Chủ nghĩa giao dịch của Trump phủ bóng lên tương lai khối Quad
Nhiệm kỳ 2.0 của Donald có thể làm chệch quỹ đạo chương trình nghị sự thiên về “an ninh mềm” của Quad.
Một khối Quad ưu tiên cho hợp tác thực dụng
Đối với Đối thoại An ninh Tứ giác (Quad), việc Trump trở lại Nhà Trắng báo hiệu cả cơ hội và rủi ro. Một mặt, hợp tác an ninh có thể được tăng cường; mặt khác, hợp tác trên các khía cạnh an ninh phi truyền thống như chống chịu với biến đổi khí hậu, y tế và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số có thể đối mặt với khả năng bị gạt khỏi chương trình nghị sự.
Lo ngại trên không phải là không có cơ sở. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình (2017 - 2020), Tổng thống Trump đã cắt giảm tài trợ cho Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) - một cơ quan độc lập của chính phủ Mỹ, chịu trách nhiệm quản lý viện trợ dân sự nước ngoài, rút Mỹ khỏi Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) và cũng làm điều tương tự trong vòng 6 tháng đầu nhiệm kỳ hiện tại. Hành động của Trump làm tăng lo ngại rằng chương trình nghị sự phát triển của khối Quad, đặc biệt là liên quan đến tài chính và khí hậu, có thể bị lu mờ.
Ngược lại, học thuyết “Nước Mỹ Trên hết” (America First) của Trump ưu tiên các lợi ích của chính nước Mỹ và coi chủ nghĩa đa phương như một nỗ lực giao dịch. Trong đó chính quyền Trump đề cao các lĩnh vực hợp tác mang lại lợi ích thực chất cho Mỹ. Tuyên bố chung của các Ngoại trưởng Quad trong Hội nghị Thượng đỉnh hôm 1/7 nhấn mạnh các ưu tiên hợp tác trong bốn lĩnh vực chính, gồm an ninh hàng hải và xuyên quốc gia, thịnh vượng và an ninh kinh tế, công nghệ quan trọng và mới nổi, hỗ trợ nhân đạo và ứng phó khẩn cấp. Các lĩnh vực này dự kiến là cơ sở cho chương trình nghị sự chính thức được thiết lập trong Hội nghị Thượng đỉnh Quad vào cuối năm nay.
Bên cạnh đó, Sáng kiến Khoáng sản Quan trọng (Quad Critical Minerals Initiative) của khối Quad, ra mắt sau Hội nghị Bộ trưởng Quad và được khối này gọi là “một sự mở rộng đầy tham vọng trong quan hệ đối tác của chúng ta nhằm tăng cường an ninh kinh tế và khả năng chống chịu chung thông qua hợp tác bảo đảm và đa dạng hóa các chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu”, là một minh chứng khác cho ưu tiên hợp tác thực dụng của Tứ giác An ninh này.
Chuỗi cung ứng khoáng sản của các thành viên Quad từ lâu rất dễ bị tổn thương bởi sự phụ thuộc của bốn quốc gia vào nguồn cung từ Trung Quốc, nhất là về than chì và đất hiếm. Trong khi Trung Quốc thống trị hơn 90% công suất chế biến các nguyên tố đất hiếm trên toàn cầu, thì Mỹ đang đối diện với hạn chế nặng nề về chuyên môn chế biến loại khoáng sản này. Siêu cường này thiếu cơ sở thử nghiệm và so sánh các công nghệ mới và có rất ít chương trình đào tạo về khai thác mỏ tại các cơ sở giáo dục đại học trong nước. Nhật Bản nhập khẩu hơn một nửa sản lượng đất hiếm từ Bắc Kinh. Ngay cả nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất của Australia là Lynas cũng phụ thuộc vào Trung Quốc về tinh chế. Thành viên còn lại trong Quad, Ấn Độ, mặc dù sở hữu trữ lượng đất hiếm đáng kể - cao nhất trong Quad và cao thứ 3 thế giới về trữ lượng (chỉ sau Trung Quốc và Brazil), cũng chỉ sản xuất 1% sản lượng đất hiếm toàn cầu.
