Xung đột Campuchia - Thái Lan: Hòa bình liệu có sớm được lặp lại?

Lệnh ngừng bắn có gì?

Chiều ngày 28/7, một bước tiến ngoại giao quan trọng đã diễn ra khi Thái Lan và Campuchia đạt được thỏa thuận về lệnh ngừng bắn ngay lập tức và vô điều kiện, nhằm chấm dứt tình trạng giao tranh biên giới leo thang suốt nhiều ngày qua. Thỏa thuận đạt được sau cuộc họp thượng đỉnh khẩn cấp tại Putrajaya, do Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim chủ trì, với sự góp mặt của các bên liên quan, trong đó Mỹ và Trung Quốc đóng vai trò hỗ trợ hòa giải.

Trong thông cáo chung được phát đi vào chiều tối cùng ngày, Malaysia, Campuchia và Thái Lan đồng xác nhận lệnh ngừng bắn sẽ chính thức có hiệu lực vào lúc 0 giờ ngày 29/7. Mục tiêu trước mắt là chấm dứt tình trạng xung đột quân sự đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người dân hai nước. 

Phát biểu sau cuộc họp, quyền Thủ tướng Thái Lan Phumtham Wechayachai, người từng công khai nghi ngờ thiện chí của phía Campuchia, khẳng định rằng Bangkok đã quyết định tham gia thỏa thuận ngừng bắn trên tinh thần xây dựng và trách nhiệm. Ông nhấn mạnh: “Kết quả hôm nay phản ánh mong muốn của Thái Lan về một giải pháp hòa bình, đồng thời tiếp tục bảo vệ chủ quyền và sự an toàn của người dân”. Ông Phumtham Wechayachai cũng hy vọng rằng với thiện chí từ cả hai phía, lệnh ngừng bắn sẽ được thực thi một cách trọn vẹn và hiệu quả.

Về phần mình, Thủ tướng Campuchia Hun Manet đánh giá cao hiệu quả của cuộc gặp song phương lần này, và cho biết các đề xuất của Thủ tướng Anwar đã mở ra cơ hội thực tế để các cuộc đối thoại song phương giữa Phnom Penh và Bangkok trở lại đúng hướng. Ông cũng kỳ vọng vào khả năng từng bước giảm hiện diện quân sự ở khu vực biên giới, đồng thời cảm ơn Tổng thống Mỹ Donald Trump và lãnh đạo Trung Quốc vì đã tích cực hỗ trợ tiến trình hòa giải. 

Theo kế hoạch được hai bên thống nhất, vào lúc 7 giờ sáng ngày 29/7, một cuộc họp không chính thức giữa các sĩ quan chỉ huy của các khu vực quân sự có liên quan, bao gồm Khu vực 1 và 2 phía Thái Lan, cùng với Khu vực 4 và 5 của Campuchia, được tổ chức để thảo luận thêm về các bước triển khai lệnh ngừng bắn trên thực địa. 

Để tăng cường cơ chế đối thoại, Campuchia và Thái Lan đồng ý thành lập Ủy ban Biên giới chung nhằm xử lý các vấn đề biên giới một cách hệ thống và kịp thời. Cuộc họp đầu tiên của Ủy ban này dự kiến sẽ diễn ra vào ngày 4/8, do phía Campuchia chủ trì. Đồng thời, hai bên nhất trí nối lại các kênh liên lạc trực tiếp ở cấp cao, bao gồm thủ tướng, ngoại trưởng và bộ trưởng quốc phòng, nhằm tăng cường tính minh bạch và phòng ngừa những hiểu lầm có thể dẫn đến xung đột trong tương lai.

Với tư cách là Chủ tịch Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) năm nay, Malaysia cam kết sẽ đóng vai trò điều phối viên chính trong việc triển khai một nhóm quan sát viên khu vực, nhằm giám sát việc thực thi lệnh ngừng bắn và đảm bảo các cam kết được tuân thủ. Kuala Lumpur cũng cho biết đang tích cực tham khảo ý kiến của các nước thành viên ASEAN khác để huy động thêm nguồn lực hỗ trợ cho tiến trình hòa bình. Malaysia nhấn mạnh rằng việc gìn giữ ổn định khu vực biên giới không chỉ là trách nhiệm của hai quốc gia liên quan, mà là nghĩa vụ chung của Hiệp hội.

