Áp dụng công nghệ để nâng cao Nhận thức về lĩnh vực hàng hải (MDA)
Sự phát triển của công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang góp phần thay đổi cuộc chiến chống tội phạm trên biển, nhất là thông qua việc cung cấp bức tranh toàn cảnh về tàu thuyền trên biển theo thời gian thực và những dấu hiệu đáng ngờ để các nhà thực thi pháp luật kịp thời ứng phó.
Những thập kỷ gần đây, an ninh hàng hải trở thành một trong những vấn đề an ninh được thảo luận nhiều nhất ở các diễn đàn khu vực và quốc tế. Thật vậy, đảm bảo an ninh hàng hải và đối phó với các vấn đề trên biển chưa bao giờ là một nhiệm vụ dễ dàng đối với bất kỳ quốc gia nào. Khác với biên giới trên bộ, diện tích rộng lớn trên biển đặt ra những thách thức chưa từng có đối với các cơ quan quản lý trong việc giám sát và ngăn chặn những hành vi bất hợp pháp. Trước những thách thức đó, bảo đảm an ninh hàng hải không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ mà còn bao gồm việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý nhiều loại tội phạm trên biển, như buôn lậu hàng hoá, buôn lậu ma tuý, cướp biển, cưỡng bức lao động trên các tàu cá, hay các hành vi làm ô nhiễm môi trường biển...
Để ứng phó, ngày càng nhiều quốc gia chú trọng việc nâng cao Nhận thức về lĩnh vực hàng hải (Maritime Domain Awareness - MDA). MDA là khả năng nắm bắt được một cách toàn diện về các hoạt động và tình hình trên biển có thể tác động đến an ninh, an toàn, kinh tế hoặc môi trường biển. Năng lực MDA càng cao, thông tin về các vấn đề trên biển càng cận thời gian thực, thì các cơ quan chức năng càng có khả năng đưa ra các quyết định kịp thời và hành động chuẩn xác để bảo đảm an ninh, an toàn hàng hải.
Nói một cách đơn giản, một quốc gia có năng lực MDA cao sẽ có thể nắm bắt được vị trí và ý định của các tàu đang lưu thông trong lãnh hải quốc gia, ngay cả khi các tàu đó đang cố tình di chuyển “trong bóng tối” để không bị phát giác. Năng lực này có ý nghĩa rất quan trọng vì nó giúp các nhà thực thi pháp luật nhận biết được những dấu hiệu đáng chú ý qua việc theo dõi và phân tích các tàu thuyền đang hiện diện trên vùng biển cần giám sát, tốc độ di chuyển của chúng cũng như lịch sử hành trình của mỗi chiếc tàu, từ đó phán đoán chuẩn xác hơn liệu các tàu thuyền có dấu hiệu phạm pháp hay đang gặp tai nạn hay không, và bước tiếp theo cơ quan chức năng cần triển khai, như cử cảnh sát biển khu vực ra kiểm tra, ngăn chặn và bắt giữ, hoặc cứu hộ.
Theo quy định của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), các tàu hàng trọng tải trên 300 tấn khi đi qua vùng biển quốc tế phải bật tín hiệu Hệ thống Nhận dạng Tự động (Automatic Identification System - AIS), vừa để cung cấp định vị tránh va chạm với các tàu khác, vừa để thông tin tới các cơ quan chức năng. IMO cũng yêu cầu tất cả tàu chở hành khách, bất kể kích cỡ nào, cần trang bị thiết bị phát tín hiệu AIS.
