“Xứ sở Rồng sấm” giữa cơn bão cạnh tranh Trung - Ấn
Ấn Độ có quan hệ chặt chẽ hơn với Bhutan nhưng Trung Quốc cũng không kém cạnh khi đang tăng cường ảnh hưởng tại khu vực phía Nam dãy Himalaya.
Vương quốc Bhutan [1], “quốc gia hạnh phúc nhất thế giới” nằm dưới dãy Himalaya hùng vĩ vốn nổi tiếng với nền văn hóa chịu ảnh hưởng của Phật giáo Mật tông, đã và đang là tâm điểm tranh chấp ảnh hưởng giữa Trung Quốc và Ấn Độ. Mặc dù có mối quan hệ chặt chẽ trong nhiều thập kỷ qua với Bhutan, New Delhi đang phải cố gắng duy trì ảnh hưởng tại vùng đất phía Đông Nam dãy Himalaya trước áp lực ngày càng tăng từ Bắc Kinh.
Bhutan - vùng đất chiến lược khép mình dưới dãy Himalaya
Nằm khép mình dưới dãy Himalaya hùng vĩ, Bhutan có diện tích đất liền hơn 38 nghìn km², giáp Trung Quốc ở phía bắc và Ấn Độ ở phía đông, tây và nam. Quốc gia này không chỉ không giáp biển mà còn sở hữu một trong những địa hình hiểm trở nhất thế giới, với phần lớn quốc gia là đồi núi trải dài trên độ cao từ 100m đến 7.500m so với mực nước biển.
Bhutan nổi tiếng với triết lý đề cao Tổng Hạnh phúc Quốc gia (GNH) thay vì Tổng Sản phẩm Quốc nội (GDP) và xem đây như một thước đo về sự thịnh vượng của quốc gia. Mặc dù theo chế độ quân chủ với quyền lực lớn nhất vẫn còn nằm trong tay nhà vua, nhưng Bhutan trong nhiều thập kỷ qua lại nổi bật như một ví dụ điển hình về sự chuyển đổi trong hòa bình từ chế độ quân chủ tuyệt đối sang dân chủ nghị viện. Sự kiện đáng chú ý là việc nước này ban hành bản Hiến pháp đầu tiên và tổ chức cuộc bầu cử quốc hội đầu tiên vào năm 2008.
Nhiều năm trở lại đây, điều làm vương quốc này được cộng đồng quốc tế chú ý hơn lại chính là vị trí địa chính trị của nó. Về mặt địa lý và văn hóa, Bhutan bị kẹt giữa hai cường quốc là Ấn Độ ở phía Nam và Trung Quốc ở phía Bắc, không giáp biển hoặc bất kỳ quốc gia thứ ba nào khác. Tuy nhiên, trong bối cảnh địa chính trị của Nam Á ngày nay, địa lý của Bhutan có tầm quan trọng chiến lược đối với cả Ấn Độ và Trung Quốc.
Mặc dù có mối quan hệ gắn bó mật thiết với Ấn Độ về nhiều mặt, như kinh tế, chính trị, ngoại giao, Bhutan lại không có mối quan hệ quá thân thiết với Trung Quốc. Đây là một điểm đáng chú ý nếu nhìn về quá khứ, khi quốc gia Nam Á này thừa hưởng một nền văn hóa mang đậm ảnh hưởng từ Tây Tạng ở phía Bắc và từng có mối liên kết chặt chẽ với vùng đất này cho đến khi Tây Tạng bị chính quyền Bắc Kinh chiếm đóng vào năm 1950.
Trong lịch sử, Bhutan cũng từng là nơi cạnh tranh của nhiều cường quốc muốn mở rộng ảnh hưởng trên dãy Himalaya, tiêu biểu là vào thế kỷ XIX khi người Anh đã bành trướng tại vùng đất này nhằm bảo vệ thuộc địa Ấn Độ của mình trước Nga và Trung Quốc dưới thời nhà Thanh (quốc gia vốn duy trì quyền kiểm soát lỏng lẻo, chủ yếu trên danh nghĩa với khu vực dãy Himalaya). Tuy nhiên, phản ứng khi đó của Bhutan lại chính là tự cô lập đất nước và áp đặt các biện pháp kiểm soát chặt chẽ đối với giao thương từ cả Ấn Độ thuộc Anh và Tây Tạng dưới quyền kiểm soát của chính quyền nhà Thanh.
Những năm gần đây, ngày càng có nhiều tín hiệu cho thấy Bắc Kinh đang dần chú ý hơn đến quốc gia nhỏ bé này, một phần rất lớn bởi vị trí địa chính trị đầy nhạy cảm của nó với Ấn Độ, khi Bhutan nằm gần với hành lang kết nối giữa New Delhi và khu vực phía Đông Bắc đất nước. Cách Bắc Kinh hiện diện tại khu vực phía Nam dãy Himalaya cũng không hề êm ả, khi cường quốc này đã có tranh chấp về biên giới (với khu vực 470km đường biên giới) với Bhutan trong nhiều năm qua.
Tầm quan trọng về địa chính trị của Bhutan tại khu vực Cao nguyên Doklam (là tâm điểm tranh chấp giữa 3 thế lực là Bhutan, Ấn Độ và Trung Quốc) càng nêu bật những ý nghĩa địa chính trị. Khu vực Cao nguyên này có vị trí quan trọng với cả Bhutan, Trung Quốc, và Ấn Độ vì nó chiếm một vị trí chiến lược quan trọng phía trên Hành lang Siliguri, hay còn gọi là “cổ gà” (chicken’s neck), nối liền vùng đông bắc Ấn Độ với phần còn lại của đất nước. Sự xuất hiện của bất kỳ lực lượng quân sự nào khác ngoài Ấn Độ và Bhutan trên khu vực cao nguyên này đều sẽ đe dọa rất lớn đến an ninh của Ấn Độ, và đặt quốc gia này vào trạng thái dễ tổn thương bởi các cuộc tấn công.