Vì vậy, sáng kiến hợp tác mới của khối Quad trong lĩnh vực khoáng sản mở ra nhiều cơ hội để các quốc gia thành viên phối hợp về chuyên môn nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung khoáng sản từ Bắc Kinh. Đồng thời, sáng kiến mở ra nhiều cơ hội giao dịch, cùng đầu tư, chuyên môn hoá các loại hình khoáng sản được khai thác ở từng quốc gia thành viên để củng cố sức bền của chuỗi cung ứng. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh khối Quad có trữ lượng khoáng sản đa dạng với 20 loại khoáng sản chung và 36 loại khoáng sản riêng biệt chỉ có trên lãnh thổ của một trong bốn thành viên.
Nói cách khác, sự trở lại của Trump đòi hỏi các tổ chức đa phương mà Mỹ tham gia phải mang lại lợi ích thiết thực cho quốc gia này. Theo đó, trọng tâm hợp tác mới trong các lĩnh vực như an ninh hàng hải, an ninh kinh tế, công nghệ quan trọng, mới nổi và hỗ trợ nhân đạo có triển vọng tạo ra lợi ích an ninh và kinh tế hữu hình cho cả Mỹ và các thành viên còn lại. Trọng tâm này có thể mang lại nhiều lợi ích hơn so với chương trình nghị sự cũ dưới thời cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden, được thể hiện qua Tuyên bố Wilmington năm 2024, vốn xác định Quad là một quan hệ đối tác bình đẳng tập trung vào các lĩnh vực an ninh phi truyền thống như y tế công cộng, biến đổi khí hậu và phát triển cơ sở hạ tầng khu vực.
Cam kết an ninh biến thành hợp đồng giao dịch?
Không chỉ tập trung vào các lĩnh vực hợp tác thực dụng, cam kết của Mỹ đối với các đồng minh ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương hiện tại đi kèm với chi phí cao hơn, nhiều yêu cầu hơn, với các điều kiện đôi khi không nhất quán.
Biểu hiện trực tiếp nhất trong khuôn khổ hoạt động của Quad là, chính quyền Trump vào đầu tháng 5 đã phê duyệt kế hoạch bán công nghệ giám sát hàng hải trị giá 131 triệu USD cho Ấn Độ (bao gồm phần mềm và hệ thống định vị địa lý, phần mềm SeaVision và hệ thống định vị địa lý RF từ HawkEye 360), dự kiến sẽ tăng cường năng lực hoạt động giám sát hàng hải của Ấn Độ trong sáng kiến Quan hệ Đối tác Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương về Nhận thức Lĩnh vực Hàng hải (IPMDA).
Giao dịch mua bán này dường như đi ngược lại với cam kết phối hợp lẫn nhau trong khuôn khổ IPMDA mà chính quyền Biden đã cam kết với các thành viên Quad khi sáng kiến hàng hải này ra đời vào năm 2021. Khác với cách tiếp cận mang tính giao dịch của Trump, chính quyền Biden thường dùng các cam kết an ninh với đồng minh trong khu vực để buộc họ ủng hộ các chính sách quốc phòng và an ninh kinh tế của Mỹ nhằm đối phó với Trung Quốc.
Trump quả thật ưa thích các thoả thuận an ninh mang tính mua bán, tiêu biểu là hợp đồng để Mỹ cung cấp tàu ngầm cho Australia trong khuôn khổ AUKUS - một thỏa thuận ba bên giữa Mỹ, Anh và Australia, nhằm cung cấp cho Australia 3 đến 5 tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân lớp Virginia do Mỹ chế tạo. Đến nay, chính sách về AUKUS là một trong những di sản đối ngoại hiếm hoi của người tiền nhiệm vẫn được Tổng thống Trump duy trì. Phó Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Mignon Houston cho biết AUKUS “phù hợp với các ưu tiên và chương trình nghị sự của Tổng thống” và “các chính sách của chúng tôi về AUKUS không thay đổi”.
