Ý nghĩa và tác động của Đạo luật Thực thi Đảm bảo Đài Loan 2025

Dưới sức ép ngày càng tăng của Trung Quốc lên Đài Loan và những điều chỉnh chính sách của Nhà Trắng dưới thời Trump 2.0, quan hệ Mỹ - Đài đang chuyển từ “mơ hồ chiến lược” (strategic ambiguity) sang trạng thái “bình thường mới”. 

Washington ngày càng mở rộng và hợp thức hóa các hoạt động về hành chính, an ninh, kinh tế và đối ngoại với Đài Loan sao cho tiệm cận quan hệ giữa Mỹ với các đối tác khác, nhưng không kèm theo công nhận ngoại giao chính thức giữa hai bên.

Đạo luật Thực thi Đảm bảo Đài Loan 2025

Đạo luật Thực thi Đảm bảo Đài Loan (Taiwan Assurance Implementation Act - TAIA (Public Law 119-45), được Hạ viện thông qua ngày 5/5 và Thượng viện thông qua ngày 18/11, sau đó được Tổng thống Donald Trump ký ban hành ngày 2/12/2025. Đây là đạo luật ủng hộ Đài Loan đầu tiên được ký ban hành trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump.

Luật này mở rộng Đạo luật Đảm bảo Đài Loan 2020 (Taiwan Assurance Act of 2020) bằng cách yêu cầu Bộ Ngoại giao Mỹ định kỳ (tối thiểu mỗi 5 năm) rà soát và cập nhật các chỉ dẫn để hướng dẫn quan hệ giữa Mỹ với Đài Loan, cũng như báo cáo lên Quốc hội sau mỗi lần rà soát.

Cụ thể, Luật quy định Bộ Ngoại giao phải “không ít hơn mỗi 5 năm, tiến hành rà soát và ban hành lại hướng dẫn quan hệ với Đài Loan” và trong vòng 90 ngày sau đó gửi báo cáo cập nhật lên Ủy ban Đối ngoại Hạ viện và Ủy ban Đối ngoại Thượng viện.

Cần chú ý là, TAIA 2025 tự nó không đảm bảo Mỹ sẽ can thiệp quân sự trong trường hợp mọi kịch bản khủng hoảng ở eo biển Đài Loan, mà chủ yếu nhằm góp phần định hướng chính sách đối ngoại nhất quán hơn giữa các chính quyền Mỹ, nhất là từ thời Trump trở về sau.

Cụ thể, TAIA 2025 không tự động kích hoạt việc Mỹ can thiệp quân sự để bảo vệ Đài Loan nếu xảy ra một cuộc tấn công quân sự trực tiếp vào Đài Loan hoặc khi lực lượng vũ trang Trung Quốc làm leo thang căng thẳng nghiêm trọng trong vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) của Đài Loan hay khi Trung Quốc tiến hành các biện pháp cưỡng ép phi quân sự (như phong tỏa kinh tế hoặc gây áp lực thương mại) lên Đài Loan. Trong những trường hợp vừa nêu, phản ứng của Mỹ vẫn phụ thuộc vào quyết định chiến lược của chính quyền và Quốc hội tại từng thời điểm.

Trong bối cảnh vẫn tồn tại những lo ngại về khả năng TAIA 2025 làm gia tăng căng thẳng trong quan hệ Trung - Đài hay mức độ gắn kết thực sự của quan hệ Mỹ - Đài lớn đến bao nhiêu, TAIA 2025 đang giúp Mỹ xây dựng một khuôn khổ vững chắc và nhất quán hơn để quản lý căng thẳng eo biển Đài Loan khi nó giúp Washington thể hiện vai trò chủ động hơn trong hợp tác với Đài Loan và theo dõi sát sao hơn những diễn biến an ninh trong khu vực.

So sánh với các đạo luật liên quan trước đây

Đạo luật Quan hệ Đài Loan 1979 (Taiwan Relations Act 1979) cam kết giúp Đài Loan “duy trì an ninh và ổn định” bằng cách cung cấp vũ khí phòng vệ, duy trì khả năng quân sự để “chống lại bất kỳ hành động sử dụng vũ lực hoặc các hình thức cưỡng chế nào khác có thể gây nguy hiểm cho an ninh hoặc hệ thống kinh tế hoặc xã hội của người dân Đài Loan”.