Trong vùng biển của mình, mỗi quốc gia ban hành các quy định riêng về việc cài đặt thiết bị phát tín hiệu. Ví dụ, từ ngày 31/5/2014, Liên hiệp châu Âu (EU) đã yêu cầu tất cả tàu đánh cá EU dài trên 15m phải cài đặt thiết bị này; Mỹ đưa ra yêu cầu tương tự với các tàu cá thương mại dài trên 65ft (20m) từ tháng 3/2016. Tuy nhiên, trên thực tế, khi di chuyển trên biển, nhiều tàu vì lý do nào đó (chẳng hạn như cố tình trốn tránh sự phát giác của cơ quan chức năng khi đi vào vùng biển nước ngoài, hoặc do đánh bắt cá trái phép, hoặc đi vào khu vực thường xảy ra cướp biển nên tàu muốn tránh bị cướp biển phát hiện) sẽ tắt tín hiệu này, gây khó khăn cho các cơ quan chức năng trong việc xác định vị trí, lộ trình của tàu (Trong tiếng Anh, thuật ngữ “dark vessel” dùng để chỉ những tàu đi “trong bóng tối” như vậy).
Hiện nay, ngày càng nhiều quốc gia sử dụng những công nghệ tiên tiến, như hình ảnh vệ tinh, cảm biến và máy bay không người lái, để kết hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau nhằm tạo thành một bức tranh MDA toàn cảnh về các hoạt động trên biển theo thời gian cận thực tế. Từ đó, các cơ quan chức năng có thể phân tích, xác định dấu hiệu phạm tội để đưa ra hành động phù hợp, kịp thời ngăn chặn những hành vi trái phép.
Một trong những giải pháp có ích và chi phí thấp có thể giúp các cơ quan thực thi pháp luật trên biển theo dõi tàu thuyền hiệu quả là sử dụng các hệ thống dùng dữ liệu vệ tinh để hiển thị vị trí tàu thuyền thông qua tín hiệu AIS. Một số tổ chức công nghệ như Skylight (do nhà đồng sáng lập Microsoft Paul Allen lập ra) đã xây dựng được công cụ web sử dụng dữ liệu vệ tinh cùng các công nghệ AI như công nghệ máy học (machine learning) để hiển thị tất cả các tàu thuyền đang có mặt trên biển theo thời gian cận thực tế.
Ngoài việc xác định được vị trí các tàu đang bật AIS, Skylight còn giúp phát giác các tàu đang tắt AIS (tàu đi trong bóng tối), cũng như nguy cơ hành vi chuyển tải trái phép đang diễn ra khi hai tàu đỗ sát nhau trên biển trong thời gian dài. Qua sử dụng công cụ này, các cơ quan thực thi pháp luật có thể định vị tàu trên bản đồ, theo dõi lộ trình của tàu để phát hiện bất kỳ sự bất thường nào trong hành vi hay lộ trình di chuyển của tàu (ví dụ, nếu tàu liên tục đi vòng tròn quanh một điểm).
Công cụ này còn cho phép người dùng lựa chọn cách lọc (filter) hiển thị để phân tích sâu hơn, ví dụ người dùng có thể lọc để chỉ hiển thị tàu dài quá bao nhiêu mét, và đặt chế độ thông báo khi có tàu đi vào Vùng Đặc quyền Kinh tế (EEZ) của quốc gia. Điều này rất quan trọng trong việc sớm phát hiện dấu hiệu vi phạm như khi tàu trái phép đi vào EEZ hay vùng bảo tồn biển, cũng như cung cấp bằng chứng rõ ràng khi cần thiết. Đồng thời, những công cụ trên có phạm vi phủ sóng toàn cầu, cho phép các cơ quan thực thi pháp luật và các chuyên gia về hàng hải nghiên cứu về hành vi của tàu thuyền ở quy mô lớn hơn nhiều so với các hệ thống giám sát tàu thuyền của từng quốc gia.
Một biện pháp chi phí thấp và cũng hiệu quả ở khu vực địa phương là cài đặt bộ ăng-ten và thiết bị thu tín hiệu AIS gần biển. Hiện nay, dữ liệu vệ tinh chủ yếu là tín hiệu AIS loại A được sử dụng bởi các tàu lớn, trong khi các tàu thuyền nhỏ bao gồm du thuyền, tàu giải trí, tàu đánh cá và phao tiêu thường sử dụng AIS loại B. Việc có thể nâng cao khả năng giám sát các tàu thuyền nhỏ cũng sẽ giúp cơ quan chức năng có bức tranh toàn cảnh hơn về các tàu thuyền đang hoạt động trên vùng biển quốc gia. Công cụ này đặc biệt hữu ích khi xảy ra những vụ va chạm hay chìm thuyền trên vùng biển mà cần cứu trợ khẩn cấp, như vụ việc tàu chở khách gặp tai nạn khá thương tâm ở vùng biển Hạ Long hồi tháng 7/2025.