Tuy nhiên, đòi hỏi ở chính quyền Trump 2.0 với AUKUS còn nhiều hơn như thế. Theo đó, Mỹ yêu cầu Australia phải trả nhiều tiền hơn cho hợp đồng mua tàu ngầm và phải mang ra sử dụng trong trường hợp chiến tranh xảy ra ở eo biển Đài Loan. Yêu sách này của Trump đặt chính quyền Anthony Albanese vào thế khó khi Canberra đang nỗ lực hàn gắn quan hệ với Bắc Kinh.
Trở lại khuôn khổ Quad, các quan chức Lầu Năm Góc được cho là đang thúc giục Nhật Bản và Australia - hai thành viên Quad và là đồng minh thân cận của Mỹ, làm rõ vai trò của họ trong trường hợp xảy ra một cuộc chiến giữa Trung Quốc và Đài Loan. Song song đó, chính quyền Trump đang gây sức ép lên hai quốc gia này để buộc họ tăng ngân sách quốc phòng. Vào tháng 6, có thông tin rằng Washington đã yêu cầu các đồng minh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tăng chi tiêu lên 3,5% GDP (so với yêu cầu trước đó là 3%). Cuối tháng đó, Washington tuyên bố họ đang tìm kiếm các cam kết chi tiêu quốc phòng tại khu vực tương tự như trong mạng lưới đồng minh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), tương đương 5% GDP. Ấn Độ, mặc dù không phải là đồng minh hiệp ước của Mỹ, cũng chịu sức ép tương tự. Sau khi phê duyệt kế hoạch bán công nghệ giám sát hàng hải đã kể trên cho Ấn Độ, Mỹ tiếp tục gây sức ép buộc quốc gia này phải mua nhiều hơn vũ khí của Mỹ để đổi lại thoả thuận trong cuộc đàm phán thương mại song phương. Những động thái này phản ánh rõ nét rằng chính quyền Trump ưa thích giao dịch với các thành viên Quad hơn là đưa ra các cam kết an ninh một chiều.
Quad và nguy cơ chia rẽ
Dưới thời Trump 2.0, chương trình nghị sự của Quad đã hướng đến các lĩnh vực có tiềm năng tạo ra lợi ích kinh tế và an ninh thiết thực hơn cho cả bốn thành viên, nhất là trong chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng. Tuy vậy, cách tiếp cận mang tính giao dịch “thái quá” của Mỹ có thể gây mất lòng tin và tâm lý nghi ngại cho các thành viên còn lại trong tứ giác này.
Thật vậy, năm nay, cả Nhật Bản và Australia đều không tham dự Hội nghị Thượng đỉnh NATO mở rộng, cũng không cử đại diện tham dự các cuộc họp Bộ trưởng Phụ trách Thương mại Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) tại Hàn Quốc, để tỏ thái độ không hài lòng với các yêu cầu tăng chi phí an ninh quá đáng của Washington. Vào cuối tháng 6, Tokyo cũng huỷ bỏ Hội đàm Bộ trưởng Quốc phòng và Ngoại giao Mỹ - Nhật (Hội đàm an ninh 2+2) trước sức ép tăng ngân sách quốc phòng liên tiếp. Ấn Độ hôm 8/8 cũng thông báo tạm dừng kế hoạch mua vũ khí của Mỹ sau khi Trump đề nghị nâng tổng thuế đối với hàng xuất khẩu của Ấn Độ lên 50% vì quan hệ năng lượng khăng khít giữa New Delhi với Moscow, đẩy khả năng đạt được thoả thuận thương mại giữa hai nước vào thế bế tắc.
Khi quan hệ giữa Mỹ với từng thành viên Quad trở nên căng thẳng hơn dưới tác động của chủ nghĩa giao dịch của chính quyền Trump, khả năng bốn thành viên đạt được một chương trình nghị sự chung trong Hội nghị thượng đỉnh và cuối năm nay có thể bị suy giảm đáng kể. Trái lại, xu hướng “tách Mỹ” của ba thành viên còn lại sẽ được củng cố.
Xu hướng này đã bắt đầu diễn ra trong những năm gần đây, với các sáng kiến riêng lẻ của các nước thành viên có nội dung hoạt động trùng lấp với chương trình nghị sự của Quad nhưng thiếu vắng sự tham gia của Mỹ.
