Sự “trỗi dậy” của Quad và phản ứng của ASEAN

Sau khoảng thời gian đình trệ, năm 2017 đánh dấu bước chuyển mình của Đối thoại Tứ giác An ninh (Quad): từ một diễn đàn đối thoại không chính thức trở thành một trục hợp tác chiến lược quan trọng trong cấu trúc khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Sự tham gia của bốn cường quốc - Mỹ, Nhật Bản, Australia và Ấn Độ - không chỉ thúc đẩy hợp tác an ninh mà còn mở rộng sang các lĩnh vực khác như cơ sở hạ tầng, công nghệ, chuỗi cung ứng, y tế và biến đổi khí hậu. 

Khác với “liên minh cứng” như Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), Quad vận hành theo nguyên tắc hợp tác chiến lược giữa các quốc gia có cùng lợi ích, không ràng buộc bởi điều khoản phòng thủ tập thể, nhưng linh hoạt về chương trình nghị sự. Từ năm 2021, các hội nghị thượng đỉnh Quad được tổ chức thường xuyên, kèm theo đó là chuỗi các tuyên bố chung nhấn mạnh cam kết bảo vệ trật tự dựa trên luật lệ, duy trì tự do hàng hải, thúc đẩy hợp tác khu vực theo hướng bao trùm và bền vững. Gần đây nhất, tại Hội nghị Ngoại trưởng Quad diễn ra ngày 1/7 tại Washington, ngoại trưởng các nước thuộc nhóm Quad đã đưa ra tuyên bố chung đề cập đến nhiều vấn đề khu vực, trong đó đáng chú ý là an ninh chuỗi cung ứng khoáng sản và tình hình Biển Đông. 

Với sự mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc và các hành động cứng rắn của nước này tại Biển Đông, Quad được xem như biểu tượng cho sự hiện diện mạnh mẽ hơn của các cường quốc dân chủ tại khu vực. Sự “trỗi dậy” của Quad từ một cơ chế đối thoại an ninh lỏng lẻo trở thành một nhóm hợp tác chiến lược đáng chú ý đã khiến Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) không thể đứng ngoài cuộc. 

Với mục tiêu duy trì “vai trò trung tâm” (ASEAN Centrality) và nguyên tắc không liên kết, sự nổi lên của Quad tạo ra cơ hội lẫn thách thức cho ASEAN. Tuy nhiên, các lo ngại là nổi bật. Bởi lẽ, bản thân sự xuất hiện của Quad có thể được coi là một “phản ứng” đối với cơ chế quản lý kém hiệu quả của ASEAN. Từ lâu, ASEAN và các nền tảng do tổ chức này dẫn dắt đã bị chỉ trích vì không thể làm giảm những căng thẳng và giải quyết hiệu quả các tranh chấp trong khu vực. Thay vì phản ứng thống nhất với tư cách một tổ chức về sự hiện diện của Quad, các nước ASEAN đã có những lập trường riêng dựa trên lợi ích và chiến lược khác nhau. Sự khác biệt trong cách tiếp cận của mỗi nước phản ánh sự đa dạng về vị thế chiến lược, cấu trúc kinh tế và quan hệ đối ngoại.

Phản ứng của các quốc gia ASEAN: hợp tác, lo ngại, và tính toán chiến lược

Trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng gia tăng, phản ứng của các quốc gia ASEAN đối với Quad đa dạng, phức tạp và thận trọng. Có thể phân loại phản ứng của các nước ASEAN thành ba nhóm với các mức độ và hình thức tương tác khác nhau, bao gồm: Nhóm ủng hộ tích cực; Nhóm trung lập lạc quan; và Nhóm dè dặt hoặc ít tương tác.

Philippines là quốc gia duy nhất ủng hộ Quad hiện diện tích cực trong khu vực. Từ khi lên nắm quyền vào tháng 6/2022, Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. đã nhanh chóng hàn gắn quan hệ liên minh truyền thống với Mỹ sau một giai đoạn bất ổn dưới thời người tiền nhiệm Rodrigo Duterte. Thậm chí, Manila còn xích lại gần với các thành viên Quad thông qua mở rộng quyền tiếp cận quân sự và tiến hành các cuộc diễn tập quân sự chung. 