Bhutan - Ấn Độ: Hợp tác từ quá khứ đến hiện tại
Từ đầu thế kỷ XX cho đến nay, Ấn Độ có quan hệ chặt chẽ bậc nhất với vùng đất Rồng sấm Bhutan. Chỉ hai năm sau khi người Anh trao trả độc lập lại cho Ấn Độ (vào năm 1947), Bhutan và Ấn Độ đã ký Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Ấn Độ - Bhutan (Treaty of Perpetual Peace and Friendship) vào năm 1949. Điều 2 của Hiệp ước quy định rằng “Chính phủ Bhutan đồng ý tuân theo lời khuyên của Chính phủ Ấn Độ về các mối quan hệ đối ngoại của mình”, cho thấy mức độ ảnh hưởng to lớn của Ấn Độ đối với quốc gia nhỏ khép mình bên dãy Himalaya.
Hiệp ước Hữu nghị đã được đàm phán lại vào năm 2008 khi Bhutan chuyển từ chế độ quân chủ tuyệt đối sang dân chủ lập hiến, trong đó Bhutan có quyền tự chủ lớn hơn trong chính sách đối ngoại và việc mua sắm quân sự. Tuy nhiên căn cứ vào những khoản đầu tư, hỗ trợ kỹ thuật của Ấn Độ và thỏa thuận thương mại tự do Ấn Độ - Bhutan, ta có thể thấy Ấn Độ vẫn tiếp tục đóng một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng và nền kinh tế của quốc gia nằm dưới dãy Himalaya này.
Cụ thể, Ấn Độ là đối tác thương mại lớn nhất và quan trọng nhất của Bhutan: vừa là nguồn cung cấp, vừa là thị trường cho hàng hóa và thương mại của Bhutan. Bởi vị trí không thuận lợi cho phát triển kinh tế (Bhutan không giáp biển và đa phần lãnh thổ là đồi núi hiểm trở), tất cả hàng hóa xuất nhập khẩu từ Bhutan hoặc sang các nước thứ ba đều phải đi qua Ấn Độ. Đất nước Nam Á với dân số đông này cũng là thị trường lớn nhất cho một số mặt hàng xuất khẩu của Bhutan, bao gồm điện, dolomit, ferrosilicon và các sản phẩm bán thành phẩm khác. Do đó, Ấn Độ đóng một vai trò hết sức quan trọng đối với nền kinh tế của quốc gia nhỏ bé ở Nam Á này.
Một trong các lĩnh vực trụ cột trong hợp tác giữa Bhutan và Ấn Độ chính là về thủy điện [2]. Cho đến đầu năm 2025, Ấn Độ đã đầu tư xây dựng bốn dự án thủy điện lớn tại Bhutan với tổng công suất 2136 MW. Doanh thu từ thủy điện chủ yếu xuất sang Ấn Độ chiếm tỷ trọng lớn nhất trong GDP của Bhutan. Đây cũng là mặt hàng xuất khẩu quan trọng nhất, đóng góp khoảng 63% tổng kim ngạch xuất khẩu của Thimphu. Hợp tác thuỷ điện có thể được xem như “đôi bên cùng có lợi”, khi Ấn Độ đã đạt được mục tiêu giảm thiểu tình trạng thiếu hụt điện năng bằng cách nhập khẩu điện từ Bhutan; và ngược lại, chính Bhutan cũng tìm thấy cơ hội cải thiện nền kinh tế vốn yếu kém của mình.
Mối quan hệ chặt chẽ giữa Bhutan với Ấn Độ còn được thúc đẩy bởi một lý do khác, đó là cả hai quốc gia đều quan ngại trước ảnh hưởng ngày càng lớn mạnh của Trung Quốc. Đối với Bhutan, vùng đất Tây Tạng ở phía Bắc luôn có một liên kết đặc biệt, cả về địa lý, lịch sử, và văn hóa. Tuy nhiên, từ thập niên 50 của thế kỷ trước, mối liên kết ngoại giao dần biến mất, với việc Trung Quốc chiếm đóng Tây Tạng, tiếp theo đó là việc Bắc Kinh công bố các bản đồ yêu sách các vùng lãnh thổ đáng kể ở miền trung và tây bắc Bhutan. Trước tình hình đó, chính quyền Bhutan đã có một động thái cứng rắn, đó là đóng cửa biên giới với nước láng giềng phía bắc. Quyết định này đã đẩy Bhutan vào tình thế khó, đó là phải thiết lập quan hệ hữu nghị với Ấn Độ để tránh khỏi tình thế bị cô lập và bị đe dọa về mặt an ninh.
