Quad trong cạnh tranh Mỹ - Trung: Công cụ răn đe từ lăng kính hiện thực tấn công

Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung: góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực tấn công

Chủ nghĩa hiện thực tấn công (offensive realism) là một nhánh của lý thuyết quan hệ quốc tế nhấn mạnh vào bản chất cạnh tranh không thể tránh khỏi giữa các quốc gia trong hệ thống quốc tế. Dưới góc nhìn này, hành vi của các quốc gia được thúc đẩy bởi nhu cầu sinh tồn và khao khát quyền lực. John Mearsheimer lập luận rằng trong hệ thống vô chính phủ, mọi quốc gia đều phải chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất. Theo đó, “mạnh được, yếu thua” là luật chơi: nước lớn chỉ cảm thấy an toàn khi vị thế bá quyền của mình không bị thách thức. 

Khi xuất hiện một quốc gia trỗi dậy nhanh chóng, những cường quốc khác trong hệ thống sẽ cảm thấy bị đe dọa và có xu hướng liên kết lại để kiềm chế cường quốc có khả năng trở thành một bá quyền khu vực (regional hegemon).

Trong thế kỷ 21, khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương nổi lên như một bàn cờ địa chính trị đầy tính cạnh tranh, với hai kỳ thủ: Mỹ và Trung Quốc. Trong đó, sự “trỗi dậy” mạnh mẽ và tham vọng của Trung Quốc là thách thức chiến lược đối với Mỹ và đồng minh. Cụ thể, các vấn đề liên quan rủi ro an ninh kinh tế và sự phụ thuộc chiến lược (strategic dependence) hay thách thức về tự do và an ninh hàng hải gây ra bởi việc nước này tăng cường quân sự hóa Biển Đông, khiến các quốc gia khác quan ngại.

Để đối trọng với ảnh hưởng gia tăng của Trung Quốc, bốn nền dân chủ ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương gồm Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Australia đã thúc đẩy sự gắn kết trong sáng kiến là “Bộ Tứ” (Quadrilateral Security Dialogue - Quad), một nhóm hợp tác chiến lược phi chính thức, được thành lập vào năm 2007 và tái khởi động vào năm 2017 sau gần một thập kỷ gián đoạn. 

Dưới lăng kính của chủ nghĩa hiện thực tấn công, sự cạnh tranh giữa một bên là Trung Quốc và bên còn lại là Mỹ và các đồng minh là biểu hiện cụ thể của nỗ lực tối đa hóa quyền lực trong môi trường vô chính phủ (anarchy): một bên gia tăng ảnh hưởng toàn diện (từ kinh tế, quân sự và ngoại giao), bên kia dựng “lá chắn” an ninh (Quad). 

Quad - liên kết chiến lược để đối trọng với ảnh hưởng của Trung Quốc 

Trước sự “trỗi dậy” của Trung Quốc, Quad được tái khởi động với vai trò như một “lá chắn chiến lược”. Ban đầu, Quad chỉ là một cơ chế hợp tác lỏng lẻo, được đề xuất bởi cố Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe với tầm nhìn “vòng cung dân chủ và thịnh vượng” (the Arc of Freedom and Prosperity) dựa trên nền tảng là sự hợp lưu của hai đại dương (‘Confluence of the Two Seas’) – Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương – nhằm bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. 

Tuy nhiên, cơ chế này nhanh chóng rơi vào trạng thái “ngủ đông” do sự phản đối mạnh mẽ từ Trung Quốc và sự do dự trong nội bộ các thành viên. Đầu tiên, Ấn Độ bày tỏ sự không chắc chắn về “sự rõ ràng chiến lược” (strategic clarity) của Australia đối với Trung Quốc do quan ngại về mối quan hệ thân thiết giữa Canberra và Bắc Kinh. Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Australia Brendan Nelson đã bày tỏ quan điểm rằng nước này “không muốn làm bất cứ điều gì không cần thiết khiến bất kỳ quốc gia nào khác phật lòng” và nước này chỉ tham gia Quad trong những lĩnh vực ít nhạy cảm như gìn giữ hòa bình và kinh tế.

Mãi đến năm 2017, khi Trung Quốc gia tăng hiện diện quân sự và kinh tế khắp khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, Quad mới được tái kích hoạt với một vai trò rõ ràng hơn: ngăn chặn một cường quốc đang trỗi dậy. Có thể nói, sự tái cấu trúc của Quad không chỉ là hành động đối phó tức thời, mà là một phần trong chiến lược dài hạn nhằm duy trì thế cân bằng tại khu vực. 

Dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực tấn công, cạnh tranh Mỹ - Trung phản ánh đúng bản chất của hệ thống quốc tế. Trong một môi trường không có cơ chế đảm bảo an ninh tuyệt đối (vô chính phủ), các quốc gia buộc phải mở rộng quyền lực nếu muốn tồn tại. Khi cảm thấy vị thế tương đối bị đe dọa, họ không đợi đến khi bị áp đảo, mà sẽ hành động phòng ngừa thông qua tập hợp lực lượng. Theo lý luận này, mục tiêu căn bản của Quad là thiết lập một liên kết với bản chất “cân bằng quyền lực” (balance of power) nhằm kiềm chế ảnh hưởng của Trung Quốc. 

Thực tế, Quad không phải là một liên minh quân sự chính thức, nhưng những tuyên bố chung của khối thể hiện cam kết rõ ràng nhằm bảo vệ trật tự dựa trên luật pháp quốc tế. Tại Hội nghị cấp lãnh đạo đầu tiên năm 2021, các nhà lãnh đạo của Quad tuyên bố: “Chúng tôi cam kết thúc đẩy một trật tự dựa trên luật lệ, hỗ trợ tự do hàng hải và quyền qua lại, giải quyết tranh chấp bằng phương pháp hòa bình...”. Ngoài ra, Quad bày tỏ quan ngại sâu sắc trước các hành vi bành trướng của Bắc Kinh. Trong tuyên bố chung của các ngoại trưởng Quad năm 2024, Quad bày tỏ quan ngại sâu sắc trước các hành động đơn phương của Trung Quốc ở Biển Đông, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì tự do hàng hải và hàng không phù hợp với luật pháp quốc tế. 

Những cam kết được nêu cụ thể trong các tuyên bố chung đã tạo nền tảng cho việc Quad gia tăng mức độ hợp tác và mở rộng phạm vi hoạt động. Kể từ năm 2017, Quad tăng cường tần suất các cuộc họp và mở rộng lĩnh vực hợp tác là an ninh biển và quốc phòng. Đặc biệt là từ sau năm 2020, nhóm tiến hành các hội nghị thượng đỉnh thường niên và đã chuyển trọng tâm từ đối thoại an ninh sang cung cấp “lợi ích công” (public goods) cho khu vực, như vaccine, an ninh mạng, công nghệ trọng yếu mới nổi (CET) và các tiêu chuẩn về sử dụng bền vững không gian vũ trụ. Từ tháng 3/2021, các cuộc họp của Quad được nâng lên cấp thượng đỉnh; các cuộc họp định kỳ giữa lãnh đạo bốn nước cũng được tổ chức nhằm củng cố các cam kết chiến lược.

Các cuộc tập trận Malabar giai đoạn 26–29/08/2021, đặc biệt trong bối cảnh Quad ngày càng siết chặt hợp tác an ninh, không chỉ đơn thuần là hoạt động quân sự định kỳ. Dưới lăng kính của chủ nghĩa hiện thực tấn công, đây là một bước gia cố quyền lực cứng (hard power) – cụ thể là khả năng phối hợp tác chiến và triển khai lực lượng hải quân đa quốc gia trong các tình huống khủng hoảng. Malabar không chỉ nâng cao tính tương tác kỹ thuật giữa hải quân Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia, mà còn là hoạt động phô diễn sức mạnh tập thể, gửi thông điệp trực tiếp tới Trung Quốc rằng bất kỳ động thái nhằm thay đổi nguyên trạng ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đều có thể gặp phải sự đáp trả đồng bộ và hiệu quả.

Sự kiện này được bổ trợ bởi các sáng kiến như MAITRI – một chương trình đào tạo hàng hải nhằm chuẩn hóa năng lực, chiến thuật và quy trình giữa các lực lượng, và Quad-at-Sea Ship Observer Mission được dự kiến công bố trong năm 2025 – nhiệm vụ giám sát tàu biển phối hợp, cho phép Quad duy trì hiện diện liên tục trên thực địa. Các sáng kiến này không chỉ thuần tuý nhằm tăng cường hợp tác kỹ thuật giữa các thành viên Quad; chúng phản ánh tư duy kiểm soát không gian chiến lược: đảm bảo các tuyến hàng hải then chốt vẫn nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Quad và giảm thiểu nguy cơ chúng bị Trung Quốc quân sự hóa hay “độc chiếm” bằng vũ lực.

Bản chất của các động thái này chính là sự chuyển dịch từ phòng thủ sang răn đe chủ động, một đặc trưng của chủ nghĩa hiện thực tấn công. Quad không chờ đến khi Trung Quốc áp đặt hiện trạng mới ở Biển Đông hoặc Ấn Độ Dương, mà tạo ra hiện diện quân sự thường trực để ngăn chặn viễn cảnh này ngay từ đầu. Có thể nói, các bước đi chiến lược này nhằm giúp Quad thâu tóm ảnh hưởng ở các điểm nút then chốt, đồng thời duy trì thế chủ động trước một đối thủ đang gia tăng sức mạnh hải quân và mở rộng phạm vi hoạt động như Trung Quốc.