Thực tế, Chương trình Phòng chống Tội phạm trên Biển (GMCP) của Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC) từng cung cấp bộ thu tín hiệu AIS tương tự cho Timor Leste, và công cụ này đã góp phần vào một hoạt động Tìm kiếm và Cứu hộ trên biển thành công tại đây. Vào ngày 9/5/2023, một chiếc thuyền buồm tư nhân với ba người trên tàu bị mắc kẹt tại vùng biển Timor Leste, trong đó một nạn nhân lên cơn đau tim và cần được sơ tán y tế khẩn cấp. Cảnh sát biển Timor Leste (UPM) đã sử dụng thiết bị AIS do GMCP cung cấp để nhanh chóng xác định vị trí của tàu và kịp thời giải cứu tất cả nạn nhân về đất liền an toàn.
Tuy nhiên, trang bị AIS cho tàu thuyền và các hệ thống AIS cho cơ quan chức năng chỉ là một trong số nhiều biện pháp ứng dụng công nghệ có thể góp phần vào việc định hình bức tranh MDA toàn cảnh cho một quốc gia. Vì lẽ đó, song song với việc nâng cấp công nghệ, các cơ quan thực thi pháp luật trên biển còn cần đào tạo chuyên viên phụ trách có khả năng đọc dữ liệu, phân tích tốt và phát hiện được những hành vi có dấu hiệu phạm tội hay cần được hỗ trợ khẩn cấp. Chỉ khi các biện pháp này được thực hiện một cách bài bản và hiệu quả, việc nâng cấp công nghệ mới thực sự phát huy hết tác dụng.
Việt Nam, với đường bờ biển dài hơn 3.260 km và vị trí địa chiến lược quan trọng, cần nâng cao khả năng MDA để có thể giám sát và quản lý hiệu quả vùng biển quốc gia. Dù còn nhiều hạn chế về công nghệ và nguồn lực, nhưng nếu có thể đào tạo và phối hợp áp dụng các công nghệ MDA tiên tiến một cách hiệu quả thì các cơ quan chức năng sẽ sớm có thể nắm bắt các hoạt động hàng hải đang diễn ra trên vùng biển quốc gia theo thời gian thực. Do đó, Việt Nam rất cần dành nguồn lực để đẩy mạnh nâng cấp công nghệ, đào tạo chuyên gia phân tích hàng hải, đồng thời thúc đẩy hợp tác và trao đổi kinh nghiệm với các quốc gia và tổ chức quốc tế (như UNODC GMCP, Trung tâm An ninh Hàng hải Anh quốc - UK JMSC, Trung tâm hợp nhất thông tin hàng hải Singapore IFC), các công ty công nghệ (như Skylight, Starboard, Reutech Radar, HawkEye 360…) để chọn lọc những công nghệ phù hợp nhất, hỗ trợ xây dựng bức tranh MDA toàn cảnh, qua đó góp phần bảo vệ chủ quyền, đảm bảo an ninh hàng hải, và phát triển kinh tế biển bền vững.
Nguyễn Thị Ngọc Hạnh có trên 12 năm kinh nghiệm về chính trị và phát triển bền vững tại Bộ Ngoại giao và các tổ chức của Liên Hợp Quốc. Cô từng đảm nhiệm các vị trí như Quản lý Chương trình Quốc gia của Chương trình Phòng chống Tội phạm trên Biển (GMCP) của UNODC, Tư vấn Dự án cho Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Ngân hàng Thế giới (WB). Cô cũng có giai đoạn làm việc tại Nhật Bản cho Trung tâm Đào tạo và Phát triển Tokyo (Chương trình hợp tác giữa Ngân hàng Thế giới và Chính phủ Nhật). Email liên hệ: [email protected].