Đạo luật này là nền tảng chính sách cho quan hệ Mỹ - Đài sau khi Mỹ thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc (ngày 1/1/1979) và đồng thời chấm dứt công nhận ngoại giao với Đài Loan.

Trong khi đó, Đạo luật Thăm viếng Đài Loan 2018 (Taiwan Travel Act H.R.535) là một tuyên ngôn chính sách (sense of Congress) (và vì thế chỉ mang tính biểu tượng và không có ý nghĩa ràng buộc) kêu gọi chính quyền Mỹ mở rộng tiếp xúc cấp cao giữa hai bên.

Luật Thăm viếng “khuyến khích các cuộc họp giữa các quan chức Mỹ và Đài Loan ở mọi cấp”, cho phép các quan chức Đài Loan cấp cao nhập cảnh vào Mỹ, và khuyến khích hoạt động của Văn phòng Đại diện Kinh tế và Văn hóa Đài Bắc tại Mỹ.

Mặc dù cả hai đạo luật này đều tạo thuận lợi cho quan hệ Mỹ - Đài nhưng chúng không đòi hỏi hành động định kỳ, bao gồm việc phải đánh giá lại hướng dẫn và báo cáo rõ ràng cho Quốc hội Mỹ.

TAIA 2025 khác biệt ở chỗ nó đòi hỏi Bộ Ngoại giao phải duy trì, rà soát và cập nhật định kỳ các hướng dẫn liên quan đến Đài Loan, tránh để chính sách rơi vào tình trạng lạc hậu. Theo học giả Ryan Hass của Viện Brookings (Mỹ), “Washington cần được xem như là một trọng tài có nguyên tắc, cam kết chống lại bất kỳ mối đe dọa nào đối với hòa bình và ổn định - một điều cần thiết khi sự ép buộc của Trung Quốc ngày càng gia tăng. Bằng cách đảm bảo các hướng dẫn nhất quán và được cập nhật, Đạo luật này tạo ra một khuôn khổ bền vững hơn để quản lý căng thẳng xuyên eo biển Đài Loan”.

Phản ứng của Đài Loan

Về phía Đài Loan, chính quyền Lại Thanh Đức (Lai Ching-te) hoan nghênh và đánh giá cao hành động của Mỹ. Bộ Ngoại giao Đài Loan (MOFA) cho biết TAIA 2025 là bước tiến lớn, nhấn mạnh đây là “đạo luật đầu tiên ủng hộ Đài Loan được ban hành dưới chính quyền Trump trong nhiệm kỳ hai”.

MOFA cũng cho biết TAIA 2025 sẽ củng cố việc thực thi Đạo luật Đảm bảo Đài Loan 2020 (Taiwan Relations Reinforcement Act of 2020), bảo đảm “liên hệ song phương được duy trì ổn định” thông qua việc cập nhật hướng dẫn quan hệ.

Ngoại trưởng Lâm Gia Long (Lin Chia-lung) cũng cảm ơn sự ủng hộ của chính phủ Mỹ và lưỡng đảng tại Quốc hội, gọi đây là “một bước tiến lớn trong quan hệ Mỹ - Đài”. Ông Lâm cho rằng việc rà soát định kỳ sẽ cho phép các quan chức Đài Loan đến Mỹ tham dự các cuộc họp tại các cơ quan liên bang Mỹ.

Bà Quách Nhã Tuệ (Karen Kuo), phát ngôn viên của Văn phòng Tổng thống Đài Loan, tuyên bố rằng đạo luật có “ý nghĩa lớn” vì nó “khẳng định giá trị của tương tác Mỹ - Đài, hỗ trợ tăng cường quan hệ và là biểu tượng vững chắc cho các giá trị chung về dân chủ, tự do, và tôn trọng nhân quyền”.

Theo đó, chính phủ Đài Loan coi việc thúc đẩy quan hệ với Mỹ, vì “quan hệ Đài - Mỹ vững mạnh” là “nền tảng để duy trì hòa bình và ổn định tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”; thêm vào đó, bà Quách cũng khẳng định Đài Loan sẽ tiếp tục hợp tác chặt chẽ với Mỹ trong nhiều lĩnh vực có lợi cho phát triển toàn cầu.

Phản ứng của Trung Quốc

Ngay sau khi TAIA 2025 được ban hành, Trung Quốc đã phản đối mạnh mẽ. Bộ Ngoại giao nước này cảnh báo rằng mọi hình thức tiếp xúc chính thức Mỹ - Đài là “xâm phạm nguyên tắc Một Trung Quốc”.

