. Rõ ràng, phụ nữ có xu hướng tập trung nhiều hơn trong các lĩnh vực xã hội, trong khi ít hiện diện ở những ngành có ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế và chính sách môi trường. Thực tế này dẫn đến việc tiếng nói của phụ nữ trong những quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến quản trị tài nguyên và ứng phó với biến đổi khí hậu vẫn còn hạn chế.         

Tiếp cận an ninh khí hậu thông qua Chương trình nghị sự Phụ nữ, Hòa bình và An ninh của ASEAN

Sự phát triển của chương trình từ năm 2017 đến nay

Chương trình nghị sự Phụ nữ, Hòa bình và An ninh (Women, Peace and Security - WPS) tại ASEAN được thúc đẩy rõ nét từ năm 2017, khi các nhà lãnh đạo ASEAN thông qua Tuyên bố chung về Thúc đẩy Phụ nữ, Hòa bình và An ninh tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 31. Tuyên bố này khẳng định cam kết của ASEAN trong việc tăng cường vai trò của phụ nữ trong ngăn ngừa xung đột, xây dựng hòa bình, phục hồi sau xung đột và duy trì hòa bình, đồng thời gắn WPS với mục tiêu xây dựng một Cộng đồng ASEAN lấy người dân làm trung tâm, bao trùm và bình đẳng giới.

Đến năm 2020, Đối thoại Bộ trưởng ASEAN về Tăng cường Vai trò của Phụ nữ vì Hòa bình và An ninh Bền vững tiếp tục khẳng định yêu cầu lồng ghép WPS vào các chính sách và khuôn khổ của cả ba trụ cột Cộng đồng ASEAN là Chính trị - an ninh, Kinh tế và Văn hóa - xã hội. Điều này cho thấy phạm vi của WPS dần được mở rộng, từ xung đột và hậu xung đột truyền thống từng bước thành một chương trình nghị sự mang tính liên ngành trong quản trị khu vực.

Tiếp đó, năm 2021, ASEAN đã công bố Nghiên cứu Khu vực ASEAN về Phụ nữ, Hòa bình và An ninh. Đây là nghiên cứu khu vực đầu tiên đánh giá tương đối toàn diện tình hình triển khai WPS tại các quốc gia thành viên ASEAN, tổng hợp các thực tiễn tốt, những khoảng trống và bài học kinh nghiệm, đồng thời đề xuất các hướng đi chung cho khu vực. Nghiên cứu này cũng đề xuất xây dựng một Kế hoạch hành động khu vực về WPS, qua đó tạo nền tảng cho bước thể chế hóa tiếp theo.

Trên cơ sở đó, tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 40 và 41 vào tháng 11/2022, ASEAN đã thông qua Kế hoạch Hành động Khu vực về Phụ nữ, Hòa bình và An ninh (ASEAN Regional Plan of Action on WPS - RPA WPS). Kế hoạch này được thiết kế như một khuôn khổ chuẩn tắc chung để các quốc gia thành viên tiếp tục cụ thể hóa WPS ở cấp quốc gia và địa phương. RPA WPS tổ chức các ưu tiên theo bốn trụ cột chính của chương trình nghị sự WPS theo Nghị quyết 1325 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc năm 2000, gồm tham gia (participation), phòng ngừa (prevention), bảo vệ (protection), cứu trợ và phục hồi (relief and recovery), đồng thời bổ sung các cơ chế thực hiện, phối hợp, giám sát và báo cáo.

Biến đổi khí hậu trong WPS

ASEAN đã mở rộng phạm vi an ninh của WPS, không chỉ gói gọn trong các vấn đề chiến tranh và xung đột vũ trang. ASEAN RPA WPS 2022 xác định rõ rằng khu vực đang đối mặt với các mối đe dọa truyền thống và mới nổi có tính chồng lấn, trong đó có biến đổi khí hậu, thiên tai, đại dịch và chủ nghĩa cực đoan bạo lực. Việc đưa biến đổi khí hậu vào một kế hoạch hành động về WPS cho thấy ASEAN ngày càng nhìn nhận khí hậu như một yếu tố có thể tác động đến an ninh con người, khả năng chống chịu của cộng đồng và bất bình đẳng giới.