Việc Manila tái kích hoạt Thỏa thuận Hợp tác Quốc phòng Nâng cao (EDCA) và mở rộng quyền tiếp cận của lực lượng Mỹ tới bốn căn cứ quân sự mới tại Philippines vào tháng 2/2023 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong chiến lược an ninh của nước này. Đây không chỉ là động thái củng cố liên minh mà còn gián tiếp hỗ trợ mục tiêu chiến lược của Quad trong việc thiết lập một mạng lưới an ninh chống lại ảnh hưởng gia tăng của Trung Quốc. Bởi lẽ, 3 trong 4 căn cứ nằm ở phía Bắc Philippines gần Đài Loan (căn cứ Hải quân Camilo Osias, trại Melchor Dela Cruz, sân bay Lal-lo) và 1 căn cứ ở Palawan gần Biển Đông (Đảo Balabac). Philippines không phải là thành viên chính thức của Quad, nhưng việc nước này cho phép Mỹ triển khai lực lượng và thiết bị tại các vị trí chiến lược gần eo biển Đài Loan và Biển Đông đã góp phần tăng cường khả năng răn đe tập thể của Quad. 

Ngoài cuộc tập trận thường niên Balikatan với Mỹ, Philippines còn mở rộng hợp tác với các thành viên khác của Quad. Vào tháng 6/2023, cuộc tập trận chung đầu tiên giữa Philippines, Mỹ và Nhật Bản đã diễn ra ngoài khơi tỉnh Bataan (Philippines). Sau đó, Australia cũng tham gia cùng ba quốc gia trên trong các cuộc tập trận và diễn tập, lần lượt được tổ chức vào tháng 8/2023 và tháng 4/2024. Gần đây nhất là cuộc tập trận ba bên của lực lượng bảo vệ bờ biển Philippines, Mỹ và Nhật Bản tại vùng biển Nhật Bản vào tháng 6.

Ở góc độ song phương, Manila tăng cường hợp tác với các thành viên Quad nhằm đảm bảo an ninh hàng hải và nâng cao năng lực quốc phòng của mình. Cụ thể, Philippines từng bước thiết lập khuôn khổ hợp tác quốc phòng với Nhật Bản, bao gồm Điều khoản tham chiếu (Terms of Reference) liên quan đến các hoạt động hỗ trợ nhân đạo và cứu trợ thiên tai (2/2023), Hiệp định Tiếp cận Tương hỗ (RAA) vào tháng 7/2024. Đồng thời, Australia và Ấn Độ cũng tăng cường hợp tác huấn luyện quân sự và chia sẻ thông tin tình báo với Philippines. 

Mặc dù Philippines không tham gia Quad như một thành viên chính thức, nhưng cách tiếp cận của chính quyền Marcos cho thấy Manila đang tham gia sâu hơn vào các liên kết bên ngoài Quad. Điển hình là sự xuất hiện của nhóm tiểu đa phương mới - Squad, với ba thành viên của Quad (Mỹ, Nhật Bản, Australia) và Philippines, với hy vọng nước này có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong sự can dự của Mỹ cùng các đồng minh tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Một trong những động lực then chốt thúc đẩy Philippines tích cực ủng hộ Quad là áp lực ngày càng rõ ràng từ Bắc Kinh ở Biển Đông. Việc Trung Quốc tăng cường hiện diện và tiến hành các hành vi cưỡng ép trên thực địa, đặc biệt là các vụ va chạm với lực lượng thực thi pháp luật Philippines tại các vùng biển tranh chấp (như Bãi Cỏ Mây, Bãi cạn Scarborough), đã tạo ra áp lực trong nước và buộc chính quyền Marcos phải tìm kiếm các cơ chế an ninh đa tầng để nâng cao năng lực phòng thủ.

Nhóm thứ hai duy trì lập trường trung lập nhưng tương đối lạc quan trong các kết nối với Quad. Điểm chung của nhóm này là hoan nghênh các ý tưởng, sáng kiến nhằm thúc đẩy hòa bình và thịnh vượng chung của khu vực, nhưng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực. Trên cơ sở đó, họ chủ trương ủng hộ Quad hợp tác với ASEAN thông qua các cơ chế do hiệp hội dẫn dắt. Bên cạnh đó, các quốc gia trong nhóm này cũng thúc đẩy hợp tác song phương với từng thành viên Quad, dù mức độ tương tác có khác biệt nhất định tùy theo bối cảnh và ưu tiên lợi ích của mỗi nước. 

