Cây cam ngọt của Zezé

Chắc hẳn nhiều độc giả đã từng đọc qua hoặc biết tới cuốn sách “Cây cam ngọt của tôi”, nhưng tôi thích gọi tác phẩm này là “Cây cam ngọt của Zezé”. Tôi muốn nhắc đến Zezé với tất cả lòng thương mến, như cách cậu bé ngắm nhìn cây cam thật trìu mến và đặt tên cho nó là Pinkie, gọi đó là “Bạn Yêu”, và phát hiện ra rằng “nếu không có sự trìu mến thì cuộc sống chẳng còn đặc biệt nữa”.

“Cây cam ngọt của tôi” là sáng tác của nhà văn người Brazil, José Mauro de Vasconcelos. Đây là một trong những cuốn sách bán chạy nhất trong lịch sử văn học Brazil. Nhờ giá trị giáo dục và nhân văn sâu sắc, tác phẩm đã được đưa vào chương trình giảng dạy phổ thông tại Brazil. Cuốn sách dày gần 250 trang, xuất bản lần đầu vào tháng 12/2020 do Nhã Nam liên kết ấn hành cùng NXB Hội nhà văn, Nguyễn Bích Lan và Tô Yến Ly dịch. Tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến họ, những người không chỉ thành công trong việc Việt hoá ngôn ngữ và giúp tác phẩm trở nên đặc biệt gần gũi với độc giả Việt Nam, mà còn truyền sự thấu cảm và đồng điệu tinh thần trong từng ngôn từ chuyển ngữ.

Câu chuyện xoay quanh nhân vật chính là Zezé cùng thế giới sinh động và đầy phức tạp của em, một thế giới kỳ ảo đan xen thực tại. Cây cam ngọt không chỉ là một người bạn tưởng tượng của Zezé mà còn là biểu tượng của thế giới tuổi thơ, là nơi đáng tin cậy để Zezé tựa vào khi vui buồn. Tất cả người lớn đều từng là trẻ con, đã từng mong được người lớn hơn mình hiểu biết, chia sẻ và yêu thương. Chỉ là với Zezé, khao khát ấy mạnh mẽ hơn những đứa trẻ khác, bởi cậu đã chịu quá nhiều tổn thương trong chính mái nhà của mình, nơi lẽ ra phải là môi trường an toàn nhất.

Zezé là đứa trẻ thông minh và đặc biệt nhạy cảm, nhưng trớ trêu thay lại sinh ra trong một gia đình quá nghèo khổ và bận rộn để trao cho cậu đủ sự quan tâm và tình yêu. Zezé là ai? - Một đứa trẻ biết đọc mà không cần ai dạy. Một đứa trẻ có thế giới nội tâm phong phú, có khả năng trò chuyện và giao cảm với vạn vật quanh mình. Một đứa trẻ ước mơ làm nhà thơ, sớm cảm nhận được vẻ đẹp cuộc sống và những giai điệu tinh tế trong âm nhạc nghệ thuật bất chấp việc ca từ vượt xa khả năng nhận thức của một đứa bé năm tuổi. Một đứa trẻ hiểu chuyện và nhìn thấu nhiều vấn đề của người lớn nhưng lại không mấy người lớn thấu hiểu được cậu. Một đứa trẻ rất đỗi dịu dàng với em trai, yêu thương gia đình sâu sắc. Một đứa trẻ có khám phá thú vị khi tin rằng bên trong mình có con chim nhỏ biết hát. Con chim ấy đã giúp Zezé có khả năng hát thầm và làm cậu thấy hạnh phúc nhưng một ngày kia, cậu đã quyết định thả nó đi để chia sẻ cho những đứa trẻ khác.