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm (Lin Jian) nhấn mạnh vấn đề Đài Loan là trung tâm trong những lợi ích cốt lõi (core interests) và “lằn ranh đỏ đầu tiên” (red line) trong quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ, yêu cầu Mỹ dừng mọi tương tác chính thức với Đài Loan và không gửi “tín hiệu sai lầm” cho các phần tử ly khai.

Dù Trung Quốc có thể sẽ tiếp tục gia tăng áp lực quân sự - ngoại giao lên Đài Loan nhưng Bắc Kinh phải đối mặt với thực tế là Mỹ chỉ luật hóa việc cập nhật chính sách chứ không cam kết sẽ can thiệp vào eo biển Đài Loan khi khủng hoảng xảy ra.

Tuy vậy, hành động pháp lý mới của Mỹ rất có thể sẽ khiến Bắc Kinh cảnh giác hơn và thậm chí tăng cường gây sức ép lên Đài Loan.

Tác động quốc tế

Việc Mỹ luật hóa cập nhật hướng dẫn quan hệ với Đài Loan là tín hiệu cho thấy Washington cam kết mạnh mẽ hơn với đồng minh và đối tác (Nhật Bản, Australia, Philippines, các quốc gia châu Âu…) về việc duy trì khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và cởi mở.

Điều này có thể thúc đẩy các quốc gia dân chủ khác quyết tâm hơn trong việc ủng hộ Đài Loan về chính trị - ngoại giao, đồng thời kiểm chứng sự nhất quán trong chính sách của Mỹ đối với đồng minh.

Ngoài ra, Đài Loan giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt là về công nghệ bán dẫn. Cụ thể, Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (Council on Foreign Relations) nhấn mạnh một kịch bản xung đột Trung - Đài có thể gây thiệt hại cho nền kinh tế toàn cầu 10 nghìn tỷ USD (khoảng 10% GDP toàn cầu).

Vì vậy, việc ổn định mối quan hệ Mỹ - Đài không chỉ liên quan đến an ninh khu vực mà còn đảm bảo ổn định kinh tế cho cả thế giới. Khi đó, bất kỳ hành động nào của Trung Quốc nhằm cưỡng ép Đài Loan về quân sự cũng phải tính đến tác động lan tỏa (spillover effect) ở cấp độ toàn cầu.

Tuy nhiên, trong kịch bản có phần bi quan hơn thì các động thái tăng cường quan hệ với Đài Loan của chính quyền Trump có nguy cơ khiến căng thẳng Mỹ - Trung leo thang, ảnh hưởng trước tiên đến dòng lưu chuyển thương mại giữa các quốc gia, nhất là ở khu vực Đông Á, và sau là chuỗi giá trị toàn cầu.

***

Tóm lại, TAIA 2025 thể hiện nỗ lực pháp lý mới của Mỹ nhằm thể chế hóa và tăng cường quan hệ với Đài Loan trong khi vẫn tuân thủ cam kết chính sách “một Trung Quốc” (“One-China” Policy). So với các đạo luật trước, TAIA 2025 đặt ra nghĩa vụ rõ ràng và định kỳ hơn cho chính quyền Mỹ, trong khi vẫn duy trì cách tiếp cận “không công nhận ngoại giao” với Đài Loan. Động thái này được Đài Loan hoan nghênh như bước tiến lớn trong quan hệ với Mỹ, nhưng cũng khiến Trung Quốc phản ứng gay gắt vì lo ngại lợi ích “cốt lõi” bị ảnh hưởng.

Trên bình diện toàn cầu, đạo luật này có thể củng cố niềm tin của các đồng minh của Mỹ trong việc ủng hộ thế giới tự do, đồng thời nhắc nhở về những hệ lụy to lớn về địa kinh tế và địa chính trị khi coi nhẹ vấn đề an ninh ở eo biển Đài Loan. Thành công và tác động lâu dài của đạo luật sẽ phụ thuộc vào cách Washington rà soát, cập nhật chính sách qua các nhiệm kỳ và cân bằng lợi ích giữa việc tăng cường quan hệ với Đài Bắc, kiềm chế Bắc Kinh, và duy trì ổn định khu vực.

Nguyễn Phương Ngân hiện là sinh viên Học viện Ngoại giao. Bạn đọc có thể liên hệ tác giả qua email: [email protected].