Tiêu biểu là Tam giác Australia - Ấn Độ - Nhật Bản về phục hồi trong chuỗi cung ứng khu vực, được thiết lập từ năm 2022 dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden. Trong khuôn khổ ba bên này, một Hội nghị Bộ trưởng Thương mại được tổ chức mỗi năm một lần, cho thấy mức độ thể chế hoá cao của tam giác này thay vì là một kế hoạch thoáng chốc. Một ví dụ khác là Đối thoại an ninh ba bên Australia - Ấn Độ - Indonesia, hình thành từ năm 2020, vẫn còn được duy trì đến nay và có cuộc họp gần nhất vào ngày 16/4 nhằm khám phá các lĩnh vực hợp tác chính giữa Australia, Ấn Độ và Indonesia, trong đó đáng chú ý là phối hợp tăng cường nhận thức về lĩnh vực hàng hải (MDA) ở Đông Bắc Ấn Độ Dương.
Khi các thành viên còn lại trong Quad tăng cường hợp tác với nhau và với quốc gia thứ ba trong khu vực, họ sẽ từng bước củng cố năng lực tự chủ trong các lĩnh vực hoạt động của Quad. Xu hướng này có thể làm suy giảm vai trò lãnh đạo của Washington – một siêu cường vốn đã đứng ngoài khu vực, nay lại không sẵn sàng đóng góp ngân sách.
Trong trường hợp Quad vẫn đạt được các thỏa thuận chung dưới sức ép của Mỹ trong Hội nghị thượng đỉnh vào cuối năm nay, các thoả thuận này nhiều khả năng sẽ thiếu tính khả thi nếu Mỹ không trực tiếp cấp vốn, mà thay vào đó yêu cầu các đồng minh tự chi trả như trường hợp Ấn Độ mua công nghệ giám sát hàng hải của Mỹ, qua đó giúp Mỹ hưởng lợi từ việc xuất khẩu thiết bị quốc phòng và công nghệ an ninh trong khuôn khổ Quad.
***
Trên thực tế, Mỹ vẫn cần duy trì quan hệ hợp tác với các đồng minh châu Á – những đối tác then chốt hỗ trợ Mỹ kiềm chế sự bành trướng của Trung Quốc tại khu vực. Vì vậy, mức độ áp dụng chủ nghĩa giao dịch đối với các đồng minh và đối tác trong khuôn khổ Quad khó có khả năng bị chính quyền Trump đẩy tới mức quá bất bình đẳng hay “không thể chấp nhận được”. Vì lẽ, (các) chính sách mang tính cực đoan rất có thể dẫn tới sự phản đối từ ba thành viên còn lại.
Tuy nhiên, thay vì đưa ra các cam kết hào phóng như chính quyền tiền nhiệm, Trump nhiều khả năng vẫn sẽ ưu tiên mô hình hợp tác mang tính trao đổi, trong đó lợi ích được phân bổ theo nguyên tắc các bên cùng có lợi và chi phí với Washington là tối thiểu.
Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Triển vọng khối Quad trước những biến động mới ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”.
Một khối Quad ưu tiên cho hợp tác thực dụng
Đối với Đối thoại An ninh Tứ giác (Quad), việc Trump trở lại Nhà Trắng báo hiệu cả cơ hội và rủi ro. Một mặt, hợp tác an ninh có thể được tăng cường; mặt khác, hợp tác trên các khía cạnh an ninh phi truyền thống như chống chịu với biến đổi khí hậu, y tế và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số có thể đối mặt với khả năng bị gạt khỏi chương trình nghị sự.
Lo ngại trên không phải là không có cơ sở. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình (2017 - 2020), Tổng thống Trump đã cắt giảm tài trợ cho Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) - một cơ quan độc lập của chính phủ Mỹ, chịu trách nhiệm quản lý viện trợ dân sự nước ngoài, rút Mỹ khỏi Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) và cũng làm điều tương tự trong vòng 6 tháng đầu nhiệm kỳ hiện tại. Hành động của Trump làm tăng lo ngại rằng chương trình nghị sự phát triển của khối Quad, đặc biệt là liên quan đến tài chính và khí hậu, có thể bị lu mờ.