Mặc dù Ấn Độ nắm giữ một vai trò quan trọng đối với Bhutan về cả chính trị, ngoại giao, kinh tế, xã hội,... vị thế của quốc gia Nam Á này hoàn toàn có thể bị suy giảm. Sau khi giành chiến thắng vang dội tại cuộc bầu cử đầu tiên của đất nước vào năm 2008, chính phủ do đảng Druk Phuensum Tshogpa lãnh đạo đã cho thi hành nhiều chính sách nhằm phát triển kinh tế cho Bhutan. Một trong số đó chính là mở rộng quan hệ ngoại giao và giảm phụ thuộc vào Ấn Độ. Kể từ thời điểm này, quan hệ ngoại giao của Bhutan đã được mở rộng đáng kể. Tính đến đầu năm 2025, Bhutan đã thiết lập quan hệ song phương với 57 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Tuy nhiên, điều làm Ấn Độ cảm thấy e ngại nhất chính là việc Bhutan và Trung Quốc ngày càng gần gũi hơn, mặc cho các bất đồng liên quan đến vấn đề biên giới lãnh thổ. Hệ quả của quan hệ gần gũi này là Bắc Kinh có thể gia tăng hiện diện ở vùng đất phía Nam dãy Himalaya và cạnh tranh với đối thủ truyền kiếp trong khu vực là Ấn Độ. Tháng 6/2012, Thủ tướng Bhutan khi đó là Lyonchhen Jigmi Y. Thinley đã gặp Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo bên lề Hội nghị Thượng đỉnh Rio nhằm tăng cường hợp tác kinh tế và thương mại song phương. Gần đây nhất, Đại sứ quán Trung Quốc tại Ấn Độ, Bộ Văn hóa và Du lịch Trung Quốc và Bộ Nội vụ Hoàng gia Bhutan đồng tổ chức chương trình “Chúc mừng năm mới” năm 2025 tại Thimphu với sự trình diễn của đoàn nghệ thuật đến từ Khu tự trị Tây Tạng, Trung Quốc vào tháng 3. Điều đáng chú ý hơn cả là sự kiện có sự góp mặt của các thành viên Hoàng gia, Chủ tịch Quốc hội, Bộ trưởng Nội vụ, Bộ trưởng Ngoại giao và đại diện các ban ngành khác của Bhutan. Sự hiện diện quy mô này đánh dấu một bước chuyển biến to lớn trong giao lưu văn hóa giữa Bhutan và Trung Quốc.
Như vậy, từ đầu thế kỷ 20 đến nay, quan hệ Bhutan - Ấn Độ ngày càng gắn kết về kinh tế, chính trị, ngoại giao, và an ninh... Tuy nhiên, với công cuộc dân chủ hóa đầy mạnh mẽ, Bhutan cũng dần tự chủ hơn trong chính sách đối ngoại và mở rộng quan hệ ngoại giao với nhiều quốc gia, kể cả với Trung Quốc - quốc gia đang có tranh chấp biên giới. Về dài hạn, chính sách của Bhutan có thể thách thức khả năng Ấn Độ duy trì ảnh hưởng to lớn tại quốc gia láng giềng.
Trung Quốc gia tăng hiện diện ở phía Đông dãy Himalaya
Trái với sự nồng ấm trong quan hệ với Ấn Độ, quan hệ giữa Bhutan và Trung Quốc lại khá lạnh nhạt, một phần cũng do các yêu sách về chủ quyền của Trung Quốc đối với một số vùng đất của Bhutan khiến nước này cảm thấy e ngại và tiến hành đóng cửa biên giới phía Bắc trong thời gian dài (kể từ năm 1951).
Khi tham vọng của Trung Quốc tại vùng núi phía Đông Nam dãy Himalaya ngày càng gia tăng, chính phủ nước này cũng tiến hành nhiều biện pháp nhằm tăng cường ảnh hưởng tại các vùng đất mà họ tuyên bố chủ quyền tại Bhutan. Trong số đó có chính sách thúc đẩy dân cư từ Tây Tạng di cư nhiều hơn xuống dưới phía Nam và xây dựng làng xã, các công trình quân sự và đường sá. Kể từ năm 2016, Bắc Kinh đã xây dựng nhiều ngôi làng dọc theo biên giới hai nước và thậm chí là nằm sâu trong lãnh thổ của Bhutan. Tuy nhiên, một điều bất ngờ là chính Bhutan lại lên tiếng phủ nhận sự tồn tại của các khu định cư này.
Sự việc trên cao nguyên Doklam chỉ trở nên căng thẳng vào năm 2017 sau khi Bhutan cáo buộc Trung Quốc xây dựng một con đường bên trong lãnh thổ của mình, “vi phạm trực tiếp” (direct violation) các nghĩa vụ của “Nguyên tắc chỉ đạo về giải quyết các vấn đề biên giới” mà hai nước đã ký vào năm 1998, trong đó cam kết không bên nào được đơn phương thay đổi hiện trạng, cho đến các cuộc đàm phán tiếp theo trong tương lai. Việc xây dựng đường giao thông sẽ giúp Trung Quốc tiếp cận dễ dàng hơn đến một dải đất hẹp nằm giữa biên giới hai nước và Bhutan, trên dãy Himalaya. Đây là khu vực nằm gần “cổ gà”, một hành lang chiến lược đóng vai trò là tuyến đường quan trọng kết nối giữa New Delhi và các bang cực đông bắc của Ấn Độ. Căng thẳng đã xảy ra trong nhiều tuần, khi cả Ấn Độ và Trung Quốc đều tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực. Trung Quốc thậm chí đã tiến hành các cuộc tập trận bắn đạn thật gần biên giới và cáo buộc Ấn Độ đưa quân vào Bhutan. Sự việc chỉ hạ nhiệt một thời gian sau đó khi cả hai bên đều đồng ý rút quân khỏi khu vực.
Việc Bắc Kinh tuyên bố chủ quyền và gia tăng hiện diện tại nhiều khu vực xung quanh biên giới Bhutan được xem như một đòn gây áp lực lớn với Thimphu về vấn đề biên giới. Đồng thời, chúng có thể được xem như một thử thách đối với mối quan hệ chặt chẽ giữa Bhutan và Ấn Độ trong nhiều thập kỷ qua.