Mối liên hệ giữa khí hậu và WPS thể hiện rõ trong trụ cột cứu trợ và phục hồi. RPA WPS đặt mục tiêu bảo đảm nhu cầu của phụ nữ và trẻ em gái được đáp ứng trong các quá trình cứu trợ và phục hồi ở cấp khu vực, quốc gia và địa phương, đồng thời thúc đẩy sự tham gia bình đẳng và có ý nghĩa của phụ nữ trong các vị trí ra quyết định và lãnh đạo. Các chỉ số của kế hoạch còn đề cập trực tiếp đến những sáng kiến cứu trợ và phục hồi nhằm giảm tính dễ bị tổn thương trong các cuộc khủng hoảng liên quan đến biến đổi khí hậu, cũng như việc sử dụng dữ liệu phân tách theo giới trong thực hiện Khung Sendai về giảm nhẹ rủi ro thiên tai (Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015-2030 là khuôn khổ quốc tế do các quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc thông qua ngày 18/3/2015 tại Hội nghị Thế giới lần thứ ba về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai ở Sendai, Nhật Bản. Khung này định hướng các quốc gia chủ động phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro thiên tai và hạn chế thiệt hại đối với tính mạng, sinh kế, sức khỏe, kinh tế, xã hội và môi trường, thay vì chỉ tập trung ứng phó sau khi thảm họa xảy ra).

Biến đổi khí hậu cũng có thể được kết nối với ba trụ cột còn lại của WPS. Ở trụ cột phòng ngừa, việc nhận diện sớm các rủi ro khí hậu và tác động khác biệt theo giới có thể góp phần hạn chế việc các cú sốc về sinh kế, tài nguyên hay di cư phát triển thành những bất ổn xã hội lớn hơn. Ở trụ cột bảo vệ, các chính sách cần tính đến những rủi ro mà phụ nữ và trẻ em gái có thể phải đối mặt trong thiên tai và khủng hoảng khí hậu, bao gồm mất sinh kế, gián đoạn dịch vụ thiết yếu và bạo lực trên cơ sở giới. Trong khi đó, trụ cột tham gia nhấn mạnh sự cần thiết phải tăng cường tiếng nói của phụ nữ trong hoạch định chính sách khí hậu, quản lý thiên tai, quản trị tài nguyên và các quá trình phục hồi. Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng của ASEAN về việc xem phụ nữ không chỉ là nhóm cần được bảo vệ mà còn là chủ thể đóng góp vào khả năng chống chịu và xây dựng hòa bình của cộng đồng.

ASEAN triển khai WPS trong an ninh khí hậu

Ở cấp độ khu vực, việc lồng ghép an ninh khí hậu vào WPS được thực hiện thông qua kết nối các cơ chế về bình đẳng giới, quản lý rủi ro thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu và hỗ trợ nhân đạo. Thay vì thiết lập một cơ chế chuyên biệt về an ninh khí hậu trong khuôn khổ WPS, ASEAN từng bước tích hợp các yếu tố giới và khí hậu vào những cơ chế hợp tác khu vực hiện có. Đáng chú ý có Chương trình công tác thực hiện Hiệp định ASEAN về Quản lý thiên tai và Ứng phó khẩn cấp giai đoạn 2021-2025 (AADMER Work Programme 2021-2025). Theo báo cáo Thực trạng Bình đẳng giới và Biến đổi khí hậu ASEAN 2022 (State of Gender Equality and Climate Change in ASEAN), chương trình này đã xác định giới và hòa nhập xã hội là một trong bảy nguyên tắc chỉ đạo, đồng thời lồng ghép các nội dung như đánh giá tính dễ bị tổn thương, thu thập và sử dụng dữ liệu phân tách, cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội, tăng cường năng lực cho phụ nữ và thúc đẩy sự tham gia của các nhóm dễ bị tổn thương trong quá trình phục hồi sau thiên tai.