Việt Nam là đại diện đầu tiên thuộc nhóm có thái độ trung lập lạc quan trong các tương tác với Quad. Ngoài Philippines, Việt Nam là nước đánh giá vai trò của Quad tích cực hơn so với các thành viên còn lại của ASEAN. Từ góc độ chính thức, Việt Nam chưa từng công khai tuyên bố ủng hộ hay phản đối Quad. Việc không đưa ra quan điểm trực tiếp phản ánh chiến lược “tránh chọn bên” của Hà Nội trong khi vẫn cân bằng tốt mối quan hệ với Washington và Bắc Kinh. Tuy nhiên, Việt Nam không hoàn toàn thờ ơ trước những diễn biến của Quad. 

Với bản sắc “ngoại giao cây tre” - mạnh mẽ giữ vững độc lập chủ quyền nhưng vẫn linh hoạt để thích ứng với những biến động địa chính trị - Việt Nam đã khéo léo khi hoan nghênh việc Quad mong muốn tăng cường hợp tác với ASEAN. Hà Nội ưu tiên duy trì vai trò trung tâm của ASEAN và ủng hộ một cấu trúc khu vực mở và bao trùm, trong đó ASEAN là hạt nhân. Lập trường này vừa giúp Việt Nam tránh bị cuốn vào cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, vừa đảm bảo không gian hành động tự chủ trong chính sách đối ngoại. Qua đó, Hà Nội có thể tận dụng cơ hội hợp tác với Quad trong các vấn đề không quá nhạy cảm như môi trường, công nghệ số, an ninh lương thực, năng lượng, y tế và phát triển cơ sở hạ tầng mà vẫn tránh làm “phật lòng” Bắc Kinh. 

Song song đó, Việt Nam cũng chủ động thúc đẩy quan hệ song phương với từng thành viên của Quad như một phần trong nỗ lực “đa phương hóa, đa dạng hóa” quan hệ nhằm thích ứng với môi trường địa chính trị đầy biến động. Tháng 3/2024, Australia là thành viên cuối cùng trong Quad nâng cấp mối quan hệ với Việt Nam lên “Đối tác Chiến lược Toàn diện”. 

Cách Việt Nam điều chỉnh quan hệ với các cường quốc cũng phản ánh chiến lược “phòng ngừa rủi ro” (hedging strategy) trước xu thế phân cực ngày càng sâu sắc. Thông qua các kênh song phương, Việt Nam chủ động mở rộng không gian chiến lược để tận dụng lợi ích an ninh, kinh tế và công nghệ từ các đối tác trong khu vực. Là quốc gia ven biển và tiếp giáp Biển Đông, Việt Nam có lợi ích trực tiếp trong việc duy trì tự do hàng hải, trật tự khu vực dựa trên luật lệ, và ngăn chặn việc sử dụng vũ lực để hiện thực hóa các yêu sách đơn phương, đặc biệt là từ Trung Quốc. Như vậy, phản ứng của Việt Nam đối với Quad được thể hiện rõ nét qua chính sách ngoại giao linh hoạt, tích cực và mang tính cân bằng. 

Tương tự Việt Nam, Singapore chủ trương khai thác lợi ích chiến lược từ sự hiện diện của các cường quốc trong khu vực nhưng không làm xói mòn vai trò trung tâm của ASEAN. Khi Ấn Độ và Singapore nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 9/2024, tuyên bố chung Ấn Độ - Singapore lần đầu tiên đề cập tới Quad. Theo đó, cả hai “hoan nghênh sự ủng hộ của Quad đối với vai trò trung tâm của ASEAN, bao gồm chương trình nghị sự của Quad nhằm hỗ trợ các ưu tiên và nhu cầu của các quốc gia trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, và tìm kiếm sự hợp tác cùng có lợi”. Phản ứng của Singapore đối với sự hiện diện của Quad là khá tích cực, trái ngược với những quan ngại cho rằng sự nổi lên của các cơ chế như Quad có thể làm lu mờ vai trò điều phối của ASEAN. 