Các hành động này tỏ ra hiệu quả khi hai nước tiến gần hơn đến việc giải quyết các vấn đề biên giới hơn bao giờ hết. Năm 2021, Trung Quốc và Bhutan đã ký Biên bản ghi nhớ về “Lộ trình ba bước” (Three-Step Road Map) để đẩy nhanh các cuộc Đàm phán Biên giới Trung Quốc - Bhutan tại Bắc Kinh và Thimphu. Sự kiện là một dấu mốc lớn trong quá trình đàm phán phân định biên giới giữa hai nước. Tính đến tháng 8/2024, hai bên đã tổ chức 14 cuộc họp nhóm chuyên gia về vấn đề biên giới và đều cam kết sẽ giải quyết êm đẹp vấn đề.
Về phía Ấn Độ, việc Bhutan ngày càng có mối quan hệ “thân thiện” hơn với Trung Quốc đặt ra mối e ngại lớn về mặt an ninh và địa chính trị. Mặc dù New Delhi vẫn là đối tác hàng đầu của Bhutan và vẫn duy trì ảnh hưởng tại vùng đất phía Đông Nam dãy Himalaya, thế nhưng vị thế này hoàn toàn có thể bị ảnh hưởng trong tương lai nếu Bhutan thật sự ngả nhiều hơn về phía Trung Quốc dưới sức ép ngoại giao và chính trị.
Việc Bhutan đàm phán về vấn đề biên giới với Trung Quốc và tiến tới thiết lập quan hệ ngoại giao với Bắc Kinh (điều này cũng được chính Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đề cập trong cuộc gặp gỡ với Bộ trưởng Ngoại giao Bhutan Tandi Dorji tại Bắc Kinh vào ngày 23/10/2023) khiến Ấn Độ lo ngại Thimphu có thể nhượng bộ Trung Quốc trên cao nguyên Doklam – theo đó đặt nước láng giềng phía Bắc vào vị trí thuận lợi trong trường hợp diễn ra xung đột với Ấn Độ.
Đối mặt với vấn đề này, Ấn Độ từng có các động thái cứng rắn nhằm phản đối mối quan hệ ngày càng tốt đẹp giữa Bhutan và Trung Quốc. Đơn cử, New Delhi đình chỉ mọi khoản trợ cấp về khí đốt nấu ăn và dầu hỏa cho Thimphu vào năm 2013 sau cuộc gặp giữa Thủ tướng Bhutan là Jigme Thinley và Thủ tướng Trung Quốc là Ôn Gia Bảo.
Quan hệ tam giác Trung Quốc - Ấn Độ - Bhutan sẽ ra sao?
Với chính quyền Thimphu, việc cân bằng lợi ích với hai cường quốc hùng mạnh bậc nhất khu vực là bài toán mang tính sống còn. Mặc dù tình hình hiện tại đã giảm nhiệt hơn so với giai đoạn năm 2017, căng thẳng giữa Ấn Độ và Trung Quốc tại các vùng đất phía Nam dãy Himalaya có thể bùng phát bất cứ lúc nào nếu tham vọng tranh giành ảnh hưởng của cả hai bên được “hâm nóng” trở lại.
Dù Bhutan có xu hướng thân với Ấn Độ hơn Trung Quốc (dựa trên mối liên kết chặt chẽ từ nhiều thập kỷ qua giữa hai nước) nhưng trong tương lai, vị thế của Ấn Độ sẽ có thể bị suy giảm trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng gia tăng ảnh hưởng lên chính quyền Thimphu, bao gồm các khoản đầu tư hợp tác kinh tế và các biện pháp gây áp lực về chủ quyền lãnh thổ lên đất nước chỉ có chưa đến 800 nghìn dân.
Nếu Bắc Kinh đạt được một thỏa thuận phân định biên giới với Bhutan, thậm chí tiến xa hơn là thiết lập quan hệ ngoại giao với quốc gia này, Bắc Kinh có thể đạt một bước tiến lớn hơn trong việc chi phối cục diện quan hệ tam giác Trung Quốc - Ấn Độ - Bhutan. Sự xích lại giữa Trung Quốc và Bhutan có khả năng buộc Ấn Độ phải chạy đua với Trung Quốc để bảo vệ tầm ảnh hưởng của mình tại Bhutan cũng như các vùng đất khác ở phía Nam dãy Himalaya.
Ghi chú:
[1] Bhutan còn được biết đến với biệt danh Druk Yul, nghĩa là “vùng đất Rồng Sấm”, bởi các cơn bão dữ dội và khắc nghiệt luôn tấn công nơi này. Đây là tên do người bản địa đặt từ thế kỷ 13. Từ đó, người Bhutan gọi mình là Drukpa. Quốc vương Bhutan có hiệu là Druk Gyalpo, nghĩa là “Quốc vương Rồng Sấm”.
[2] Theo Yousef Almulhem - Giám đốc Quốc gia, Châu Á và Thái Bình Dương, Hoạt động Khu vực Công, Quỹ Phát triển Quốc tế Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), Bhutan có tiềm năng thủy điện khổng lồ, với hơn 35.000 MW năng lượng tái tạo sạch từ hơn 150 địa điểm trên toàn quốc. Cho đến nay, quốc gia này mới chỉ khai thác được 7% tiềm năng thủy điện, nhưng ngành này đã đóng góp tới 40% doanh thu quốc gia và 20% nền kinh tế quốc gia. “Bhutan: The Role of Hydropower in Transforming the Economy”, OPEC Fund, https://opecfund.org/news/bhutan-the-role-of-hydropower-in-transforming-the-economy
Triệu Chí Phong hiện là sinh viên Khoa Quan hệ Quốc tế - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Mối quan tâm của Phong là về an ninh tại Châu Á - Thái Bình Dương.