Ngược lại, học thuyết “Nước Mỹ Trên hết” (America First) của Trump ưu tiên các lợi ích của chính nước Mỹ và coi chủ nghĩa đa phương như một nỗ lực giao dịch. Trong đó chính quyền Trump đề cao các lĩnh vực hợp tác mang lại lợi ích thực chất cho Mỹ. Tuyên bố chung của các Ngoại trưởng Quad trong Hội nghị Thượng đỉnh hôm 1/7 nhấn mạnh các ưu tiên hợp tác trong bốn lĩnh vực chính, gồm an ninh hàng hải và xuyên quốc gia, thịnh vượng và an ninh kinh tế, công nghệ quan trọng và mới nổi, hỗ trợ nhân đạo và ứng phó khẩn cấp. Các lĩnh vực này dự kiến là cơ sở cho chương trình nghị sự chính thức được thiết lập trong Hội nghị Thượng đỉnh Quad vào cuối năm nay.
Bên cạnh đó, Sáng kiến Khoáng sản Quan trọng (Quad Critical Minerals Initiative) của khối Quad, ra mắt sau Hội nghị Bộ trưởng Quad và được khối này gọi là “một sự mở rộng đầy tham vọng trong quan hệ đối tác của chúng ta nhằm tăng cường an ninh kinh tế và khả năng chống chịu chung thông qua hợp tác bảo đảm và đa dạng hóa các chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu”, là một minh chứng khác cho ưu tiên hợp tác thực dụng của Tứ giác An ninh này.
Chuỗi cung ứng khoáng sản của các thành viên Quad từ lâu rất dễ bị tổn thương bởi sự phụ thuộc của bốn quốc gia vào nguồn cung từ Trung Quốc, nhất là về than chì và đất hiếm. Trong khi Trung Quốc thống trị hơn 90% công suất chế biến các nguyên tố đất hiếm trên toàn cầu, thì Mỹ đang đối diện với hạn chế nặng nề về chuyên môn chế biến loại khoáng sản này. Siêu cường này thiếu cơ sở thử nghiệm và so sánh các công nghệ mới và có rất ít chương trình đào tạo về khai thác mỏ tại các cơ sở giáo dục đại học trong nước. Nhật Bản nhập khẩu hơn một nửa sản lượng đất hiếm từ Bắc Kinh. Ngay cả nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất của Australia là Lynas cũng phụ thuộc vào Trung Quốc về tinh chế. Thành viên còn lại trong Quad, Ấn Độ, mặc dù sở hữu trữ lượng đất hiếm đáng kể - cao nhất trong Quad và cao thứ 3 thế giới về trữ lượng (chỉ sau Trung Quốc và Brazil), cũng chỉ sản xuất 1% sản lượng đất hiếm toàn cầu.
Vì vậy, sáng kiến hợp tác mới của khối Quad trong lĩnh vực khoáng sản mở ra nhiều cơ hội để các quốc gia thành viên phối hợp về chuyên môn nhằm giảm phụ thuộc vào nguồn cung khoáng sản từ Bắc Kinh. Đồng thời, sáng kiến mở ra nhiều cơ hội giao dịch, cùng đầu tư, chuyên môn hoá các loại hình khoáng sản được khai thác ở từng quốc gia thành viên để củng cố sức bền của chuỗi cung ứng. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh khối Quad có trữ lượng khoáng sản đa dạng với 20 loại khoáng sản chung và 36 loại khoáng sản riêng biệt chỉ có trên lãnh thổ của một trong bốn thành viên.
Nói cách khác, sự trở lại của Trump đòi hỏi các tổ chức đa phương mà Mỹ tham gia phải mang lại lợi ích thiết thực cho quốc gia này. Theo đó, trọng tâm hợp tác mới trong các lĩnh vực như an ninh hàng hải, an ninh kinh tế, công nghệ quan trọng, mới nổi và hỗ trợ nhân đạo có triển vọng tạo ra lợi ích an ninh và kinh tế hữu hình cho cả Mỹ và các thành viên còn lại. Trọng tâm này có thể mang lại nhiều lợi ích hơn so với chương trình nghị sự cũ dưới thời cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden, được thể hiện qua Tuyên bố Wilmington năm 2024, vốn xác định Quad là một quan hệ đối tác bình đẳng tập trung vào các lĩnh vực an ninh phi truyền thống như y tế công cộng, biến đổi khí hậu và phát triển cơ sở hạ tầng khu vực.