Nói cách khác, Malabar 2021, MAITRI và Quad-at-Sea không phải là những mảnh ghép rời rạc, mà là một chuỗi hành động liên kết, dù chậm, nhằm vừa củng cố năng lực tác chiến thực tế, vừa đóng vai trò như một tuyên bố chiến lược rằng Quad không chỉ muốn bảo vệ nguyên trạng tình hình an ninh khu vực, mà còn sẵn sàng định hình lại cán cân quyền lực hàng hải ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Quad hiện là một nhóm đối thoại chiến lược, chưa phải liên minh phòng thủ như Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), phản ánh sự thận trọng của các thành viên trong bối cảnh các quốc gia đều có quan hệ phụ thuộc kinh tế với Trung Quốc. Ấn Độ chẳng hạn, dù lo ngại Trung Quốc, vẫn duy trì lập trường chính thức là “không liên kết” (non-alignment); hay Australia và Nhật Bản dù là đồng minh hiệp ước của Mỹ nhưng nền kinh tế của hai quốc gia này lại gắn chặt với thị trường Trung Quốc. Năm 2024, trong tổng kim ngạch thương mại hàng hóa và dịch vụ của Australia, Trung Quốc chiếm vị trí dẫn đầu với 196 tỷ USD. Cùng năm, tổng kim ngạch thương mại giữa Nhật Bản và Trung Quốc đạt khoảng 292,6 tỷ USD, tăng 4,7% so với năm trước, cho thấy hai nước là những đối tác thương mại quan trọng của nhau.

Nhằm tránh kích thích phản ứng quyết liệt từ Bắc Kinh và giữ không gian cho đối thoại, Quad lựa chọn đẩy mạnh các cam kết ngoại giao. Ngày 12/03/2021, Quad nhấn mạnh cam kết về một khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do, rộng mở và bao trùm (“free, open and prosperous”). Vào ngày 1/7/2025, sau cuộc họp Ngoại trưởng Quad tại Washington, các thành viên ra tuyên bố chung ủng hộ vai trò trung tâm của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và tăng cường hợp tác với các quốc đảo Thái Bình Dương. Các tuyên bố chung thường xuyên phản đối hành vi cưỡng ép và quân sự hóa ở Biển Đông và Biển Hoa Đông, đồng thời khẳng định vai trò của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982 như một chuẩn mực bắt buộc để điều chỉnh quyền và lợi ích hàng hải, giải quyết tranh chấp, tự do hàng hải và hàng không. 

Chính sự linh hoạt đã giúp Quad dễ dàng mở rộng phạm vi hợp tác và thu hút các đối tác khác tham gia. Chẳng hạn, Quad tăng cường phối hợp với các diễn đàn khu vực ở khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương (nổi bật là ASEAN) trong các vấn đề an ninh hàng hải. Quad cũng hỗ trợ Diễn đàn Quần đảo Thái Bình Dương (PIF) trong việc đạt mục tiêu Chiến lược 2050 cho Lục địa Thái Bình Dương Xanh (Strategy for the Blue Pacific Continent) nhằm tăng cường tính bền vững cho tài nguyên sinh thái, môi trường sống và đời sống thiên nhiên trong khu vực. Ngoài ra, Quad cũng tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực khác, đơn cử là “Sáng kiến Khoáng sản Quan trọng” (Quad Critical Minerals Initiative) nhằm tăng cường an ninh kinh tế và đảm bảo nguồn cung cho các ngành công nghiệp. 

Viễn cảnh chiến lược của Quad 

Triển vọng của Quad không chỉ ở khả năng duy trì hiện trạng, mà ở năng lực tái định hình trật tự khu vực theo hướng có lợi cho các quốc gia dân chủ đang muốn kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc. Tuy nhiên, Quad sẽ không thể đóng vai trò chiến lược nếu chỉ duy trì cấu trúc hiện tại, mà buộc phải mở rộng ảnh hưởng, tăng cường gắn kết và chủ động cạnh tranh quyền lực ở nhiều lớp không gian khác nhau.