Vương quốc Bhutan [1], “quốc gia hạnh phúc nhất thế giới” nằm dưới dãy Himalaya hùng vĩ vốn nổi tiếng với nền văn hóa chịu ảnh hưởng của Phật giáo Mật tông, đã và đang là tâm điểm tranh chấp ảnh hưởng giữa Trung Quốc và Ấn Độ. Mặc dù có mối quan hệ chặt chẽ trong nhiều thập kỷ qua với Bhutan, New Delhi đang phải cố gắng duy trì ảnh hưởng tại vùng đất phía Đông Nam dãy Himalaya trước áp lực ngày càng tăng từ Bắc Kinh.
Bhutan - vùng đất chiến lược khép mình dưới dãy Himalaya
Nằm khép mình dưới dãy Himalaya hùng vĩ, Bhutan có diện tích đất liền hơn 38 nghìn km², giáp Trung Quốc ở phía bắc và Ấn Độ ở phía đông, tây và nam. Quốc gia này không chỉ không giáp biển mà còn sở hữu một trong những địa hình hiểm trở nhất thế giới, với phần lớn quốc gia là đồi núi trải dài trên độ cao từ 100m đến 7.500m so với mực nước biển.
Bhutan nổi tiếng với triết lý đề cao Tổng Hạnh phúc Quốc gia (GNH) thay vì Tổng Sản phẩm Quốc nội (GDP) và xem đây như một thước đo về sự thịnh vượng của quốc gia. Mặc dù theo chế độ quân chủ với quyền lực lớn nhất vẫn còn nằm trong tay nhà vua, nhưng Bhutan trong nhiều thập kỷ qua lại nổi bật như một ví dụ điển hình về sự chuyển đổi trong hòa bình từ chế độ quân chủ tuyệt đối sang dân chủ nghị viện. Sự kiện đáng chú ý là việc nước này ban hành bản Hiến pháp đầu tiên và tổ chức cuộc bầu cử quốc hội đầu tiên vào năm 2008.
Nhiều năm trở lại đây, điều làm vương quốc này được cộng đồng quốc tế chú ý hơn lại chính là vị trí địa chính trị của nó. Về mặt địa lý và văn hóa, Bhutan bị kẹt giữa hai cường quốc là Ấn Độ ở phía Nam và Trung Quốc ở phía Bắc, không giáp biển hoặc bất kỳ quốc gia thứ ba nào khác. Tuy nhiên, trong bối cảnh địa chính trị của Nam Á ngày nay, địa lý của Bhutan có tầm quan trọng chiến lược đối với cả Ấn Độ và Trung Quốc.
Mặc dù có mối quan hệ gắn bó mật thiết với Ấn Độ về nhiều mặt, như kinh tế, chính trị, ngoại giao, Bhutan lại không có mối quan hệ quá thân thiết với Trung Quốc. Đây là một điểm đáng chú ý nếu nhìn về quá khứ, khi quốc gia Nam Á này thừa hưởng một nền văn hóa mang đậm ảnh hưởng từ Tây Tạng ở phía Bắc và từng có mối liên kết chặt chẽ với vùng đất này cho đến khi Tây Tạng bị chính quyền Bắc Kinh chiếm đóng vào năm 1950.
Trong lịch sử, Bhutan cũng từng là nơi cạnh tranh của nhiều cường quốc muốn mở rộng ảnh hưởng trên dãy Himalaya, tiêu biểu là vào thế kỷ XIX khi người Anh đã bành trướng tại vùng đất này nhằm bảo vệ thuộc địa Ấn Độ của mình trước Nga và Trung Quốc dưới thời nhà Thanh (quốc gia vốn duy trì quyền kiểm soát lỏng lẻo, chủ yếu trên danh nghĩa với khu vực dãy Himalaya). Tuy nhiên, phản ứng khi đó của Bhutan lại chính là tự cô lập đất nước và áp đặt các biện pháp kiểm soát chặt chẽ đối với giao thương từ cả Ấn Độ thuộc Anh và Tây Tạng dưới quyền kiểm soát của chính quyền nhà Thanh.
Những năm gần đây, ngày càng có nhiều tín hiệu cho thấy Bắc Kinh đang dần chú ý hơn đến quốc gia nhỏ bé này, một phần rất lớn bởi vị trí địa chính trị đầy nhạy cảm của nó với Ấn Độ, khi Bhutan nằm gần với hành lang kết nối giữa New Delhi và khu vực phía Đông Bắc đất nước. Cách Bắc Kinh hiện diện tại khu vực phía Nam dãy Himalaya cũng không hề êm ả, khi cường quốc này đã có tranh chấp về biên giới (với khu vực 470km đường biên giới) với Bhutan trong nhiều năm qua.
Tầm quan trọng về địa chính trị của Bhutan tại khu vực Cao nguyên Doklam (là tâm điểm tranh chấp giữa 3 thế lực là Bhutan, Ấn Độ và Trung Quốc) càng nêu bật những ý nghĩa địa chính trị. Khu vực Cao nguyên này có vị trí quan trọng với cả Bhutan, Trung Quốc, và Ấn Độ vì nó chiếm một vị trí chiến lược quan trọng phía trên Hành lang Siliguri, hay còn gọi là “cổ gà” (chicken’s neck), nối liền vùng đông bắc Ấn Độ với phần còn lại của đất nước. Sự xuất hiện của bất kỳ lực lượng quân sự nào khác ngoài Ấn Độ và Bhutan trên khu vực cao nguyên này đều sẽ đe dọa rất lớn đến an ninh của Ấn Độ, và đặt quốc gia này vào trạng thái dễ tổn thương bởi các cuộc tấn công.