Ấy thế mà Zezé lại giống như một tội đồ, gây ra biết bao chuyện phiền phức, tương xứng với số trận roi vọt gia đình trút xuống người cậu, cả do lỗi của cậu và do lỗi của người khác. Chỉ số ít những người lớn bên ngoài gia đình nhìn nhận Zezé ở một góc nhìn lấp lánh là cô giáo Cecilia Palm và quý ông người Bồ Đào Nha có tên Manuel Valadares, người được Zezé gọi thân mật là ông Bồ. Khi ở bên họ, cảm nhận được tình yêu thương khiến Zezé bình tĩnh và cư xử tốt như một thiên thần, chẳng giống như cách một đứa trẻ hư không kiểm soát được hành vi khi ở nhà và lúc ở ngoài đường. Nếu ai học tâm lý thì sẽ hiểu đó là cách phản ứng của những đứa trẻ để thu hút sự chú ý khi cảm thấy bất an, thiếu sự quan tâm và tình yêu của người lớn. Nhưng điều đó diễn một cách vô thức, không người thân nào quanh Zezé hiểu được, và chính Zezé cũng không hiểu. Cậu bé tin rằng trong đêm Giáng sinh, đứa con của quỷ đã sinh ra trong tim mình thay vì Chúa Hài đồng nên cậu đã không được nhận quà. Cậu cũng tin rằng chính con quỷ đó đã xui khiến mình gây ra biết bao nhiêu trò tinh quái và làm người lớn phiền lòng.

Mức độ bạo hành của gia đình đối với Zezé tăng tiến theo tần suất các trò nghịch ngợm của cậu, nhưng trận đòn vô lý cuối cùng mà Zezé nhận được từ người cha khốn khổ - người cha mà cậu rất đỗi yêu thương, đã chạm tới giới hạn, ngưỡng chịu đựng của một cậu bé chưa đến sáu tuổi. Cậu nói với ông Bồ rằng muốn “giết cha” nhưng không phải “bằng súng lục”. Vì cậu hiểu rằng: “chỉ cần không yêu một ai đó nữa, không còn để người đó trong tim mình, thì một ngày nào đó, người đó sẽ chết”. Kể từ khi đó, một điều gì đó rất quan trọng đã rời khỏi cậu.

Nhưng đau đớn thực sự với Zezé không phải là khi cậu bị cha đánh đến bất tỉnh, cũng không phải là khi cậu bị mảnh thuỷ tinh cứa rách chân và phải khâu nhiều mũi. Đó là “cú shock” tinh thần khi ông Bồ, một người hoàn toàn xa lạ nhưng lại thấu hiểu Zezé nhất, đã vĩnh viễn rời xa. Cây cam ngọt Pinkie, người bạn thân duy nhất của Zezé trước khi ông Bồ xuất hiện, cũng là nhân vật có mặt ở đoạn kết câu chuyện. Cuộc du hý của Zezé với Pinkie trong giấc mơ cũng là lần cuối cây cam ngọt hiện diện với vai trò một người bạn. Bông hoa cam ở đó như một lời tạm biệt. Cuối cùng thì Zeze cũng đã vượt qua chấn thương lớn nhất trong cuộc đời mình nhưng cậu cũng quyết định tạm biệt cây cam ngọt, khép lại tuổi thơ của mình sớm hơn những đứa trẻ khác rất nhiều. Cậu đã trưởng thành sớm, đã “đến tuổi chín chắn” như cách bác Edmundo nói.

Cũng phải thôi, đứa trẻ nào rồi cũng sẽ lớn. Nhưng tôi vẫn buồn tiếc, giống như có thứ gì vụn vỡ. Tôi ước những đứa trẻ trên thế giới này được ở lâu thật lâu trong thế giới tuổi thơ của mình, một thế giới nhiều tưởng tượng, nhiều mộng mơ. Trưởng thành là khi những đứa trẻ từ biệt những mơ mộng kỳ quặc để sống với “thế giới của hiện thực và nỗi đau khổ” và phải chấp nhận một điều: người ta yêu thương có thể sẽ chẳng thể mãi bên ta.

Mỗi người có một định nghĩa về hạnh phúc của riêng mình, vì vậy mà có rất nhiều cách hiểu về hạnh phúc. Nhận thức, suy nghĩ và tình cảm của con người cũng biến đổi theo thời gian nên định nghĩa về hạnh phúc không bao giờ bất biến. Còn tôi, sau khi đọc xong cuốn sách này, tôi chợt nghĩ: Hạnh phúc có thể chỉ đơn giản là khi ta có một chú chim nhỏ nhảy múa trong trái tim mình. Và mỗi lần nghĩ về chú chim ấy, tôi sẽ nhớ đến Zezé.

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Cuốn sách yêu thích của bạn là gì?”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.