Những thập kỷ gần đây, an ninh hàng hải trở thành một trong những vấn đề an ninh được thảo luận nhiều nhất ở các diễn đàn khu vực và quốc tế. Thật vậy, đảm bảo an ninh hàng hải và đối phó với các vấn đề trên biển chưa bao giờ là một nhiệm vụ dễ dàng đối với bất kỳ quốc gia nào. Khác với biên giới trên bộ, diện tích rộng lớn trên biển đặt ra những thách thức chưa từng có đối với các cơ quan quản lý trong việc giám sát và ngăn chặn những hành vi bất hợp pháp. Trước những thách thức đó, bảo đảm an ninh hàng hải không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ mà còn bao gồm việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý nhiều loại tội phạm trên biển, như buôn lậu hàng hoá, buôn lậu ma tuý, cướp biển, cưỡng bức lao động trên các tàu cá, hay các hành vi làm ô nhiễm môi trường biển...
Để ứng phó, ngày càng nhiều quốc gia chú trọng việc nâng cao Nhận thức về lĩnh vực hàng hải (Maritime Domain Awareness - MDA). MDA là khả năng nắm bắt được một cách toàn diện về các hoạt động và tình hình trên biển có thể tác động đến an ninh, an toàn, kinh tế hoặc môi trường biển. Năng lực MDA càng cao, thông tin về các vấn đề trên biển càng cận thời gian thực, thì các cơ quan chức năng càng có khả năng đưa ra các quyết định kịp thời và hành động chuẩn xác để bảo đảm an ninh, an toàn hàng hải.
Nói một cách đơn giản, một quốc gia có năng lực MDA cao sẽ có thể nắm bắt được vị trí và ý định của các tàu đang lưu thông trong lãnh hải quốc gia, ngay cả khi các tàu đó đang cố tình di chuyển “trong bóng tối” để không bị phát giác. Năng lực này có ý nghĩa rất quan trọng vì nó giúp các nhà thực thi pháp luật nhận biết được những dấu hiệu đáng chú ý qua việc theo dõi và phân tích các tàu thuyền đang hiện diện trên vùng biển cần giám sát, tốc độ di chuyển của chúng cũng như lịch sử hành trình của mỗi chiếc tàu, từ đó phán đoán chuẩn xác hơn liệu các tàu thuyền có dấu hiệu phạm pháp hay đang gặp tai nạn hay không, và bước tiếp theo cơ quan chức năng cần triển khai, như cử cảnh sát biển khu vực ra kiểm tra, ngăn chặn và bắt giữ, hoặc cứu hộ.
Theo quy định của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), các tàu hàng trọng tải trên 300 tấn khi đi qua vùng biển quốc tế phải bật tín hiệu Hệ thống Nhận dạng Tự động (Automatic Identification System - AIS), vừa để cung cấp định vị tránh va chạm với các tàu khác, vừa để thông tin tới các cơ quan chức năng. IMO cũng yêu cầu tất cả tàu chở hành khách, bất kể kích cỡ nào, cần trang bị thiết bị phát tín hiệu AIS.
Trong vùng biển của mình, mỗi quốc gia ban hành các quy định riêng về việc cài đặt thiết bị phát tín hiệu. Ví dụ, từ ngày 31/5/2014, Liên hiệp châu Âu (EU) đã yêu cầu tất cả tàu đánh cá EU dài trên 15m phải cài đặt thiết bị này; Mỹ đưa ra yêu cầu tương tự với các tàu cá thương mại dài trên 65ft (20m) từ tháng 3/2016. Tuy nhiên, trên thực tế, khi di chuyển trên biển, nhiều tàu vì lý do nào đó (chẳng hạn như cố tình trốn tránh sự phát giác của cơ quan chức năng khi đi vào vùng biển nước ngoài, hoặc do đánh bắt cá trái phép, hoặc đi vào khu vực thường xảy ra cướp biển nên tàu muốn tránh bị cướp biển phát hiện) sẽ tắt tín hiệu này, gây khó khăn cho các cơ quan chức năng trong việc xác định vị trí, lộ trình của tàu (Trong tiếng Anh, thuật ngữ “dark vessel” dùng để chỉ những tàu đi “trong bóng tối” như vậy).