Tính đến thời điểm lệnh ngừng bắn được công bố, trong đợt giao tranh lần này, có ít nhất 38 người đã thiệt mạng. Thêm vào đó, vào ngày 26/7, Campuchia thông báo Thiếu tướng Duong Somneang, Tư lệnh Sư Đoàn 7, đã tử trận bởi một cuộc tấn công bằng pháo binh của Thái Lan tại khu vực Chong Ta Thao - Phu Ma Kua. Ngoài ra, đợt xung đột vừa qua đã buộc hơn 139.000 người Thái Lan và ít nhất 80.000 người Campuchia phải di tản khỏi nơi cư trú. 

Căng thẳng giữa hai nước được cho là đã bùng phát từ tháng 5, sau một vụ đụng độ nhỏ khiến một binh sĩ Campuchia thiệt mạng. Vụ việc nhanh chóng leo thang thành khủng hoảng ngoại giao toàn diện, dẫn đến nhiều vụ giao tranh ở khu vực biên giới trong những tuần qua.

Thái Lan cũng tiến hành phong tỏa gần như toàn bộ biên giới đất liền với Campuchia, hạn chế giao thương và chỉ cho phép một số trường hợp đặc biệt như sinh viên hoặc người cần cấp cứu y tế được qua lại. Trong khi đó, Campuchia phản ứng bằng cách cấm phát sóng phim và chương trình truyền hình Thái Lan, đình chỉ nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu như nhiên liệu, nông sản, và ngừng sử dụng một số nguồn điện, kết nối Internet từ nước láng giềng.

Căng thẳng ngoại giao gia tăng khi hai bên liên tiếp trục xuất đại sứ của nhau và triệu hồi các nhân viên ngoại giao. Campuchia đã hạ cấp quan hệ ngoại giao với Thái Lan xuống mức thấp nhất sau khi Thái Lan trục xuất đại sứ Campuchia, một động thái nhằm phản ứng trước loạt vụ nổ mìn gây thương tích cho năm binh sĩ Thái Lan. Phía Thái Lan cáo buộc phía Campuchia đã cài đặt mìn chống tăng dọc theo các tuyến đường được xem là “an toàn” theo thỏa thuận trước đó, trong khi Phnom Penh bác bỏ cáo buộc này. 

Nền hòa bình mong manh

Dù lệnh ngừng bắn đã chính thức có hiệu lực, nhưng khả năng thỏa thuận này được thực hiện một cách nghiêm túc và đầy đủ vẫn đầy bấp bênh. Đến nay, chưa có bất kỳ thông báo chính thức nào làm rõ về cơ chế giám sát hoặc phương thức thực thi cụ thể lệnh ngừng bắn. 

Một minh chứng rõ ràng cho sự hoài nghi về tính bền vững của các cam kết đối với lệnh ngừng bắn là các vụ đụng độ vũ trang – theo báo cáo của quân đội Thái Lan – vẫn tiếp diễn tại khu vực biên giới trong những giờ đầu ngày 29/7, bất chấp việc thỏa thuận ngừng bắn đã có hiệu lực từ nửa đêm. Cụ thể, tại khu vực Phu Ma Kua, lực lượng Campuchia bị cáo buộc đã nổ súng trước, kéo theo các đợt giao tranh kéo dài đến tận rạng sáng. Ở một điểm nóng khác thuộc tỉnh Si Sa Ket, các cuộc đụng độ chỉ chấm dứt vào khoảng 5 giờ 30 phút sáng.

Ngược lại, phía Campuchia đưa ra một lập trường hoàn toàn khác. Trong thông cáo báo chí sáng ngày 29/7 được tờ Khmer Times trích dẫn, Bộ Quốc phòng Campuchia cho biết không hề ghi nhận bất kỳ cuộc giao tranh nào sau thời điểm lệnh ngừng bắn bắt đầu. Theo tuyên bố này, quân đội Campuchia vẫn tuân thủ nghiêm ngặt cam kết hòa bình và các sĩ quan quân sự hai bên sẽ tiến hành họp trực tuyến để duy trì kênh liên lạc và giám sát tình hình. 

Tuy nhiên, nếu những gì phía Thái Lan cáo buộc là sự thật, thì việc lực lượng Campuchia tiếp tục nổ súng có thể xuất phát từ sự không hài lòng với kết quả trên chiến trường trong những ngày trước đó. Cụ thể, trong ngày Tướng Somneang tử trận (26/7), quân đội Thái Lan được cho là đã chiếm lại khu vực Phu Ma Kua từ tay Campuchia. Cùng ngày, Thái Lan cũng tuyên bố đã tái kiểm soát bốn khu vực thuộc huyện Ta Phraya và huyện Khok Sung, trong đó có cả ngôi đền Ta Krabey. 