Cùng với đó, ASEAN cũng công bố Khung khu vực ASEAN về Bảo vệ, Giới và Hòa nhập trong Quản lý thiên tai giai đoạn 2021-2025 (ARF-PGI) nhằm hỗ trợ triển khai AADMER Work Programme 2021-2025, khuôn khổ này xác định các hành động ưu tiên, chỉ số đánh giá và những điểm kết nối giữa các cơ quan quản lý thiên tai quốc gia với các tổ chức phụ trách bình đẳng giới và hòa nhập xã hội. ARF-PGI đặt mục tiêu thể chế hóa vai trò lãnh đạo của phụ nữ và các nhóm dễ bị tổn thương trong công tác chuẩn bị, ứng phó và phục hồi sau thiên tai, đồng thời thúc đẩy sự tham gia đầy đủ, bình đẳng của họ vào quá trình ra quyết định. Bên cạnh đó, khuôn khổ cũng nhấn mạnh việc thu thập dữ liệu phân tách theo giới tính, độ tuổi và tình trạng khuyết tật, thực hiện phân tích giới và lồng ghép các kết quả phân tích vào chính sách, kế hoạch quản lý thiên tai.

ASEAN cũng từng bước mở rộng việc lồng ghép giới sang quản trị các rủi ro khí hậu cụ thể như hạn hán. Trong Kế hoạch hành động khu vực ASEAN về thích ứng với hạn hán giai đoạn 2021-2025 (ARPA-AD), giới và hòa nhập xã hội được xác định là một trong những nguyên tắc định hướng, nhấn mạnh yêu cầu thừa nhận vai trò và nhu cầu đặc thù của phụ nữ cùng các nhóm dễ bị tổn thương trong quản lý rủi ro hạn hán.

Ở cấp độ quốc gia, mức độ triển khai có sự khác biệt giữa các thành viên ASEAN. Một số nước, như Campuchia và Indonesia, đã lồng ghép tương đối sâu vào Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), chính sách Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (DRR) và các kế hoạch thích ứng khí hậu.

Trong Đóng góp do quốc gia tự quốc định cập nhật năm 2020 (NDC), Campuchia xác định bình đẳng giới là một vấn đề xuyên suốt trong các lĩnh vực giảm nhẹ phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời đề ra những biện pháp nhằm giảm tính dễ tổn thương của phụ nữ trước các rủi ro khí hậu, tăng cường khả năng tiếp cận thông tin, công nghệ và nguồn lực thích ứng. Theo báo cáo Thực trạng Bình đẳng giới và Biến đổi khí hậu ASEAN 2022, việc Bộ Phụ nữ Campuchia thành lập Ủy ban Giới và Biến đổi khí hậu (Gender and Climate Change Committee - GCCC) cho thấy nước này đã nỗ lực thể chế hóa sự kết nối giữa bình đẳng giới và quản trị khí hậu ở cấp quốc gia. Cơ chế này góp phần hỗ trợ thu thập thông tin về tác động của biến đổi khí hậu đối với phụ nữ, đồng thời thúc đẩy lồng ghép các vấn đề khí hậu và giảm nhẹ rủi ro thiên tai vào chính sách bình đẳng giới. Đáng chú ý, định hướng này tiếp tục được củng cố trong NDC 3.0 năm 2025, khi Campuchia nhấn mạnh yêu cầu tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chuyên trách về giới và khí hậu, thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ vào quá trình ra quyết định và xây dựng hệ thống giám sát có sử dụng dữ liệu phân tách theo giới.