Hiện nay, ngày càng nhiều quốc gia sử dụng những công nghệ tiên tiến, như hình ảnh vệ tinh, cảm biến và máy bay không người lái, để kết hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau nhằm tạo thành một bức tranh MDA toàn cảnh về các hoạt động trên biển theo thời gian cận thực tế. Từ đó, các cơ quan chức năng có thể phân tích, xác định dấu hiệu phạm tội để đưa ra hành động phù hợp, kịp thời ngăn chặn những hành vi trái phép.
Một trong những giải pháp có ích và chi phí thấp có thể giúp các cơ quan thực thi pháp luật trên biển theo dõi tàu thuyền hiệu quả là sử dụng các hệ thống dùng dữ liệu vệ tinh để hiển thị vị trí tàu thuyền thông qua tín hiệu AIS. Một số tổ chức công nghệ như Skylight (do nhà đồng sáng lập Microsoft Paul Allen lập ra) đã xây dựng được công cụ web sử dụng dữ liệu vệ tinh cùng các công nghệ AI như công nghệ máy học (machine learning) để hiển thị tất cả các tàu thuyền đang có mặt trên biển theo thời gian cận thực tế.
Ngoài việc xác định được vị trí các tàu đang bật AIS, Skylight còn giúp phát giác các tàu đang tắt AIS (tàu đi trong bóng tối), cũng như nguy cơ hành vi chuyển tải trái phép đang diễn ra khi hai tàu đỗ sát nhau trên biển trong thời gian dài. Qua sử dụng công cụ này, các cơ quan thực thi pháp luật có thể định vị tàu trên bản đồ, theo dõi lộ trình của tàu để phát hiện bất kỳ sự bất thường nào trong hành vi hay lộ trình di chuyển của tàu (ví dụ, nếu tàu liên tục đi vòng tròn quanh một điểm).
Công cụ này còn cho phép người dùng lựa chọn cách lọc (filter) hiển thị để phân tích sâu hơn, ví dụ người dùng có thể lọc để chỉ hiển thị tàu dài quá bao nhiêu mét, và đặt chế độ thông báo khi có tàu đi vào Vùng Đặc quyền Kinh tế (EEZ) của quốc gia. Điều này rất quan trọng trong việc sớm phát hiện dấu hiệu vi phạm như khi tàu trái phép đi vào EEZ hay vùng bảo tồn biển, cũng như cung cấp bằng chứng rõ ràng khi cần thiết. Đồng thời, những công cụ trên có phạm vi phủ sóng toàn cầu, cho phép các cơ quan thực thi pháp luật và các chuyên gia về hàng hải nghiên cứu về hành vi của tàu thuyền ở quy mô lớn hơn nhiều so với các hệ thống giám sát tàu thuyền của từng quốc gia.
Một biện pháp chi phí thấp và cũng hiệu quả ở khu vực địa phương là cài đặt bộ ăng-ten và thiết bị thu tín hiệu AIS gần biển. Hiện nay, dữ liệu vệ tinh chủ yếu là tín hiệu AIS loại A được sử dụng bởi các tàu lớn, trong khi các tàu thuyền nhỏ bao gồm du thuyền, tàu giải trí, tàu đánh cá và phao tiêu thường sử dụng AIS loại B. Việc có thể nâng cao khả năng giám sát các tàu thuyền nhỏ cũng sẽ giúp cơ quan chức năng có bức tranh toàn cảnh hơn về các tàu thuyền đang hoạt động trên vùng biển quốc gia. Công cụ này đặc biệt hữu ích khi xảy ra những vụ va chạm hay chìm thuyền trên vùng biển mà cần cứu trợ khẩn cấp, như vụ việc tàu chở khách gặp tai nạn khá thương tâm ở vùng biển Hạ Long hồi tháng 7/2025.
