Việt Nam “hạ cánh mềm” trong cơn bão thuế của Trump
Thỏa thuận giảm thuế với Washington là một thắng lợi về ngoại giao kinh tế của Hà Nội.
Chỉ một tuần trước khi thời hạn hoãn thuế đối ứng của Mỹ kết thúc (ngày 9/7), Tổng thống Donald Trump đã bất ngờ thông báo đạt được thỏa thuận thương mại với Việt Nam. Theo đó, hàng hóa Việt Nam nhập khẩu vào thị trường Mỹ sẽ chịu mức thuế 20%, giảm so với mức thuế đối ứng 46% mà Trump áp đặt hồi đầu tháng 4. Bên cạnh đó, sản phẩm trung chuyển (transshipping) sang Việt Nam rồi xuất khẩu sang Mỹ sẽ chịu mức thuế 40%. Ngược lại, Việt Nam sẽ “mở cửa thị trường” (open their market) cho hàng hóa Mỹ, tức sản phẩm xuất khẩu của Mỹ sẽ chịu thuế 0%.
Thấy gì từ thỏa thuận Việt - Mỹ?
Việt Nam là quốc gia thứ ba, sau Anh và Trung Quốc, và là quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á đạt được thỏa thuận giảm thuế với chính quyền Trump trước thời hạn 90 ngày. Đối với Hà Nội, sự kiện này được coi là một thành công về ngoại giao kinh tế trong bối cảnh các quốc gia, bao gồm một số đồng minh hàng đầu của Mỹ như Hàn Quốc, Nhật Bản, đang chạy đua để đàm phán với Washington về thuế đối ứng.
Việc đạt được thỏa thuận với Mỹ phản ánh năng lực ngoại giao và thực lực đàm phán của đoàn Việt Nam. Không lâu sau khi chính quyền Trump công bố áp thuế đối ứng 46% lên Việt Nam, Hà Nội đã nhanh chóng liên lạc với Washington để bước vào bàn đàm phán. Việt Nam cũng đã tiến hành các bước đi cụ thể để giải quyết các quan ngại của Mỹ, bao gồm tăng cường nhập khẩu năng lượng, hàng nông sản Mỹ, rà soát và xóa bỏ các rào cản kỹ thuật, đưa ra những biện pháp chống gian lận xuất xứ hàng hóa và mạnh tay đối với hàng hóa nước ngoài đội lốt hàng Việt Nam để tránh thuế Mỹ,... Thái độ thiện chí, tinh thần chủ động, cùng với các nhượng bộ chiến lược có lẽ đã “chiến thắng trái tim và khối óc” của chính quyền Trump.
Bên cạnh đó, Việt Nam đã tận dụng kênh ngoại giao cá nhân để thúc đẩy quá trình đàm phán. Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm là lãnh đạo nước ngoài đầu tiên liên lạc với Tổng thống Trump về thuế đối ứng, và cũng chính ông là người “chốt” thỏa thuận với nhà lãnh đạo Mỹ. Sự nhạy bén của giới lãnh đạo Việt Nam thể hiện qua việc Hà Nội linh hoạt và khéo léo trong việc tiếp cận chính quyền Trump, qua đó giúp nâng cao nhận thức về năng lực chèo lái đất nước của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Về kinh tế, mức thuế 20% cao gấp đôi mức thuế cơ bản 10% mà phía Mỹ đang áp lên các nền kinh tế trên thế giới (ngoại trừ Canada và Mexico), nhưng lại giảm đi hơn một nửa so với thuế đối ứng ban đầu Mỹ dự định áp lên Việt Nam. Trong bối cảnh các nền kinh tế khác đang chật vật đàm phán với Mỹ trong một tương lai bất định, mức thuế 20% là tích cực và có thể chấp nhận được, vì “thà được một ít còn hơn là trắng tay” (half a loaf is better than none) khi xét đến tầm quan trọng của thị trường Mỹ đối với nền kinh tế định hướng xuất khẩu như quốc gia Đông Nam Á này. Năm 2024, Mỹ là đối tác thương mại lớn thứ hai của Việt Nam (sau Trung Quốc) và là thị trường xuất khẩu quan trọng nhất của Hà Nội với kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đạt 136,6 tỷ USD.