Cam kết an ninh biến thành hợp đồng giao dịch?
Không chỉ tập trung vào các lĩnh vực hợp tác thực dụng, cam kết của Mỹ đối với các đồng minh ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương hiện tại đi kèm với chi phí cao hơn, nhiều yêu cầu hơn, với các điều kiện đôi khi không nhất quán.
Biểu hiện trực tiếp nhất trong khuôn khổ hoạt động của Quad là, chính quyền Trump vào đầu tháng 5 đã phê duyệt kế hoạch bán công nghệ giám sát hàng hải trị giá 131 triệu USD cho Ấn Độ (bao gồm phần mềm và hệ thống định vị địa lý, phần mềm SeaVision và hệ thống định vị địa lý RF từ HawkEye 360), dự kiến sẽ tăng cường năng lực hoạt động giám sát hàng hải của Ấn Độ trong sáng kiến Quan hệ Đối tác Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương về Nhận thức Lĩnh vực Hàng hải (IPMDA).
Giao dịch mua bán này dường như đi ngược lại với cam kết phối hợp lẫn nhau trong khuôn khổ IPMDA mà chính quyền Biden đã cam kết với các thành viên Quad khi sáng kiến hàng hải này ra đời vào năm 2021. Khác với cách tiếp cận mang tính giao dịch của Trump, chính quyền Biden thường dùng các cam kết an ninh với đồng minh trong khu vực để buộc họ ủng hộ các chính sách quốc phòng và an ninh kinh tế của Mỹ nhằm đối phó với Trung Quốc.
Trump quả thật ưa thích các thoả thuận an ninh mang tính mua bán, tiêu biểu là hợp đồng để Mỹ cung cấp tàu ngầm cho Australia trong khuôn khổ AUKUS - một thỏa thuận ba bên giữa Mỹ, Anh và Australia, nhằm cung cấp cho Australia 3 đến 5 tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân lớp Virginia do Mỹ chế tạo. Đến nay, chính sách về AUKUS là một trong những di sản đối ngoại hiếm hoi của người tiền nhiệm vẫn được Tổng thống Trump duy trì. Phó Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Mignon Houston cho biết AUKUS “phù hợp với các ưu tiên và chương trình nghị sự của Tổng thống” và “các chính sách của chúng tôi về AUKUS không thay đổi”.
Tuy nhiên, đòi hỏi ở chính quyền Trump 2.0 với AUKUS còn nhiều hơn như thế. Theo đó, Mỹ yêu cầu Australia phải trả nhiều tiền hơn cho hợp đồng mua tàu ngầm và phải mang ra sử dụng trong trường hợp chiến tranh xảy ra ở eo biển Đài Loan. Yêu sách này của Trump đặt chính quyền Anthony Albanese vào thế khó khi Canberra đang nỗ lực hàn gắn quan hệ với Bắc Kinh.
Trở lại khuôn khổ Quad, các quan chức Lầu Năm Góc được cho là đang thúc giục Nhật Bản và Australia - hai thành viên Quad và là đồng minh thân cận của Mỹ, làm rõ vai trò của họ trong trường hợp xảy ra một cuộc chiến giữa Trung Quốc và Đài Loan. Song song đó, chính quyền Trump đang gây sức ép lên hai quốc gia này để buộc họ tăng ngân sách quốc phòng. Vào tháng 6, có thông tin rằng Washington đã yêu cầu các đồng minh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tăng chi tiêu lên 3,5% GDP (so với yêu cầu trước đó là 3%). Cuối tháng đó, Washington tuyên bố họ đang tìm kiếm các cam kết chi tiêu quốc phòng tại khu vực tương tự như trong mạng lưới đồng minh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), tương đương 5% GDP. Ấn Độ, mặc dù không phải là đồng minh hiệp ước của Mỹ, cũng chịu sức ép tương tự. Sau khi phê duyệt kế hoạch bán công nghệ giám sát hàng hải đã kể trên cho Ấn Độ, Mỹ tiếp tục gây sức ép buộc quốc gia này phải mua nhiều hơn vũ khí của Mỹ để đổi lại thoả thuận trong cuộc đàm phán thương mại song phương. Những động thái này phản ánh rõ nét rằng chính quyền Trump ưa thích giao dịch với các thành viên Quad hơn là đưa ra các cam kết an ninh một chiều.