Singapore có quan hệ quốc phòng truyền thống với các thành viên của Quad, đồng thời cùng chia sẻ nhận thức về tầm quan trọng của tự do hàng hải và tuân thủ luật pháp quốc tế. Năm 2018, Singapore trở thành địa điểm tổ chức cuộc họp của Quad diễn ra bên lề Hội nghị Quan chức Cấp cao ASEAN (SOM). Trước đó, Singapore cũng tham gia cùng các thành viên Quad trong cuộc tập trận hải quân Malabar. Tuy nhiên trước áp lực từ Bắc Kinh - với lo ngại một cấu trúc hải quân đa phương nổi lên nhằm mục đích chống lại Trung Quốc - quốc đảo này rút khỏi cuộc tập trận Malabar những năm sau đó. Tuy vậy, Singapore vẫn duy trì cơ chế đối thoại an ninh song phương, tập trận chung và hợp tác trong các lĩnh vực phi truyền thống như an ninh mạng, hỗ trợ nhân đạo - những nội dung nằm trong bốn trọng tâm chính của Quad. Điều này cho thấy Singapore linh hoạt hợp tác theo từng lĩnh vực cụ thể, miễn là các nội dung hợp tác không đe dọa đến trạng thái cân bằng và tự chủ chiến lược của nước này.

Indonesia và Malaysia đều chia sẻ những lo ngại sâu sắc về nguy cơ gia tăng cạnh tranh giữa các cường quốc. Cả hai tỏ ra thận trọng trước khả năng Quad trở thành một cấu trúc an ninh mang tính loại trừ, đe dọa các nguyên tắc và vị thế trung tâm của ASEAN trong trật tự khu vực. 

Indonesia là quốc gia lớn nhất Đông Nam Á và là một trong những “kiến trúc sư” chính của ASEAN, do đó, Quad có thể được coi như bài kiểm tra đối với vai trò lãnh đạo trên thực tế (de facto leader) của quốc gia này trong hiệp hội. Nước này đứng trước tình thế lưỡng nan khi phải cân bằng giữa việc bảo vệ các nguyên tắc truyền thống của ASEAN, vừa duy trì chiến lược đối ngoại tự chủ trong khi tìm kiếm các cơ hội hợp tác với các cường quốc trong một môi trường an ninh đầy biến động như hiện nay. 

Giống với lập trường của Singapore, Indonesia nhấn mạnh rằng cấu trúc khu vực nên mang tính bao trùm, không chia rẽ và phải đặt ASEAN vào trung tâm. Do đó, các ý tưởng và sáng kiến của Quad cần đóng vai trò bổ trợ chứ không phải là các kết nối mang tính thay thế hay đối đầu với ASEAN. Bởi lẽ, việc nhìn nhận Quad như một liên minh nhằm kiềm chế bất kỳ quốc gia nào, bao gồm Trung Quốc, đều có thể gia tăng căng thẳng trong khu vực và làm suy yếu các cơ chế hợp tác đa phương mà ASEAN xây dựng. Nhằm bảo vệ lợi ích chiến lược dài hạn trước các thách thức xuyên quốc gia ngày càng phức tạp, Indonesia “hợp tác có chọn lọc” trên các lĩnh vực an ninh phi truyền thống mà Quad ưu tiên, như môi trường, công nghệ và chuỗi cung ứng. 

Tương tự Indonesia, Malaysia đề cao việc duy trì vai trò trung tâm của ASEAN, đồng thời thận trọng trước bất kỳ cơ chế liên minh an ninh nào có thể gây chia rẽ hoặc làm gia tăng căng thẳng tại khu vực. Trong cuộc phỏng vấn độc quyền với Nikkei Asia năm 2021, cựu Thủ tướng Malaysia Mahathir Mohamad nhận định rằng Quad có thể bị xem là một “nỗ lực bao vây Trung Quốc”, từ đó dẫn đến phản ứng trả đũa từ Bắc Kinh, gây ra những tác động tiêu cực tới nền kinh tế toàn cầu. Phát biểu này phản ánh rõ lập trường của Malaysia trước nguy cơ bị lôi kéo vào cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Lập trường này tiếp tục được Thủ tướng đương nhiệm Anwar Ibrahim tái khẳng định tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN năm 2024. Ông nhấn mạnh “chúng tôi [Malaysia] là một quốc gia độc lập, chúng tôi cực kỳ độc lập, chúng tôi không muốn bị bất kỳ thế lực nào chi phối”. Thái độ thận trọng và có phần dè dặt này phản ánh định hướng chiến lược của Malaysia: vừa nỗ lực cân bằng giữa các cường quốc, vừa tránh bị cuốn vào các liên minh quân sự hoặc cam kết an ninh mang tính ràng buộc cao. 