Mức thuế mới cũng thấp hơn nhiều so với các đối thủ cạnh tranh của Việt Nam trong khu vực. Hàng hóa Trung Quốc hiện đang bị Mỹ áp thuế trung bình hơn 50%. Các quốc gia Đông Nam Á khác như Thái Lan, Indonesia, Malaysia nếu không đạt được một thỏa thuận với Mỹ có thể sẽ chịu mức thuế lần lượt 36%, 32% và 24%. Do đó, mức thuế 20% tạo ra lợi thế cạnh tranh rất đáng kể cho Việt Nam.
Thứ nhất, việc Mỹ giảm thuế nhập khẩu đối với hàng hóa Việt Nam, trong khi các đối thủ cạnh tranh khác có thể sẽ chịu mức thuế đối ứng cao hoặc thậm chí đối mặt với mức thuế mới cao hơn, sẽ mang lại lợi thế cho sản phẩm Việt Nam trong việc tiếp cận thị trường Mỹ. Điều này giúp sản phẩm Việt Nam trở nên cạnh tranh hơn về giá cả, dễ dàng thâm nhập sâu hơn vào một trong những thị trường tiềm năng nhưng khó tính nhất.
Thứ hai, mức thuế mới có thể giúp Việt Nam thu hút thêm dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI), và một lần nữa biến Hà Nội thành một điểm đến hấp dẫn cho các doanh nghiệp đa quốc gia muốn dịch chuyển chuỗi giá trị khỏi Trung Quốc, đặc biệt là các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới của Mỹ như Apple, Intel,... Trong chiến tranh thương mại Mỹ - Trung, Hà Nội là quốc gia hưởng lợi nhiều nhất từ tiến trình tách rời (decoupling) về kinh tế giữa hai cường quốc này. Khi căng thẳng Mỹ - Trung ngày càng leo thang, sự dịch chuyển chuỗi cung ứng từ Trung Quốc sang Việt Nam dự kiến sẽ tăng nhanh hơn nữa, qua đó mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu đang được sắp xếp lại.
Vẫn còn chặng đường dài phía trước
Dù vậy, con số 20% đối với hàng hóa Việt Nam và 40% cho hàng trung chuyển chỉ là thông tin do Tổng thống Trump tuyên bố, và Ba Đình chỉ mới thông báo về việc đạt được thỏa thuận với Mỹ qua cuộc điện đàm. Hai bên vẫn chưa thống nhất về các vấn đề kỹ thuật, chẳng hạn liệu mức thuế 20% sẽ áp lên tất cả mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam hay sẽ dựa trên từng trường hợp. Hiện nay, bên cạnh những hàng hóa bị áp thuế cơ bản 10% thì một số mặt hàng như thép và nhôm vẫn đang chịu mức thuế khác. Ngày 3/7, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng cho hay hai bên “đang phối hợp trao đổi để cụ thể hóa các nội dung thảo luận của lãnh đạo cấp cao hai nước”.
Dựa trên kinh nghiệm đàm phán của hai quốc gia đi trước là Anh và Trung Quốc, thì thỏa thuận về mức thuế trên chỉ mới là điểm xuất phát. Việt Nam và Mỹ còn một chặng đường khá dài để hoàn tất chi tiết và làm rõ những vấn đề thương mại giữa hai bên như gian lận thương mại và định giá tiền tệ. Anh phải mất gần một tháng rưỡi để đi từ thông báo của Tổng thống Trump và Thủ tướng Anh Keir Starmer về một “thỏa thuận thương mại lịch sử” (Historic Trade Deal) (ngày 8/5) đến chỉ mới thống nhất được một thỏa thuận cụ thể với Mỹ về ô tô và hàng không vũ trụ vào ngày 17/6 và có hiệu lực vào cuối tháng 6. Trong khi đó, thuế quan đối với nhôm và thép của Anh vẫn chưa được giải quyết rốt ráo. Thỏa thuận thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc cũng kéo dài 45 ngày, bao gồm việc Bắc Kinh nới lỏng các hạn chế đối với xuất khẩu đất hiếm và Washington dỡ bỏ một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu, nhưng các chi tiết cụ thể vẫn chưa được công bố.