Bhutan - Ấn Độ: Hợp tác từ quá khứ đến hiện tại
Từ đầu thế kỷ XX cho đến nay, Ấn Độ có quan hệ chặt chẽ bậc nhất với vùng đất Rồng sấm Bhutan. Chỉ hai năm sau khi người Anh trao trả độc lập lại cho Ấn Độ (vào năm 1947), Bhutan và Ấn Độ đã ký Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác Ấn Độ - Bhutan (Treaty of Perpetual Peace and Friendship) vào năm 1949. Điều 2 của Hiệp ước quy định rằng “Chính phủ Bhutan đồng ý tuân theo lời khuyên của Chính phủ Ấn Độ về các mối quan hệ đối ngoại của mình”, cho thấy mức độ ảnh hưởng to lớn của Ấn Độ đối với quốc gia nhỏ khép mình bên dãy Himalaya.
Hiệp ước Hữu nghị đã được đàm phán lại vào năm 2008 khi Bhutan chuyển từ chế độ quân chủ tuyệt đối sang dân chủ lập hiến, trong đó Bhutan có quyền tự chủ lớn hơn trong chính sách đối ngoại và việc mua sắm quân sự. Tuy nhiên căn cứ vào những khoản đầu tư, hỗ trợ kỹ thuật của Ấn Độ và thỏa thuận thương mại tự do Ấn Độ - Bhutan, ta có thể thấy Ấn Độ vẫn tiếp tục đóng một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng và nền kinh tế của quốc gia nằm dưới dãy Himalaya này.
Cụ thể, Ấn Độ là đối tác thương mại lớn nhất và quan trọng nhất của Bhutan: vừa là nguồn cung cấp, vừa là thị trường cho hàng hóa và thương mại của Bhutan. Bởi vị trí không thuận lợi cho phát triển kinh tế (Bhutan không giáp biển và đa phần lãnh thổ là đồi núi hiểm trở), tất cả hàng hóa xuất nhập khẩu từ Bhutan hoặc sang các nước thứ ba đều phải đi qua Ấn Độ. Đất nước Nam Á với dân số đông này cũng là thị trường lớn nhất cho một số mặt hàng xuất khẩu của Bhutan, bao gồm điện, dolomit, ferrosilicon và các sản phẩm bán thành phẩm khác. Do đó, Ấn Độ đóng một vai trò hết sức quan trọng đối với nền kinh tế của quốc gia nhỏ bé ở Nam Á này.
Một trong các lĩnh vực trụ cột trong hợp tác giữa Bhutan và Ấn Độ chính là về thủy điện [2]. Cho đến đầu năm 2025, Ấn Độ đã đầu tư xây dựng bốn dự án thủy điện lớn tại Bhutan với tổng công suất 2136 MW. Doanh thu từ thủy điện chủ yếu xuất sang Ấn Độ chiếm tỷ trọng lớn nhất trong GDP của Bhutan. Đây cũng là mặt hàng xuất khẩu quan trọng nhất, đóng góp khoảng 63% tổng kim ngạch xuất khẩu của Thimphu. Hợp tác thuỷ điện có thể được xem như “đôi bên cùng có lợi”, khi Ấn Độ đã đạt được mục tiêu giảm thiểu tình trạng thiếu hụt điện năng bằng cách nhập khẩu điện từ Bhutan; và ngược lại, chính Bhutan cũng tìm thấy cơ hội cải thiện nền kinh tế vốn yếu kém của mình.
Mối quan hệ chặt chẽ giữa Bhutan với Ấn Độ còn được thúc đẩy bởi một lý do khác, đó là cả hai quốc gia đều quan ngại trước ảnh hưởng ngày càng lớn mạnh của Trung Quốc. Đối với Bhutan, vùng đất Tây Tạng ở phía Bắc luôn có một liên kết đặc biệt, cả về địa lý, lịch sử, và văn hóa. Tuy nhiên, từ thập niên 50 của thế kỷ trước, mối liên kết ngoại giao dần biến mất, với việc Trung Quốc chiếm đóng Tây Tạng, tiếp theo đó là việc Bắc Kinh công bố các bản đồ yêu sách các vùng lãnh thổ đáng kể ở miền trung và tây bắc Bhutan. Trước tình hình đó, chính quyền Bhutan đã có một động thái cứng rắn, đó là đóng cửa biên giới với nước láng giềng phía bắc. Quyết định này đã đẩy Bhutan vào tình thế khó, đó là phải thiết lập quan hệ hữu nghị với Ấn Độ để tránh khỏi tình thế bị cô lập và bị đe dọa về mặt an ninh.