Chính sách đối ngoại của Malaysia từ lâu mang tính thực dụng, chú trọng bảo vệ lợi ích quốc gia trong khi duy trì mối quan hệ ổn định với cả Mỹ lẫn Trung Quốc. Bất kỳ sự “ăn miếng trả miếng” nào giữa hai quốc gia này đều có thể làm gia tăng sự bất ổn đối với Malaysia. Thực tế cho thấy, dù tồn tại những bất đồng chính trị không thường xuyên giữa Kuala Lumpur và Washington, Malaysia vẫn là quốc gia được hưởng lợi nhiều nhất từ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Mỹ. Trong khi đó, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim cũng liên tục khẳng định rằng Malaysia “không có vấn đề gì với Trung Quốc”. Tương tự các quốc gia trong nhóm có lập trường trung lập, Malaysia thể hiện sự sẵn sàng hợp tác có chọn lọc với các thành viên Quad trong các lĩnh vực “an ninh mềm” như phát triển cơ sở hạ tầng, năng lượng, kỹ thuật số, công nghệ và môi trường. 

Lập trường “trung lập chủ động” của Indonesia và Malaysia không chỉ phản ánh chiến lược đối ngoại độc lập mà còn tái khẳng định vai trò điều phối của ASEAN như một nền tảng then chốt trong cấu trúc an ninh khu vực. Việc nhấn mạnh nguyên tắc tiếp cận hòa bình và hợp tác cho thấy cả hai quốc gia đều ưu tiên duy trì sự ổn định khu vực, đồng thời tránh bị cuốn vào các động lực địa chính trị mang tính đối đầu. Trong khuôn khổ đó, Quad sẽ được đón nhận nếu hoạt động như một “đối tác bổ sung” thay vì cạnh tranh ảnh hưởng với ASEAN.

Thái Lan là một trong hai quốc gia Đông Nam Á có quan hệ đồng minh hiệp ước với Mỹ (quốc gia còn lại là Philippines), nhưng lại giữ lập trường tương đối trung dung trước sự trỗi dậy của Quad, trong khi tiếp tục duy trì quan hệ hữu nghị với Trung Quốc. So với Philippines, phản ứng của Thái Lan đối với Quad có phần ít cởi mở hơn, thể hiện xu hướng giữ khoảng cách với các sáng kiến mang tính đối đầu rõ nét, đặc biệt là những cơ chế được thiết kế như liên minh nhằm kiềm chế ảnh hưởng của Bắc Kinh. 

Với Thái Lan, Trung Quốc tiếp tục là đối tác thương mại lớn nhất, là nhà đầu tư cũng như tài trợ chủ chốt cho các dự án trọng điểm, tiêu biểu như Hành lang Kinh tế phía Đông (EEC) và tuyến đường sắt cao tốc kết nối Bangkok (Thái Lan) với Vientiane (Lào) và thành phố Kunming (Trung Quốc). Các dự án này được kỳ vọng là cơ hội để Thái Lan hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh đó, việc tham gia sâu vào Quad—cơ chế bị Trung Quốc xem là liên minh đối kháng—có nguy cơ làm phương hại các lợi ích kinh tế cốt lõi của Thái Lan. Thay vào đó, Bangkok ưu tiên cho hoạt động hợp tác trong các cơ chế đa phương mang tính bao trùm và lấy ASEAN làm trung tâm như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS) hay Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN (ADMM, ADMM+). 

Tuy nhiên, thái độ thận trọng không đồng nghĩa với việc Thái Lan hoàn toàn “từ chối” Quad. Quốc gia này vẫn duy trì đối thoại an ninh song phương với các thành viên Quad như một phương thức duy trì thế cân bằng chiến lược. Tương tự nhiều quốc gia trong khu vực, Thái Lan lựa chọn tương tác có chọn lọc với Quad ở những lĩnh vực ít nhạy cảm hơn, bao gồm chuyển đổi năng lượng, chống tội phạm xuyên quốc gia, cứu trợ thiên tai và hỗ trợ nhân đạo. Cách tiếp cận này phảnh ánh rõ nét chủ nghĩa thực dụng trong chính sách đối ngoại của Thái Lan, cho thấy nỗ lực của một quốc gia Đông Nam Á trong việc duy trì không gian chiến lược giữa bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt. Phản ứng của Thái Lan là minh chứng cho tính đa dạng trong cách các nước ASEAN ứng xử với các sáng kiến ngoài khối, qua đó góp phần củng cố vai trò trung tâm của ASEAN như một trục điều phối quan hệ và cấu trúc an ninh khu vực. 