Tờ Politico dựa trên bản dự thảo thỏa thuận thương mại Việt - Mỹ mà tờ báo này tiếp cận được và cho biết hai bên sẽ tiếp tục làm việc để hoàn tất một thỏa thuận cuối cùng “trong vài tuần tới”. Thoả thuận cuối cùng sẽ dẫn đến việc “giảm đáng kể” các mức thuế mà Mỹ áp lên hàng nhập khẩu từ Việt Nam, gồm sản phẩm công nghệ, giày dép, hàng nông sản và các mặt hàng tiêu dùng như đồ chơi. Mặc dù quá trình này sẽ tiêu tốn nhiều thời gian, song nó tạo ra dư địa rất lớn để hai bên tiếp tục thỏa hiệp, và quan trọng hơn là “trấn an” doanh nghiệp ở hai quốc gia.
Trong quá trình tiếp tục đàm phán cho đến khi đạt một thỏa thuận cuối cùng, Việt Nam cần một sự đảm bảo rằng phía Mỹ sẽ không đột ngột đơn phương trừng phạt hoặc xé bỏ thỏa thuận khi mà cả hai đã thống nhất, đặc biệt là đối với mức thuế 20%, ít nhất là cho đến hết năm nay. Trường hợp của Trung Quốc là một kinh nghiệm mà Việt Nam cần lưu ý. Hai cường quốc đã đồng ý giảm thuế sau cuộc đàm phán tại Geneva (Thuỵ Sỹ), từ mức 145% xuống còn 30% đối với hàng hóa Mỹ, và từ 125% xuống 10% đối với sản phẩm Trung Quốc trong vòng 90 ngày. Thế nhưng sau đó, chính quyền Trump đã cáo buộc phía Bắc Kinh vi phạm cam kết và áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với cường quốc châu Á, bao gồm đe doạ thu hồi thị thực của sinh viên Trung Quốc.
Thách thức đáng kể đối với Hà Nội là mức thuế 40% Washington áp lên hàng trung chuyển sang Việt Nam rồi xuất khẩu sang Mỹ. Về mặt kỹ thuật, thuật ngữ “trung chuyển” trong lĩnh vực thương mại còn khá mơ hồ, và có thể chủ yếu mang tính chính trị. Do đó, hai bên cần phải làm rõ định nghĩa này ở mức rõ ràng nhất có thể, cả về phạm vi và đối tượng áp dụng. Theo dự thảo thỏa thuận, Mỹ và Việt Nam sẽ “thiết lập các quy tắc xuất xứ có lợi” (favorable rules of origin) cho hàng nhập khẩu của nhau để giảm tình trạng trung chuyển sản phẩm, nhưng vẫn chưa rõ các quy tắc này là gì.
Bên cạnh đó, việc đánh vào hàng trung chuyển cho thấy quyết tâm của chính quyền Trump trong việc ngăn các sản phẩm Trung Quốc tràn sang Việt Nam và sau đó được xuất khẩu sang Mỹ dưới nhãn “Made in Vietnam” để né thuế. Trung chuyển là một trong những quan ngại nổi bật khi Mỹ công bố thuế đối ứng. Cố vấn thương mại Nhà Trắng Peter Navarro từng gọi Việt Nam là “thuộc địa của Trung Quốc Cộng sản” (a colony of Communist China) vì tình trạng hàng nhập khẩu Trung Quốc “đội lốt” hàng Việt Nam để tránh thuế Mỹ. Hàng hóa Trung Quốc chiếm khoảng 28% giá trị trong hàng xuất khẩu của Việt Nam. Thực tế, Việt Nam đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm ngăn chặn tình trạng hàng hóa nước ngoài lấy danh nghĩa hàng Việt Nam để vào thị trường nước khác. Tuy nhiên, việc áp thuế 40% đòi hỏi Hà Nội cần nỗ lực trấn áp các hành vi gian lận thương mại, nhất là ngăn chặn các mặt hàng nước ngoài đột lốt hàng Việt Nam để xuất sang Mỹ, nhằm tránh nguy cơ bị Washington trừng phạt hoặc tăng thuế trở lại.
Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị Mỹ - Trung leo thang, việc duy trì quan hệ tốt đẹp với cả hai cường quốc là không dễ dàng. Đây sẽ là thách thức lớn mà Việt Nam cần khéo léo điều hướng. Bắc Kinh không những là đối tác thương mại lớn của Việt Nam mà còn là quốc gia láng giềng có tầm ảnh hưởng sâu rộng đối với Hà Nội. Do đó, bất kỳ động thái nào từ Hà Nội đều phải có sự tỉnh táo và thận trọng hết mức, tránh việc khiến Bắc Kinh hiểu lầm rằng Việt Nam đang xích lại gần Mỹ và làm tổn thương lợi ích của Trung Quốc.
Bắc Kinh đã cảnh báo rằng họ phản đối bất kỳ thỏa thuận nào gây tổn hại đến lợi ích của mình và sẽ có biện pháp đáp trả. Mức thuế 40% lên hàng trung chuyển có thể bị Trung Quốc diễn giải theo nghĩa đó và có thể dẫn tới nguy cơ nước này áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế hoặc gia tăng sức ép về ngoại giao, đặc biệt trong những lĩnh vực mà Việt Nam phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng từ Trung Quốc.
Và câu hỏi đặt ra là, Hà Nội sẽ ứng xử ra sao nếu Bắc Kinh yêu cầu Việt Nam mở cửa thị trường giống như cách nước này đã nhượng bộ với Washington?
***
Thỏa thuận thương mại lần này có thể làm “hài lòng” cả hai bên. Thỏa thuận được coi là “cú hích chính trị” cho Tổng thống Trump khi thời hạn hoãn áp thuế đối ứng sắp đến, trong khi chính quyền của ông vẫn đang nỗ lực để hoàn tất các thỏa thuận với các quốc gia khác. Với Việt Nam, thoả thuận là một “chiến thắng” đối với ngoại giao kinh tế của đất nước, chứng tỏ sự chủ động, linh hoạt và khéo léo của Hà Nội. Nó cho thấy phương cách đối ngoại “dĩ bất biến, ứng vạn biến” của Việt Nam là có hiệu quả. Bên cạnh đó, thỏa thuận là minh chứng cho sự phát triển nhanh chóng của quan hệ song phương Việt - Mỹ, góp phần nâng cao vai trò và vị thế của Hà Nội trong chính sách khu vực của Mỹ.
Dù vậy, thỏa thuận nói lên rằng thách thức cho Việt Nam, nhất là về khả năng thích ứng với môi trường kinh tế quốc tế mới, cũng như năng lực ngoại giao nhằm cân bằng giữa lợi ích kinh tế và thách thức địa chính trị, vẫn còn đó. Việt Nam đang “đi dây” giữa Mỹ và Trung Quốc; chính vì thế, mọi bước đi sắp tới cần phải được tính toán thận trọng và chiến lược để đảm bảo lợi ích quốc gia và duy trì quan hệ hài hoà với cả hai cường quốc.
Khi cú sốc thuế quan của Mỹ đã tạm lắng dịu, đây là thời điểm Việt Nam nên tập trung đầu tư cho “năng lực tự cường” nhằm nâng cao khả năng chống chọi trước những biến động khó lường của nền kinh tế thế giới, vừa để đáp ứng những yêu cầu từ phía Mỹ, đặc biệt liên quan đến vấn đề trung chuyển hàng hoá. Trước hết, Việt Nam cần đẩy mạnh chính sách “nội địa hóa”, khuyến khích các doanh nghiệp trong nước tăng cường đầu tư vào sản xuất nguyên liệu, linh kiện và phụ tùng nội địa. Việc phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ này không chỉ giúp giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài mà còn tạo điều kiện để Việt Nam tham gia sâu hơn trong các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ngoài ra, các doanh nghiệp trong nước cũng cần đặc biệt chú trọng đến việc ứng dụng các công cụ quản trị sản xuất tiên tiến nhằm đảm bảo tính minh bạch về chứng nhận và xuất xứ sản phẩm, cũng như đổi mới quy trình công nghệ để nâng cao giá trị đầu vào trong nước. Những biện pháp này không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ doanh nghiệp Việt Nam bị Mỹ điều tra về gian lận thương mại, mà còn góp phần vào chính sách “nội địa hóa”.