Tại Indonesia, trong Đóng góp do quốc gia tự quyết định tăng cường năm 2022 (Enhanced NDC), nước này xác định việc nâng cao năng lực, vai trò và sự lãnh đạo của phụ nữ là một nội dung cần được tiếp tục thúc đẩy trong quá trình thực hiện các cam kết khí hậu và chiến lược phát triển dài hạn. Đáng chú ý, trong lĩnh vực thích ứng, Indonesia xác định tăng cường khả năng chống chịu về xã hội và sinh kế (social and livelihood resilience) là một trong ba trọng tâm chính, bên cạnh khả năng chống chịu kinh tế và hệ sinh thái. Các chương trình thích ứng nhấn mạnh việc nâng cao năng lực cộng đồng, tăng cường sự tham gia của người dân trong lập kế hoạch phát triển và quản lý tài nguyên thiên nhiên, đồng thời tính đến các nguyên tắc tham gia, bình đẳng và cân bằng giới. Định hướng này tiếp tục được củng cố trong Đóng góp do quốc gia tự quyết định lần thứ hai (Second Nationally Determined Contribution - Second NDC) năm 2025), khi Indonesia đề xuất lồng ghép giới vào các chương trình quản lý rừng cộng đồng, bảo vệ hệ sinh thái ven biển và cải thiện sinh kế của những cộng đồng phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên. Những nội dung này cho thấy yếu tố giới không chỉ được Indonesia tiếp cận dưới góc độ bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trước tác động của biến đổi khí hậu, mà còn được tích hợp vào quá trình nâng cao năng lực thích ứng, thúc đẩy sự tham gia và phát triển sinh kế bền vững.

Các quốc gia thành viên khác của ASEAN cũng có những chính sách lồng ghép yếu tố giới vào an ninh khí hậu. Cụ thể, Thái Lan ban hình Sổ tay hướng dẫn Quản lý thiên tai từ góc độ giới, Lào có Kế hoạch chiến lược quốc gia về Quản lý rủi ro thảm họa đến năm 2020, Myanmar với Chiến lược Biến đổi khí hậu đến năm 2030 có yếu tố giới...

***

Tiếp cận an ninh khí hậu từ góc độ giới cho thấy phụ nữ ở Đông Nam Á là nhóm chịu tác động tiêu cực từ thách thức an ninh do biến đổi khí hậu gây ra, nhưng đồng thời có thể trực tiếp đóng góp vào quản lý rủi ro thiên tai, thích ứng và phục hồi sinh kế cộng đồng. Nghị quyết 1325 trong khuôn khổ WPS năm 2000 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc ban hành đã xây dựng một khung tham chiếu quan trọng cho các tổ chức đa phương khác trên thế giới, trong đó có ASEAN. Việc ASEAN đưa an ninh khí hậu vào khuôn khổ WPS của khu vực, cùng với các sáng kiến lồng ghép giới trong quản lý thiên tai và chính sách khí hậu ở một số quốc gia thành viên, đã kết nối bình đẳng giới với an ninh khí hậu, đồng thời nhấn mạnh vai trò của phụ nữ trong chính sách khu vực.

Phan Thanh Trường là cử nhân chuyên ngành Châu Á - Thái Bình Dương tại Học viện Ngoại giao. Trường quan tâm đến hệ thống chính trị - xã hội và chính sách đối ngoại của Hàn Quốc. Email liên hệ: [email protected].

Nguyễn Thị Bích là cử nhân chuyên ngành Luật thương mại quốc tế tại Học viện Ngoại giao. Bích quan tâm đến pháp luật thương mại quốc tế, đặc biệt là khung pháp lý của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cùng các vấn đề về thương mại xanh và thương mại số. Email liên hệ: [email protected].

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Phẩm giá và công bằng xã hội cho nhóm yếu thế”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.

Từ khoá: phụ nữ an ninh khí hậu ASEAN hoà bình an ninh nhóm yếu thế Đông Nam Á

BÀI LIÊN QUAN