Nhóm thứ ba bao gồm các thành viên còn lại của ASEAN, những quốc gia có quy mô nhỏ hơn và vị thế đối ngoại hạn chế. Những quốc gia này thường có thái độ dè dặt hoặc kém tương tác với Quad, chủ yếu do sự phụ thuộc chiến lược lớn với Trung Quốc.

Dưới sự lãnh đạo lâu dài của cựu Thủ tướng Hun Sen và hiện nay là người kế nhiệm Hun Manet, Campuchia theo đuổi lập trường rõ ràng trong việc phản đối các sáng kiến khu vực có thể bị diễn giải là nhằm kiềm chế Trung Quốc - đối tác chiến lược và nhà đầu tư lớn nhất của nước này. Mặc dù chưa từng công khai chỉ trích Quad, Phnom Penh cũng bày tỏ quan ngại việc “ASEAN hoặc các quốc gia thành viên tham gia vào các cơ chế đa phương ngoài các cơ chế do ASEAN dẫn dắt”, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải “cảnh giác với bất kỳ sự thiên vị tiềm ẩn nào đối với các cường quốc đang cạnh tranh lẫn nhau”. 

Trước đó, Campuchia từng gây tranh cãi khi cản trở ASEAN ra tuyên bố chung về Biển Đông vào các năm 2012 và 2016 - một động thái được cho là do áp lực từ phía Bắc Kinh. Bên cạnh đó, Campuchia tiếp nhận ngày càng lớn các khoản vay và viện trợ từ Trung Quốc thông qua sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), cũng như khoản viện trợ quốc phòng cho các hoạt động huấn luyện, tập trận và các trang thiết bị cần thiết để nâng cao năng lực quốc phòng. Sự phụ thuộc chiến lược này đã góp phần định hình phản ứng của Campuchia với các cơ chế bị xem như đối kháng với Trung Quốc. Nhìn chung, Phnom Penh có động lực rõ ràng để giữ khoảng cách với Quad, đặc biệt khi khối này ngày càng nhấn mạnh các nội dung chống lại sự cưỡng ép trong khu vực. 

Tương tự Campuchia, Lào cũng tránh né can dự sâu vào các trục đối đầu chiến lược. Là một quốc gia có quy mô kinh tế nhỏ và phụ thuộc lớn vào đầu tư nước ngoài (FDI), Lào nhận thức rõ bất kỳ sự liên kết rõ ràng nào với Quad đều có thể dẫn đến rủi ro chính trị và kinh tế cho nước này. Giống với Campuchia, Lào phụ thuộc lớn vào Trung Quốc về thương mại, đầu tư lẫn cơ sở hạ tầng. Trung Quốc hiện là đối tác FDI lớn nhất của Lào, đồng thời là nhà đầu tư chính cho tuyến đường sắt cao tốc Lào - Trung Quốc trong khuôn khổ BRI. Dự án cao tốc này là trọng điểm trong chiến lược xây dựng hình ảnh quốc gia “kết nối đất liền” của Lào, giúp nước này vượt qua hạn chế do không giáp biển. Với mức độ phụ thuộc chiến lược lớn vào Trung Quốc, Vientiane sẽ không mạo hiểm ủng hộ bất kỳ cơ chế nào bị Bắc Kinh coi là đối trọng chiến lược của nước này. 

Khác với Campuchia và Lào, Myanmar có bối cảnh phức tạp hơn do chịu ảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng chính trị sau cuộc đảo chính năm 2021. Việc chính quyền quân sự Myanmar bị cô lập bởi phần lớn các nước phương Tây, bao gồm các thành viên Quad, đã khiến quốc gia này phụ thuộc sâu hơn vào Trung Quốc và Nga. Myanmar hiện tại cũng không có điều kiện chính trị hoặc năng lực thể chế để tham gia bất kỳ sáng kiến hợp tác khu vực nào như Quad. Hơn nữa, Myanmar cũng tự tách mình ra khỏi các cơ chế có nguy cơ tạo ra áp lực quốc tế về dân chủ và nhân quyền.