Chỉ một tuần trước khi thời hạn hoãn thuế đối ứng của Mỹ kết thúc (ngày 9/7), Tổng thống Donald Trump đã bất ngờ thông báo đạt được thỏa thuận thương mại với Việt Nam. Theo đó, hàng hóa Việt Nam nhập khẩu vào thị trường Mỹ sẽ chịu mức thuế 20%, giảm so với mức thuế đối ứng 46% mà Trump áp đặt hồi đầu tháng 4. Bên cạnh đó, sản phẩm trung chuyển (transshipping) sang Việt Nam rồi xuất khẩu sang Mỹ sẽ chịu mức thuế 40%. Ngược lại, Việt Nam sẽ “mở cửa thị trường” (open their market) cho hàng hóa Mỹ, tức sản phẩm xuất khẩu của Mỹ sẽ chịu thuế 0%.
Thấy gì từ thỏa thuận Việt - Mỹ?
Việt Nam là quốc gia thứ ba, sau Anh và Trung Quốc, và là quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á đạt được thỏa thuận giảm thuế với chính quyền Trump trước thời hạn 90 ngày. Đối với Hà Nội, sự kiện này được coi là một thành công về ngoại giao kinh tế trong bối cảnh các quốc gia, bao gồm một số đồng minh hàng đầu của Mỹ như Hàn Quốc, Nhật Bản, đang chạy đua để đàm phán với Washington về thuế đối ứng.
Việc đạt được thỏa thuận với Mỹ phản ánh năng lực ngoại giao và thực lực đàm phán của đoàn Việt Nam. Không lâu sau khi chính quyền Trump công bố áp thuế đối ứng 46% lên Việt Nam, Hà Nội đã nhanh chóng liên lạc với Washington để bước vào bàn đàm phán. Việt Nam cũng đã tiến hành các bước đi cụ thể để giải quyết các quan ngại của Mỹ, bao gồm tăng cường nhập khẩu năng lượng, hàng nông sản Mỹ, rà soát và xóa bỏ các rào cản kỹ thuật, đưa ra những biện pháp chống gian lận xuất xứ hàng hóa và mạnh tay đối với hàng hóa nước ngoài đội lốt hàng Việt Nam để tránh thuế Mỹ,... Thái độ thiện chí, tinh thần chủ động, cùng với các nhượng bộ chiến lược có lẽ đã “chiến thắng trái tim và khối óc” của chính quyền Trump.
Bên cạnh đó, Việt Nam đã tận dụng kênh ngoại giao cá nhân để thúc đẩy quá trình đàm phán. Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam Tô Lâm là lãnh đạo nước ngoài đầu tiên liên lạc với Tổng thống Trump về thuế đối ứng, và cũng chính ông là người “chốt” thỏa thuận với nhà lãnh đạo Mỹ. Sự nhạy bén của giới lãnh đạo Việt Nam thể hiện qua việc Hà Nội linh hoạt và khéo léo trong việc tiếp cận chính quyền Trump, qua đó giúp nâng cao nhận thức về năng lực chèo lái đất nước của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Về kinh tế, mức thuế 20% cao gấp đôi mức thuế cơ bản 10% mà phía Mỹ đang áp lên các nền kinh tế trên thế giới (ngoại trừ Canada và Mexico), nhưng lại giảm đi hơn một nửa so với thuế đối ứng ban đầu Mỹ dự định áp lên Việt Nam. Trong bối cảnh các nền kinh tế khác đang chật vật đàm phán với Mỹ trong một tương lai bất định, mức thuế 20% là tích cực và có thể chấp nhận được, vì “thà được một ít còn hơn là trắng tay” (half a loaf is better than none) khi xét đến tầm quan trọng của thị trường Mỹ đối với nền kinh tế định hướng xuất khẩu như quốc gia Đông Nam Á này. Năm 2024, Mỹ là đối tác thương mại lớn thứ hai của Việt Nam (sau Trung Quốc) và là thị trường xuất khẩu quan trọng nhất của Hà Nội với kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đạt 136,6 tỷ USD.