Mặc dù Ấn Độ nắm giữ một vai trò quan trọng đối với Bhutan về cả chính trị, ngoại giao, kinh tế, xã hội,... vị thế của quốc gia Nam Á này hoàn toàn có thể bị suy giảm. Sau khi giành chiến thắng vang dội tại cuộc bầu cử đầu tiên của đất nước vào năm 2008, chính phủ do đảng Druk Phuensum Tshogpa lãnh đạo đã cho thi hành nhiều chính sách nhằm phát triển kinh tế cho Bhutan. Một trong số đó chính là mở rộng quan hệ ngoại giao và giảm phụ thuộc vào Ấn Độ. Kể từ thời điểm này, quan hệ ngoại giao của Bhutan đã được mở rộng đáng kể. Tính đến đầu năm 2025, Bhutan đã thiết lập quan hệ song phương với 57 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Tuy nhiên, điều làm Ấn Độ cảm thấy e ngại nhất chính là việc Bhutan và Trung Quốc ngày càng gần gũi hơn, mặc cho các bất đồng liên quan đến vấn đề biên giới lãnh thổ. Hệ quả của quan hệ gần gũi này là Bắc Kinh có thể gia tăng hiện diện ở vùng đất phía Nam dãy Himalaya và cạnh tranh với đối thủ truyền kiếp trong khu vực là Ấn Độ. Tháng 6/2012, Thủ tướng Bhutan khi đó là Lyonchhen Jigmi Y. Thinley đã gặp Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo bên lề Hội nghị Thượng đỉnh Rio nhằm tăng cường hợp tác kinh tế và thương mại song phương. Gần đây nhất, Đại sứ quán Trung Quốc tại Ấn Độ, Bộ Văn hóa và Du lịch Trung Quốc và Bộ Nội vụ Hoàng gia Bhutan đồng tổ chức chương trình “Chúc mừng năm mới” năm 2025 tại Thimphu với sự trình diễn của đoàn nghệ thuật đến từ Khu tự trị Tây Tạng, Trung Quốc vào tháng 3. Điều đáng chú ý hơn cả là sự kiện có sự góp mặt của các thành viên Hoàng gia, Chủ tịch Quốc hội, Bộ trưởng Nội vụ, Bộ trưởng Ngoại giao và đại diện các ban ngành khác của Bhutan. Sự hiện diện quy mô này đánh dấu một bước chuyển biến to lớn trong giao lưu văn hóa giữa Bhutan và Trung Quốc.
Như vậy, từ đầu thế kỷ 20 đến nay, quan hệ Bhutan - Ấn Độ ngày càng gắn kết về kinh tế, chính trị, ngoại giao, và an ninh... Tuy nhiên, với công cuộc dân chủ hóa đầy mạnh mẽ, Bhutan cũng dần tự chủ hơn trong chính sách đối ngoại và mở rộng quan hệ ngoại giao với nhiều quốc gia, kể cả với Trung Quốc - quốc gia đang có tranh chấp biên giới. Về dài hạn, chính sách của Bhutan có thể thách thức khả năng Ấn Độ duy trì ảnh hưởng to lớn tại quốc gia láng giềng.
Trung Quốc gia tăng hiện diện ở phía Đông dãy Himalaya
Trái với sự nồng ấm trong quan hệ với Ấn Độ, quan hệ giữa Bhutan và Trung Quốc lại khá lạnh nhạt, một phần cũng do các yêu sách về chủ quyền của Trung Quốc đối với một số vùng đất của Bhutan khiến nước này cảm thấy e ngại và tiến hành đóng cửa biên giới phía Bắc trong thời gian dài (kể từ năm 1951).
Khi tham vọng của Trung Quốc tại vùng núi phía Đông Nam dãy Himalaya ngày càng gia tăng, chính phủ nước này cũng tiến hành nhiều biện pháp nhằm tăng cường ảnh hưởng tại các vùng đất mà họ tuyên bố chủ quyền tại Bhutan. Trong số đó có chính sách thúc đẩy dân cư từ Tây Tạng di cư nhiều hơn xuống dưới phía Nam và xây dựng làng xã, các công trình quân sự và đường sá. Kể từ năm 2016, Bắc Kinh đã xây dựng nhiều ngôi làng dọc theo biên giới hai nước và thậm chí là nằm sâu trong lãnh thổ của Bhutan. Tuy nhiên, một điều bất ngờ là chính Bhutan lại lên tiếng phủ nhận sự tồn tại của các khu định cư này.
Sự việc trên cao nguyên Doklam chỉ trở nên căng thẳng vào năm 2017 sau khi Bhutan cáo buộc Trung Quốc xây dựng một con đường bên trong lãnh thổ của mình, “vi phạm trực tiếp” (direct violation) các nghĩa vụ của “Nguyên tắc chỉ đạo về giải quyết các vấn đề biên giới” mà hai nước đã ký vào năm 1998, trong đó cam kết không bên nào được đơn phương thay đổi hiện trạng, cho đến các cuộc đàm phán tiếp theo trong tương lai. Việc xây dựng đường giao thông sẽ giúp Trung Quốc tiếp cận dễ dàng hơn đến một dải đất hẹp nằm giữa biên giới hai nước và Bhutan, trên dãy Himalaya. Đây là khu vực nằm gần “cổ gà”, một hành lang chiến lược đóng vai trò là tuyến đường quan trọng kết nối giữa New Delhi và các bang cực đông bắc của Ấn Độ. Căng thẳng đã xảy ra trong nhiều tuần, khi cả Ấn Độ và Trung Quốc đều tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực. Trung Quốc thậm chí đã tiến hành các cuộc tập trận bắn đạn thật gần biên giới và cáo buộc Ấn Độ đưa quân vào Bhutan. Sự việc chỉ hạ nhiệt một thời gian sau đó khi cả hai bên đều đồng ý rút quân khỏi khu vực.
Việc Bắc Kinh tuyên bố chủ quyền và gia tăng hiện diện tại nhiều khu vực xung quanh biên giới Bhutan được xem như một đòn gây áp lực lớn với Thimphu về vấn đề biên giới. Đồng thời, chúng có thể được xem như một thử thách đối với mối quan hệ chặt chẽ giữa Bhutan và Ấn Độ trong nhiều thập kỷ qua.