Đến sáng sớm 27/7, Thái Lan thông báo đã giành lại vị trí chiến lược Chong Ahn Ma. Và chỉ vài giờ trước khi lệnh ngừng bắn được công bố, tình hình chiến sự vẫn rất căng thẳng, đặc biệt tại hai điểm nóng là Chong Ahn Ma và Ta Krabey. Một số nguồn tin còn cho biết lực lượng Trụ sở Vệ sĩ (Body Guard Headquarters), đơn vị vệ sĩ cá nhân của Chủ tịch Thượng viện Hun Sen, cũng đã được huy động tham chiến tại Ta Krabey. 

Với việc nhiều vị trí quan trọng bị mất vào tay đối phương, có thể hiểu được vì sao Campuchia có động lực muốn phục hồi thế trận. Tuy nhiên, nếu tình trạng đối đầu tiếp diễn, Phnom Penh rất có thể sẽ phải gánh chịu tổn thất lớn hơn do chênh lệch về tiềm lực quân sự với Bangkok.

Theo số liệu năm 2024, ngân sách quốc phòng của Campuchia chỉ đạt 1,3 tỷ USD, trong khi ngân sách mà Thái Lan chi cho lĩnh vực này lớn gấp bốn lần, ở mức 5,73 tỷ USD. Về trang thiết bị, Lục quân Thái Lan đang sở hữu gần 400 xe tăng chiến đấu chủ lực, trong số đó có nhiều dòng xe hiện đại. Phía Campuchia chỉ có khoảng 200 xe tăng, đa số là các mẫu T-54 và T-55 lỗi thời do Liên Xô thiết kế và Trung Quốc sản xuất. Campuchia cũng có 70 xe chiến đấu bộ binh BMP-1 (một thiết kế đã cũ từ thời Chiến tranh Lạnh).

Trong khi Campuchia chủ yếu sử dụng hệ thống pháo binh kiểu cũ như BM-21 và một số dàn pháo tự hành từ những năm 1990 do Trung Quốc cung cấp, thì Thái Lan có trong tay hỗn hợp các hệ thống hiện đại hơn, đến từ Mỹ, Israel và cả Trung Quốc, tạo ra ưu thế vượt trội về hỏa lực mặt đất.

Sự chênh lệch còn rõ ràng hơn khi xét đến lực lượng Không quân. Bangkok hiện sở hữu 112 máy bay chiến đấu, bao gồm 46 chiếc F-16 của Mỹ và 11 chiếc JAS 39 Gripen của Thụy Điển. Ngoài ra, Thái Lan còn có 2 máy bay cảnh báo sớm trên không Erieye hoạt động phối hợp với phi đội Gripen, giúp tăng cường khả năng giám sát và phản ứng nhanh.

Trái lại, Campuchia không có máy bay chiến đấu nào trong biên chế Không quân, mà nước này chỉ sở hữu 26 trực thăng (trong đó có 6 chiếc Mi-17 của Liên Xô, 10 chiếc Z-9 do Trung Quốc sản xuất) và khoảng 10 máy bay vận tải. Sự chênh lệch này có thể khiến Campuchia gặp bất lợi hoàn toàn nếu chiến sự kéo dài hoặc chuyển sang các chiến dịch không kích quy mô lớn.

Tin vui là vào sáng ngày 29/7, Trung tướng Pov Heng, Tư lệnh Quân khu 4 của Campuchia, đã có cuộc gặp trực tiếp với người đồng cấp phía Thái Lan, Tư lệnh Quân khu 2, tại tỉnh Oddar Meanchey của Campuchia. Cuộc gặp này được tiến hành đúng như lộ trình đã được hai bên thống nhất trong thỏa thuận ngừng bắn đạt được một ngày trước đó. 

Tại cuộc trao đổi này, đại diện quân đội hai nước đã tái khẳng định cam kết chấm dứt mọi hành động thù địch theo đúng tinh thần của thỏa thuận. Hai bên nhất trí sẽ tăng cường cơ chế liên lạc và phối hợp giữa các đơn vị tuyến đầu, nhằm tránh xảy ra hiểu lầm có thể dẫn đến leo thang căng thẳng. Bên cạnh đó, bất kỳ sự cố nào xảy ra tại khu vực biên giới sẽ được xử lý trực tiếp giữa Quân khu 4 của Campuchia và Quân khu 2 của Thái Lan, với mỗi bên cử bốn đại diện tham gia thảo luận, giải quyết. 