Mức thuế mới cũng thấp hơn nhiều so với các đối thủ cạnh tranh của Việt Nam trong khu vực. Hàng hóa Trung Quốc hiện đang bị Mỹ áp thuế trung bình hơn 50%. Các quốc gia Đông Nam Á khác như Thái Lan, Indonesia, Malaysia nếu không đạt được một thỏa thuận với Mỹ có thể sẽ chịu mức thuế lần lượt 36%, 32% và 24%. Do đó, mức thuế 20% tạo ra lợi thế cạnh tranh rất đáng kể cho Việt Nam.
Thứ nhất, việc Mỹ giảm thuế nhập khẩu đối với hàng hóa Việt Nam, trong khi các đối thủ cạnh tranh khác có thể sẽ chịu mức thuế đối ứng cao hoặc thậm chí đối mặt với mức thuế mới cao hơn, sẽ mang lại lợi thế cho sản phẩm Việt Nam trong việc tiếp cận thị trường Mỹ. Điều này giúp sản phẩm Việt Nam trở nên cạnh tranh hơn về giá cả, dễ dàng thâm nhập sâu hơn vào một trong những thị trường tiềm năng nhưng khó tính nhất.
Thứ hai, mức thuế mới có thể giúp Việt Nam thu hút thêm dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI), và một lần nữa biến Hà Nội thành một điểm đến hấp dẫn cho các doanh nghiệp đa quốc gia muốn dịch chuyển chuỗi giá trị khỏi Trung Quốc, đặc biệt là các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới của Mỹ như Apple, Intel,... Trong chiến tranh thương mại Mỹ - Trung, Hà Nội là quốc gia hưởng lợi nhiều nhất từ tiến trình tách rời (decoupling) về kinh tế giữa hai cường quốc này. Khi căng thẳng Mỹ - Trung ngày càng leo thang, sự dịch chuyển chuỗi cung ứng từ Trung Quốc sang Việt Nam dự kiến sẽ tăng nhanh hơn nữa, qua đó mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu đang được sắp xếp lại.
Vẫn còn chặng đường dài phía trước
Dù vậy, con số 20% đối với hàng hóa Việt Nam và 40% cho hàng trung chuyển chỉ là thông tin do Tổng thống Trump tuyên bố, và Ba Đình chỉ mới thông báo về việc đạt được thỏa thuận với Mỹ qua cuộc điện đàm. Hai bên vẫn chưa thống nhất về các vấn đề kỹ thuật, chẳng hạn liệu mức thuế 20% sẽ áp lên tất cả mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam hay sẽ dựa trên từng trường hợp. Hiện nay, bên cạnh những hàng hóa bị áp thuế cơ bản 10% thì một số mặt hàng như thép và nhôm vẫn đang chịu mức thuế khác. Ngày 3/7, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng cho hay hai bên “đang phối hợp trao đổi để cụ thể hóa các nội dung thảo luận của lãnh đạo cấp cao hai nước”.
Dựa trên kinh nghiệm đàm phán của hai quốc gia đi trước là Anh và Trung Quốc, thì thỏa thuận về mức thuế trên chỉ mới là điểm xuất phát. Việt Nam và Mỹ còn một chặng đường khá dài để hoàn tất chi tiết và làm rõ những vấn đề thương mại giữa hai bên như gian lận thương mại và định giá tiền tệ. Anh phải mất gần một tháng rưỡi để đi từ thông báo của Tổng thống Trump và Thủ tướng Anh Keir Starmer về một “thỏa thuận thương mại lịch sử” (Historic Trade Deal) (ngày 8/5) đến chỉ mới thống nhất được một thỏa thuận cụ thể với Mỹ về ô tô và hàng không vũ trụ vào ngày 17/6 và có hiệu lực vào cuối tháng 6. Trong khi đó, thuế quan đối với nhôm và thép của Anh vẫn chưa được giải quyết rốt ráo. Thỏa thuận thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc cũng kéo dài 45 ngày, bao gồm việc Bắc Kinh nới lỏng các hạn chế đối với xuất khẩu đất hiếm và Washington dỡ bỏ một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu, nhưng các chi tiết cụ thể vẫn chưa được công bố.