Brunei, tuy không chia sẻ mức độ phụ thuộc chiến lược như ba quốc gia trên, vẫn thể hiện một lập trường thận trọng và hạn chế tương tác rõ rệt với Quad. Là một quốc gia quân chủ giàu tài nguyên dầu mỏ cùng tiềm lực kinh tế và đối ngoại ổn định hơn, Brunei lựa chọn lập trường “né tránh đối đầu, duy trì cân bằng” để đảm bảo ổn định nội bộ và tránh rơi vào mọi va chạm địa chính trị lớn. Do đó, Brunei khá “kín tiếng” trước sự trỗi dậy của Quad trong khu vực. Trong tương lai gần, nhiều khả năng Brunei sẽ tiếp tục ẩn mình dưới “chiếc ô bảo hộ đồng thuận ASEAN” (ASEAN consensus) và tránh mọi liên kết có thể ảnh hưởng đến vị thế cân bằng hiện tại của nước này.

Quad nên làm gì?

Triển vọng của Quad trong cấu trúc khu vực được định hình bởi ba yếu tố chính: (i) sự điều chỉnh chiến lược của các thành viên Quad; (ii) mức độ tiếp nhận và tương tác từ các quốc gia trong khu vực; và (iii) khả năng duy trì cam kết dài hạn của Quad. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung và trật tự khu vực đang có dấu hiệu phân mảnh, Quad được kỳ vọng sẽ đóng vai trò như “đối tác tích cực” bổ sung vào các cơ chế có sẵn của khu vực nhằm hỗ trợ duy trì ổn định khu vực. Tuy nhiên, Quad cũng vấp phải những giới hạn đáng kể về thể chế, khả năng điều phối và tính bao trùm. 

Thứ nhất, mức độ đồng thuận chiến lược giữa bốn quốc gia Quad ảnh hưởng lớn đến “độ bền” và “hiệu quả” của nhóm trước những biến động chính trị phức tạp. Cho đến nay, Quad vẫn giữ được sự phối hợp chiến lược tương đối hiệu quả nhờ những lợi ích an ninh chung, đặc biệt là trong việc duy trì trật tự dựa trên luật lệ và tự do hàng hải. Cả bốn quốc gia đều có nhận thức chung về môi trường an ninh tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trước những ảnh hưởng ngày càng tăng và sự quyết đoán về mặt quân sự của Trung Quốc. Tuyên bố chung mới nhất sau Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao Quad vào tháng 7/2025 đã tái khẳng định cam kết của Bộ Tứ về việc “xây dựng một khu vực mà tất cả các quốc gia đều không bị ép buộc và phản đối mạnh mẽ bất kỳ hành động đơn phương nào tìm cách thay đổi hiện trạng bằng vũ lực hoặc ép buộc” - một sự ám chỉ rõ ràng về Trung Quốc. 

Tuy nhiên, mỗi thành viên lại có quan điểm khác nhau về cách thức giải quyết những thách thức liên quan đến Bắc Kinh. Sự khác biệt này chịu sự chi phối bởi chiến lược đối ngoại, vị trí địa lý và bối cảnh chính trị nội bộ của mỗi quốc gia. Mỹ coi Quad như một trụ cột quan trọng trong chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (Indo-Pacific Strategy) của nước này nhằm thúc đẩy xây dựng một mạng lưới hợp tác rộng khắp và kiềm chế ảnh hưởng gia tăng của Trung Quốc. Đặc biệt, thời kỳ Trump 1.0, chính quyền Trump đã định hình Quad như một cơ chế phản đối tập thể đối với Trung Quốc. Trong khi đó, cho đến nay, các thành viên còn lại của Quad đã từ chối áp dụng cách diễn đạt đó trong các tuyên bố chung.

Hiện tại, Quad vẫn khá lỏng lẻo về mặt thể chế và thiếu cam kết ràng buộc về mặt pháp lý. Đặc điểm này mang lại cho Quad lợi thế linh hoạt trong phối hợp hành động, song cũng đặt ra giới hạn về mức độ hội nhập chiến lược. Những khác biệt trong nhận thức và ưu tiên chiến lược giữa các thành viên có thể trở thành lực cản cho việc mở rộng phạm vi hoạt động của Quad. Thực tế cho thấy, mặc dù tuyên bố chung tại các hội nghị thượng đỉnh Quad đề cập đến một loạt lĩnh vực hợp tác (và vì vậy làm nổi bật tính đa dạng của các hoạt động chung), nhưng phần lớn các cam kết vẫn mang tính định hướng hơn là ràng buộc thực chất. 