Các hành động này tỏ ra hiệu quả khi hai nước tiến gần hơn đến việc giải quyết các vấn đề biên giới hơn bao giờ hết. Năm 2021, Trung Quốc và Bhutan đã ký Biên bản ghi nhớ về “Lộ trình ba bước” (Three-Step Road Map) để đẩy nhanh các cuộc Đàm phán Biên giới Trung Quốc - Bhutan tại Bắc Kinh và Thimphu. Sự kiện là một dấu mốc lớn trong quá trình đàm phán phân định biên giới giữa hai nước. Tính đến tháng 8/2024, hai bên đã tổ chức 14 cuộc họp nhóm chuyên gia về vấn đề biên giới và đều cam kết sẽ giải quyết êm đẹp vấn đề.
Về phía Ấn Độ, việc Bhutan ngày càng có mối quan hệ “thân thiện” hơn với Trung Quốc đặt ra mối e ngại lớn về mặt an ninh và địa chính trị. Mặc dù New Delhi vẫn là đối tác hàng đầu của Bhutan và vẫn duy trì ảnh hưởng tại vùng đất phía Đông Nam dãy Himalaya, thế nhưng vị thế này hoàn toàn có thể bị ảnh hưởng trong tương lai nếu Bhutan thật sự ngả nhiều hơn về phía Trung Quốc dưới sức ép ngoại giao và chính trị.
Việc Bhutan đàm phán về vấn đề biên giới với Trung Quốc và tiến tới thiết lập quan hệ ngoại giao với Bắc Kinh (điều này cũng được chính Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đề cập trong cuộc gặp gỡ với Bộ trưởng Ngoại giao Bhutan Tandi Dorji tại Bắc Kinh vào ngày 23/10/2023) khiến Ấn Độ lo ngại Thimphu có thể nhượng bộ Trung Quốc trên cao nguyên Doklam – theo đó đặt nước láng giềng phía Bắc vào vị trí thuận lợi trong trường hợp diễn ra xung đột với Ấn Độ.
Đối mặt với vấn đề này, Ấn Độ từng có các động thái cứng rắn nhằm phản đối mối quan hệ ngày càng tốt đẹp giữa Bhutan và Trung Quốc. Đơn cử, New Delhi đình chỉ mọi khoản trợ cấp về khí đốt nấu ăn và dầu hỏa cho Thimphu vào năm 2013 sau cuộc gặp giữa Thủ tướng Bhutan là Jigme Thinley và Thủ tướng Trung Quốc là Ôn Gia Bảo.
Quan hệ tam giác Trung Quốc - Ấn Độ - Bhutan sẽ ra sao?
Với chính quyền Thimphu, việc cân bằng lợi ích với hai cường quốc hùng mạnh bậc nhất khu vực là bài toán mang tính sống còn. Mặc dù tình hình hiện tại đã giảm nhiệt hơn so với giai đoạn năm 2017, căng thẳng giữa Ấn Độ và Trung Quốc tại các vùng đất phía Nam dãy Himalaya có thể bùng phát bất cứ lúc nào nếu tham vọng tranh giành ảnh hưởng của cả hai bên được “hâm nóng” trở lại.
Dù Bhutan có xu hướng thân với Ấn Độ hơn Trung Quốc (dựa trên mối liên kết chặt chẽ từ nhiều thập kỷ qua giữa hai nước) nhưng trong tương lai, vị thế của Ấn Độ sẽ có thể bị suy giảm trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng gia tăng ảnh hưởng lên chính quyền Thimphu, bao gồm các khoản đầu tư hợp tác kinh tế và các biện pháp gây áp lực về chủ quyền lãnh thổ lên đất nước chỉ có chưa đến 800 nghìn dân.
Nếu Bắc Kinh đạt được một thỏa thuận phân định biên giới với Bhutan, thậm chí tiến xa hơn là thiết lập quan hệ ngoại giao với quốc gia này, Bắc Kinh có thể đạt một bước tiến lớn hơn trong việc chi phối cục diện quan hệ tam giác Trung Quốc - Ấn Độ - Bhutan. Sự xích lại giữa Trung Quốc và Bhutan có khả năng buộc Ấn Độ phải chạy đua với Trung Quốc để bảo vệ tầm ảnh hưởng của mình tại Bhutan cũng như các vùng đất khác ở phía Nam dãy Himalaya.
Ghi chú:
[1] Bhutan còn được biết đến với biệt danh Druk Yul, nghĩa là “vùng đất Rồng Sấm”, bởi các cơn bão dữ dội và khắc nghiệt luôn tấn công nơi này. Đây là tên do người bản địa đặt từ thế kỷ 13. Từ đó, người Bhutan gọi mình là Drukpa. Quốc vương Bhutan có hiệu là Druk Gyalpo, nghĩa là “Quốc vương Rồng Sấm”.
[2] Theo Yousef Almulhem - Giám đốc Quốc gia, Châu Á và Thái Bình Dương, Hoạt động Khu vực Công, Quỹ Phát triển Quốc tế Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), Bhutan có tiềm năng thủy điện khổng lồ, với hơn 35.000 MW năng lượng tái tạo sạch từ hơn 150 địa điểm trên toàn quốc. Cho đến nay, quốc gia này mới chỉ khai thác được 7% tiềm năng thủy điện, nhưng ngành này đã đóng góp tới 40% doanh thu quốc gia và 20% nền kinh tế quốc gia. “Bhutan: The Role of Hydropower in Transforming the Economy”, OPEC Fund, https://opecfund.org/news/bhutan-the-role-of-hydropower-in-transforming-the-economy
Triệu Chí Phong hiện là sinh viên Khoa Quan hệ Quốc tế - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Mối quan tâm của Phong là về an ninh tại Châu Á - Thái Bình Dương.
Từ khoá: Ấn Độ Trung Quốc Bhutan Nam Á