Tờ Politico dựa trên bản dự thảo thỏa thuận thương mại Việt - Mỹ mà tờ báo này tiếp cận được và cho biết hai bên sẽ tiếp tục làm việc để hoàn tất một thỏa thuận cuối cùng “trong vài tuần tới”. Thoả thuận cuối cùng sẽ dẫn đến việc “giảm đáng kể” các mức thuế mà Mỹ áp lên hàng nhập khẩu từ Việt Nam, gồm sản phẩm công nghệ, giày dép, hàng nông sản và các mặt hàng tiêu dùng như đồ chơi. Mặc dù quá trình này sẽ tiêu tốn nhiều thời gian, song nó tạo ra dư địa rất lớn để hai bên tiếp tục thỏa hiệp, và quan trọng hơn là “trấn an” doanh nghiệp ở hai quốc gia.
Trong quá trình tiếp tục đàm phán cho đến khi đạt một thỏa thuận cuối cùng, Việt Nam cần một sự đảm bảo rằng phía Mỹ sẽ không đột ngột đơn phương trừng phạt hoặc xé bỏ thỏa thuận khi mà cả hai đã thống nhất, đặc biệt là đối với mức thuế 20%, ít nhất là cho đến hết năm nay. Trường hợp của Trung Quốc là một kinh nghiệm mà Việt Nam cần lưu ý. Hai cường quốc đã đồng ý giảm thuế sau cuộc đàm phán tại Geneva (Thuỵ Sỹ), từ mức 145% xuống còn 30% đối với hàng hóa Mỹ, và từ 125% xuống 10% đối với sản phẩm Trung Quốc trong vòng 90 ngày. Thế nhưng sau đó, chính quyền Trump đã cáo buộc phía Bắc Kinh vi phạm cam kết và áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với cường quốc châu Á, bao gồm đe doạ thu hồi thị thực của sinh viên Trung Quốc.
Thách thức đáng kể đối với Hà Nội là mức thuế 40% Washington áp lên hàng trung chuyển sang Việt Nam rồi xuất khẩu sang Mỹ. Về mặt kỹ thuật, thuật ngữ “trung chuyển” trong lĩnh vực thương mại còn khá mơ hồ, và có thể chủ yếu mang tính chính trị. Do đó, hai bên cần phải làm rõ định nghĩa này ở mức rõ ràng nhất có thể, cả về phạm vi và đối tượng áp dụng. Theo dự thảo thỏa thuận, Mỹ và Việt Nam sẽ “thiết lập các quy tắc xuất xứ có lợi” (favorable rules of origin) cho hàng nhập khẩu của nhau để giảm tình trạng trung chuyển sản phẩm, nhưng vẫn chưa rõ các quy tắc này là gì.
Bên cạnh đó, việc đánh vào hàng trung chuyển cho thấy quyết tâm của chính quyền Trump trong việc ngăn các sản phẩm Trung Quốc tràn sang Việt Nam và sau đó được xuất khẩu sang Mỹ dưới nhãn “Made in Vietnam” để né thuế. Trung chuyển là một trong những quan ngại nổi bật khi Mỹ công bố thuế đối ứng. Cố vấn thương mại Nhà Trắng Peter Navarro từng gọi Việt Nam là “thuộc địa của Trung Quốc Cộng sản” (a colony of Communist China) vì tình trạng hàng nhập khẩu Trung Quốc “đội lốt” hàng Việt Nam để tránh thuế Mỹ. Hàng hóa Trung Quốc chiếm khoảng 28% giá trị trong hàng xuất khẩu của Việt Nam. Thực tế, Việt Nam đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm ngăn chặn tình trạng hàng hóa nước ngoài lấy danh nghĩa hàng Việt Nam để vào thị trường nước khác. Tuy nhiên, việc áp thuế 40% đòi hỏi Hà Nội cần nỗ lực trấn áp các hành vi gian lận thương mại, nhất là ngăn chặn các mặt hàng nước ngoài đột lốt hàng Việt Nam để xuất sang Mỹ, nhằm tránh nguy cơ bị Washington trừng phạt hoặc tăng thuế trở lại.
Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị Mỹ - Trung leo thang, việc duy trì quan hệ tốt đẹp với cả hai cường quốc là không dễ dàng. Đây sẽ là thách thức lớn mà Việt Nam cần khéo léo điều hướng. Bắc Kinh không những là đối tác thương mại lớn của Việt Nam mà còn là quốc gia láng giềng có tầm ảnh hưởng sâu rộng đối với Hà Nội. Do đó, bất kỳ động thái nào từ Hà Nội đều phải có sự tỉnh táo và thận trọng hết mức, tránh việc khiến Bắc Kinh hiểu lầm rằng Việt Nam đang xích lại gần Mỹ và làm tổn thương lợi ích của Trung Quốc.
Bắc Kinh đã cảnh báo rằng họ phản đối bất kỳ thỏa thuận nào gây tổn hại đến lợi ích của mình và sẽ có biện pháp đáp trả. Mức thuế 40% lên hàng trung chuyển có thể bị Trung Quốc diễn giải theo nghĩa đó và có thể dẫn tới nguy cơ nước này áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế hoặc gia tăng sức ép về ngoại giao, đặc biệt trong những lĩnh vực mà Việt Nam phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng từ Trung Quốc.
Và câu hỏi đặt ra là, Hà Nội sẽ ứng xử ra sao nếu Bắc Kinh yêu cầu Việt Nam mở cửa thị trường giống như cách nước này đã nhượng bộ với Washington?
***
Thỏa thuận thương mại lần này có thể làm “hài lòng” cả hai bên. Thỏa thuận được coi là “cú hích chính trị” cho Tổng thống Trump khi thời hạn hoãn áp thuế đối ứng sắp đến, trong khi chính quyền của ông vẫn đang nỗ lực để hoàn tất các thỏa thuận với các quốc gia khác. Với Việt Nam, thoả thuận là một “chiến thắng” đối với ngoại giao kinh tế của đất nước, chứng tỏ sự chủ động, linh hoạt và khéo léo của Hà Nội. Nó cho thấy phương cách đối ngoại “dĩ bất biến, ứng vạn biến” của Việt Nam là có hiệu quả. Bên cạnh đó, thỏa thuận là minh chứng cho sự phát triển nhanh chóng của quan hệ song phương Việt - Mỹ, góp phần nâng cao vai trò và vị thế của Hà Nội trong chính sách khu vực của Mỹ.
Dù vậy, thỏa thuận nói lên rằng thách thức cho Việt Nam, nhất là về khả năng thích ứng với môi trường kinh tế quốc tế mới, cũng như năng lực ngoại giao nhằm cân bằng giữa lợi ích kinh tế và thách thức địa chính trị, vẫn còn đó. Việt Nam đang “đi dây” giữa Mỹ và Trung Quốc; chính vì thế, mọi bước đi sắp tới cần phải được tính toán thận trọng và chiến lược để đảm bảo lợi ích quốc gia và duy trì quan hệ hài hoà với cả hai cường quốc.
Khi cú sốc thuế quan của Mỹ đã tạm lắng dịu, đây là thời điểm Việt Nam nên tập trung đầu tư cho “năng lực tự cường” nhằm nâng cao khả năng chống chọi trước những biến động khó lường của nền kinh tế thế giới, vừa để đáp ứng những yêu cầu từ phía Mỹ, đặc biệt liên quan đến vấn đề trung chuyển hàng hoá. Trước hết, Việt Nam cần đẩy mạnh chính sách “nội địa hóa”, khuyến khích các doanh nghiệp trong nước tăng cường đầu tư vào sản xuất nguyên liệu, linh kiện và phụ tùng nội địa. Việc phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ này không chỉ giúp giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ bên ngoài mà còn tạo điều kiện để Việt Nam tham gia sâu hơn trong các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ngoài ra, các doanh nghiệp trong nước cũng cần đặc biệt chú trọng đến việc ứng dụng các công cụ quản trị sản xuất tiên tiến nhằm đảm bảo tính minh bạch về chứng nhận và xuất xứ sản phẩm, cũng như đổi mới quy trình công nghệ để nâng cao giá trị đầu vào trong nước. Những biện pháp này không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ doanh nghiệp Việt Nam bị Mỹ điều tra về gian lận thương mại, mà còn góp phần vào chính sách “nội địa hóa”.
Từ khoá: thoả thuận thương mại Việt - Mỹ ngoại giao kinh tế đàm phán thuế quan