Bên cạnh đó, tính cách “khó đoán” và xu hướng hành động đơn phương của Tổng thống Donald Trump trong nhiệm kỳ thứ hai đã đặt Quad trước một tương lai bất định. Cụ thể, “cú sốc thuế quan” là minh chứng rõ nét cho sự khó đoán và mức độ rủi ro mà các đối tác và đồng minh lâu năm phải gánh chịu trong quan hệ với chính quyền Trump. 

Thứ hai, triển vọng của Quad chủ yếu phụ thuộc vào khả năng duy trì tương tác tích cực với các quốc gia trong khu vực, đặc biệt là Đông Nam Á. Như đã phân tích, phản ứng của các nước ASEAN cho thấy Quad sẽ khó được đón nhận nếu bị nhìn nhận như một cấu trúc nhằm thay thế vai trò điều phối của Hiệp hội. Do đó, Quad nên định vị mình như một “đối tác bổ sung” trong cấu trúc an ninh khu vực, hỗ trợ các sáng kiến hiện có của ASEAN và thúc đẩy kết nối khu vực theo hướng mở, minh bạch và dựa trên luật lệ. 

Việc thiết lập các cơ chế phối hợp với ASEAN - chẳng hạn như các cuộc đối thoại thường niên, chương trình viện trợ phát triển, hỗ trợ chuyển đổi số và năng lượng sạch - có thể là hướng đi phù hợp, giúp Quad duy trì ảnh hưởng mà không làm suy yếu vai trò trung tâm của ASEAN. Ngoài ra, việc ưu tiên thúc đẩy hợp tác trong bốn lĩnh vực đã công bố là (i) an ninh hàng hải và xuyên quốc gia; (ii) thịnh vượng và an ninh kinh tế; (iii) công nghệ thiết yếu và mới nổi; và (iv) hỗ trợ nhân đạo và ứng phó khẩn cấp, sẽ tạo điều kiện để Quad tăng cường quan hệ với các đối tác khu vực. 

Đặc biệt, Quad nên ưu tiên hợp tác với những quốc gia có thái độ cởi mở, tích cực và sẵn sàng phối hợp trong các lĩnh vực ít nhạy cảm như Việt Nam, Singapore, Malaysia, Indonesia, và Thái Lan. Sự hiệu quả trong các hợp tác đó sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa và giúp Quad từng bước tiếp cận với các quốc gia còn dè dặt trong ASEAN. Nhìn chung, nếu biết tận dụng hiệu quả các không gian hợp tác linh hoạt và tránh các thông điệp mang tính đối đầu với Trung Quốc, Quad hoàn toàn có khả năng duy trì sức hút và mở rộng ảnh hưởng bền vững trong khu vực.

Thứ ba, sức sống dài hạn của Quad phụ thuộc vào khả năng hiện thực hóa các cam kết hợp tác an ninh phi truyền thống - một hướng đi được xem là thiết thực trong bối cảnh khu vực đang cần các giải pháp thực tế thay vì những liên minh mang tính đối kháng. Việc Quad tích cực tham gia vào các sáng kiến xây dựng năng lực như bảo vệ chuỗi cung ứng, phát triển cơ sở hạ tầng chất lượng cao và chuyển đổi số cho các quốc gia đang phát triển sẽ là những chỉ dấu quan trọng về năng lực hành động và mức độ hiện diện thực tế của khối này. Trong tương lai, nếu Quad có thể cung cấp các giải pháp cụ thể và lâu dài cho các đối tác khu vực, các chương trình của khối dự đoán sẽ là “lựa chọn thay thế” cho một số sáng kiến mang dấu ấn Trung Quốc trong khu vực.

***

Tóm lại, Quad đang đứng trước một ngưỡng phát triển quan trọng, nơi cơ hội và thách thức đan xen. Nếu tiếp tục duy trì sự linh hoạt và khéo léo khi tương tác với các đối tác trong khu vực, đồng thời hiện thực hóa được các sáng kiến hợp tác cụ thể, Quad có thể mở rộng ảnh hưởng và củng cố vị thế như một trục chiến lược quan trọng trong cấu trúc khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Tuy nhiên, sự bền vững của Quad vẫn phụ thuộc vào khả năng vượt qua những khác biệt nội tại và năng lực duy trì sức hấp dẫn như một cơ chế hợp tác mang tính xây dựng và hòa bình trong một môi trường địa chính trị đầy biến động.

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Triển vọng khối Quad trước những biến động mới ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”.