Về cơ bản, Quad đang nắm trong tay nhiều lợi thế chiến lược. Trước hết là sự hội tụ của các cường quốc có năng lực kinh tế, quân sự và công nghệ vượt trội, với Mỹ là đầu tàu. Thứ hai là tính linh hoạt của cơ chế, khi Quad không bị ràng buộc bởi các hiệp ước phòng thủ chung, cho phép các thành viên hành động theo mức độ cam kết riêng. Thứ ba, sự gia tăng quan ngại trong khu vực về hành vi quyết đoán của Trung Quốc khiến nhiều quốc gia Đông Nam Á, thậm chí là Liên hiệp châu Âu (EU) và Hàn Quốc, sẵn sàng hợp tác trong các sáng kiến do Quad dẫn dắt, điển hình như Sáng kiến Quad Vaccine Partnership đã cung cấp gần 800 triệu liều vaccine Covid-19 trên toàn cầu, hay sáng kiến “Cơ sở hạ tầng chiến lược của Quad” (Quad’s Strategic Infrastructure) - một nhóm phối hợp cơ sở hạ tầng tiêu chuẩn cao nhằm đánh giá nhu cầu và điều phối các dự án trong khu vực. Từ ngoại giao vaccine, chia sẻ hạ tầng kỹ thuật số, đến chuỗi cung ứng chiến lược, Quad đang sử dụng các yếu tố của “quyền lực mềm” (soft power) để mở rộng ảnh hưởng.

Tuy nhiên, tương lai của Quad không chỉ màu hồng. Nếu cạnh tranh Mỹ - Trung leo thang, cuộc đối đầu giữa Quad và Trung Quốc có thể trở nên quyết liệt hơn. Thậm chí, khi Bắc Kinh vươn lên để trở thành một cường quốc đồng đẳng (peer competitor) với Washington, xung đột Mỹ - Trung càng khó tránh khỏi vì mỗi bên đều muốn đảm bảo đối phương không chiếm ưu thế chiến lược; và góc nhìn này lại càng đúng theo logic của chủ nghĩa hiện thực tấn công. Kịch bản này có thể đẩy thế giới vào trạng thái phân cực với hai khối kinh tế - chính trị cùng tồn tại (Mỹ và Liên Xô) như trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh (1947-1991). 

Trái lại, một kịch bản ôn hòa hơn có thể xuất hiện: một trạng thái cân bằng quyền lực mới, nhưng có thể không dẫn tới xung đột quân sự trực diện như giai đoạn đầu của Chiến tranh Lạnh. Trung Quốc dù mạnh lên nhưng khó tách rời hoàn toàn với phương Tây vì vẫn thu được lợi ích từ sự ổn định của nền kinh tế toàn cầu và quan hệ kinh tế với các quốc gia châu Âu. Trong khi đó, các quốc gia trong Quad cũng không muốn hy sinh tăng trưởng kinh tế vì đối đầu với Bắc Kinh (ví dụ Nhật Bản và Ấn Độ tiếp tục hợp tác kinh tế vì có lợi ích to lớn về thương mại và đầu tư với Trung Quốc). Kết quả của tình huống này là một thế lưỡng cực linh hoạt, trong đó Mỹ và Trung Quốc là hai cực chính, song các quốc gia tầm trung khác vẫn duy trì tính tự chủ chiến lược, vừa hợp tác vừa kiềm chế hai bên tùy theo lĩnh vực, từ đó tạo nên một dạng “cạnh tranh có kiểm soát” – vừa đối đầu, vừa hợp tác. 

***

Để duy trì triển vọng tích cực và giảm thiểu nguy cơ xung đột, Quad cần (1) vừa tạo niềm tin cho các quốc gia trong khu vực, vừa xây dựng một mạng lưới ảnh hưởng nếu xây dựng được một mạng lưới hợp tác đủ sâu và đủ linh hoạt; (2) làm chùn bước những hành vi muốn thay đổi hiện trạng bằng “quyền lực răn đe” (deterrence); đồng thời (3) duy trì tính linh hoạt để dễ dàng thích ứng và ứng phó với những biến động. Nếu duy trì được cách tiếp cận “đường dài” này, Quad có thể trở thành một trung tâm quyền lực có năng lực định hình trật tự Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương theo hướng mở, bền vững và có khả năng tự điều chỉnh. 

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Triển vọng khối Quad trước những biến động mới ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”.

Trần Ái Phương hiện là sinh viên khoa Quan hệ quốc tế, chuyên ngành Nghiệp vụ đối ngoại tại Trường Đại học Kinh tế - Tài chính thành phố Hồ Chí Minh. Ái Phương quan tâm đến cạnh tranh Mỹ - Trung, các vấn đề liên quan đến môi trường xanh. Email liên hệ: [email protected]

Lưu Đức Khải hiện là sinh viên khoa Quan hệ quốc tế, chuyên ngành Phát triển bền vững tại Trường Đại học Kinh Tế - Tài Chính thành phố Hồ Chí Minh. Khải quan tâm đến tình hình chính trị - xã hội và chính sách đối ngoại Việt Nam, cùng phát triển bền vững. Email liên hệ: [email protected]