Tuy nhiên, trong khi nỗ lực ngoại giao đang được triển khai, những mâu thuẫn sâu sắc giữa hai quốc gia vẫn chưa hạ nhiệt. Chỉ vài giờ sau cuộc gặp, vào buổi chiều cùng ngày, Thiếu tướng Winthai Suwaree, người phát ngôn của quân đội Thái Lan, tuyên bố rằng quân đội Thái Lan sẽ thu thập và gửi hồ sơ bằng chứng về các vi phạm lệnh ngừng bắn của Campuchia đến ba quốc gia đang đóng vai trò trung gian hòa giải là Malaysia, Mỹ và Trung Quốc.

Đến ngày 30/7, Bộ Ngoại giao Thái Lan cho biết các đơn vị quân đội nước này tại tỉnh Sisaket lại trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công bằng súng bộ binh và lựu đạn, được cho là do lực lượng Campuchia thực hiện. Giao tranh kéo dài suốt đêm và chỉ kết thúc vào sáng sớm cùng ngày. Bangkok cho rằng động thái này của Campuchia “thể hiện sự vi phạm trắng trợn thỏa thuận ngừng bắn” (represents a flagrant violation of the ceasefire agreement). 

Việc lệnh ngừng bắn nhanh chóng bị thách thức bởi các vụ đụng độ mới đã cho thấy bản chất dễ vỡ của một nền hòa bình chưa kịp định hình. Trên thực tế, thỏa thuận vừa qua chưa giải quyết được nguyên nhân cốt lõi của cuộc khủng hoảng, đó là sự thiếu niềm tin lẫn nhau, tranh chấp lãnh thổ dai dẳng chưa được giải quyết, và tâm lý đối đầu sâu sắc đã tích tụ qua nhiều năm. Khi những vấn đề này vẫn còn tồn tại, thì một thỏa thuận ngừng bắn khó có thể tạo ra sự ràng buộc thực chất trên chiến trường. Trong bối cảnh đó, việc các lực lượng tuyến đầu tiếp tục phản ứng bằng vũ lực chỉ là biểu hiện bề nổi của một mâu thuẫn chưa được hóa giải ở tầng sâu hơn.     

Thêm vào đó, ở cấp độ khu vực, ASEAN hiện vẫn thiếu các công cụ thể chế cần thiết để giải quyết hiệu quả những xung đột nội khối như tranh chấp Campuchia - Thái Lan. Khối không có lực lượng gìn giữ hòa bình thường trực, cũng không sở hữu cơ chế giám sát hoặc xác minh độc lập nào có thể triển khai nhanh chóng trên thực địa (vốn là những điều kiện cơ bản để đảm bảo một lệnh ngừng bắn được thực thi đúng nghĩa). 

Trong quá khứ, các sáng kiến như đề xuất của Indonesia cử quan sát viên đến khu vực Preah Vihear (nơi tranh chấp dai dẳng giữa Thái Lan và Campuchia) vào năm 2011 đã từng bị Bangkok bác bỏ, nguyên nhân chính là vì những lo ngại về chủ quyền quốc gia (một vấn đề luôn nhạy cảm trong nội bộ ASEAN). Giờ đây, sau hơn một thập kỷ, ASEAN dường như vẫn “giậm chân tại chỗ”, và gần như chưa tìm ra được giải pháp triệt để nhằm quản lý các xung đột giữa những quốc gia thành viên.  

***

Tóm lại, Thái Lan và Campuchia cam kết ngừng bắn từ 0h ngày 29/7, tái lập các kênh liên lạc song phương và triển khai họp giữa các chỉ huy quân sự để giám sát việc thực thi thỏa thuận. Malaysia, với tư cách Chủ tịch ASEAN, sẽ đóng vai trò điều phối và giám sát. Những động thái này tạo sự hòa hoãn cần thiết, giúp hạn chế xung đột leo thang. Trong khi đó, các bên có thêm thời gian để thảo luận về những bước đi cụ thể hơn nhằm quản lý xung đột.

Tuy nhiên, thỏa thuận này vẫn chưa phải là sự đảm bảo bền vững cho một nền hòa bình lâu dài, khi các cuộc đụng độ vẫn diễn ra ngay sau thời điểm lệnh ngừng bắn có hiệu lực. Mặc dù một cuộc gặp giữa các chỉ huy quân sự đã diễn ra đúng kế hoạch vào sáng 29/7, nhưng căng thẳng vẫn còn ở mức cao khi sau đó Thái Lan tuyên bố sẽ cung cấp bằng chứng cho các bên trung gian về hành vi vi phạm của Campuchia. Trong bối cảnh đó, tần suất đụng độ có thể hạ nhiệt so với những ngày qua, nhưng hòa bình dường như khó sớm lặp lại trong thời gian ngắn.