Thực tế, Chương trình Phòng chống Tội phạm trên Biển (GMCP) của Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC) từng cung cấp bộ thu tín hiệu AIS tương tự cho Timor Leste, và công cụ này đã góp phần vào một hoạt động Tìm kiếm và Cứu hộ trên biển thành công tại đây. Vào ngày 9/5/2023, một chiếc thuyền buồm tư nhân với ba người trên tàu bị mắc kẹt tại vùng biển Timor Leste, trong đó một nạn nhân lên cơn đau tim và cần được sơ tán y tế khẩn cấp. Cảnh sát biển Timor Leste (UPM) đã sử dụng thiết bị AIS do GMCP cung cấp để nhanh chóng xác định vị trí của tàu và kịp thời giải cứu tất cả nạn nhân về đất liền an toàn.
Tuy nhiên, trang bị AIS cho tàu thuyền và các hệ thống AIS cho cơ quan chức năng chỉ là một trong số nhiều biện pháp ứng dụng công nghệ có thể góp phần vào việc định hình bức tranh MDA toàn cảnh cho một quốc gia. Vì lẽ đó, song song với việc nâng cấp công nghệ, các cơ quan thực thi pháp luật trên biển còn cần đào tạo chuyên viên phụ trách có khả năng đọc dữ liệu, phân tích tốt và phát hiện được những hành vi có dấu hiệu phạm tội hay cần được hỗ trợ khẩn cấp. Chỉ khi các biện pháp này được thực hiện một cách bài bản và hiệu quả, việc nâng cấp công nghệ mới thực sự phát huy hết tác dụng.
Việt Nam, với đường bờ biển dài hơn 3.260 km và vị trí địa chiến lược quan trọng, cần nâng cao khả năng MDA để có thể giám sát và quản lý hiệu quả vùng biển quốc gia. Dù còn nhiều hạn chế về công nghệ và nguồn lực, nhưng nếu có thể đào tạo và phối hợp áp dụng các công nghệ MDA tiên tiến một cách hiệu quả thì các cơ quan chức năng sẽ sớm có thể nắm bắt các hoạt động hàng hải đang diễn ra trên vùng biển quốc gia theo thời gian thực. Do đó, Việt Nam rất cần dành nguồn lực để đẩy mạnh nâng cấp công nghệ, đào tạo chuyên gia phân tích hàng hải, đồng thời thúc đẩy hợp tác và trao đổi kinh nghiệm với các quốc gia và tổ chức quốc tế (như UNODC GMCP, Trung tâm An ninh Hàng hải Anh quốc - UK JMSC, Trung tâm hợp nhất thông tin hàng hải Singapore IFC), các công ty công nghệ (như Skylight, Starboard, Reutech Radar, HawkEye 360…) để chọn lọc những công nghệ phù hợp nhất, hỗ trợ xây dựng bức tranh MDA toàn cảnh, qua đó góp phần bảo vệ chủ quyền, đảm bảo an ninh hàng hải, và phát triển kinh tế biển bền vững.
Nguyễn Thị Ngọc Hạnh có trên 12 năm kinh nghiệm về chính trị và phát triển bền vững tại Bộ Ngoại giao và các tổ chức của Liên Hợp Quốc. Cô từng đảm nhiệm các vị trí như Quản lý Chương trình Quốc gia của Chương trình Phòng chống Tội phạm trên Biển (GMCP) của UNODC, Tư vấn Dự án cho Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Ngân hàng Thế giới (WB). Cô cũng có giai đoạn làm việc tại Nhật Bản cho Trung tâm Đào tạo và Phát triển Tokyo (Chương trình hợp tác giữa Ngân hàng Thế giới và Chính phủ Nhật). Email liên hệ: [email protected].
Từ khoá: Nhận thức về lĩnh vực hàng hải an ninh hàng hải Maritime Domain Awareness