Quad và nguy cơ chia rẽ
Dưới thời Trump 2.0, chương trình nghị sự của Quad đã hướng đến các lĩnh vực có tiềm năng tạo ra lợi ích kinh tế và an ninh thiết thực hơn cho cả bốn thành viên, nhất là trong chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng. Tuy vậy, cách tiếp cận mang tính giao dịch “thái quá” của Mỹ có thể gây mất lòng tin và tâm lý nghi ngại cho các thành viên còn lại trong tứ giác này.
Thật vậy, năm nay, cả Nhật Bản và Australia đều không tham dự Hội nghị Thượng đỉnh NATO mở rộng, cũng không cử đại diện tham dự các cuộc họp Bộ trưởng Phụ trách Thương mại Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) tại Hàn Quốc, để tỏ thái độ không hài lòng với các yêu cầu tăng chi phí an ninh quá đáng của Washington. Vào cuối tháng 6, Tokyo cũng huỷ bỏ Hội đàm Bộ trưởng Quốc phòng và Ngoại giao Mỹ - Nhật (Hội đàm an ninh 2+2) trước sức ép tăng ngân sách quốc phòng liên tiếp. Ấn Độ hôm 8/8 cũng thông báo tạm dừng kế hoạch mua vũ khí của Mỹ sau khi Trump đề nghị nâng tổng thuế đối với hàng xuất khẩu của Ấn Độ lên 50% vì quan hệ năng lượng khăng khít giữa New Delhi với Moscow, đẩy khả năng đạt được thoả thuận thương mại giữa hai nước vào thế bế tắc.
Khi quan hệ giữa Mỹ với từng thành viên Quad trở nên căng thẳng hơn dưới tác động của chủ nghĩa giao dịch của chính quyền Trump, khả năng bốn thành viên đạt được một chương trình nghị sự chung trong Hội nghị thượng đỉnh và cuối năm nay có thể bị suy giảm đáng kể. Trái lại, xu hướng “tách Mỹ” của ba thành viên còn lại sẽ được củng cố.
Xu hướng này đã bắt đầu diễn ra trong những năm gần đây, với các sáng kiến riêng lẻ của các nước thành viên có nội dung hoạt động trùng lấp với chương trình nghị sự của Quad nhưng thiếu vắng sự tham gia của Mỹ.
Tiêu biểu là Tam giác Australia - Ấn Độ - Nhật Bản về phục hồi trong chuỗi cung ứng khu vực, được thiết lập từ năm 2022 dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden. Trong khuôn khổ ba bên này, một Hội nghị Bộ trưởng Thương mại được tổ chức mỗi năm một lần, cho thấy mức độ thể chế hoá cao của tam giác này thay vì là một kế hoạch thoáng chốc. Một ví dụ khác là Đối thoại an ninh ba bên Australia - Ấn Độ - Indonesia, hình thành từ năm 2020, vẫn còn được duy trì đến nay và có cuộc họp gần nhất vào ngày 16/4 nhằm khám phá các lĩnh vực hợp tác chính giữa Australia, Ấn Độ và Indonesia, trong đó đáng chú ý là phối hợp tăng cường nhận thức về lĩnh vực hàng hải (MDA) ở Đông Bắc Ấn Độ Dương.
Khi các thành viên còn lại trong Quad tăng cường hợp tác với nhau và với quốc gia thứ ba trong khu vực, họ sẽ từng bước củng cố năng lực tự chủ trong các lĩnh vực hoạt động của Quad. Xu hướng này có thể làm suy giảm vai trò lãnh đạo của Washington – một siêu cường vốn đã đứng ngoài khu vực, nay lại không sẵn sàng đóng góp ngân sách.
Trong trường hợp Quad vẫn đạt được các thỏa thuận chung dưới sức ép của Mỹ trong Hội nghị thượng đỉnh vào cuối năm nay, các thoả thuận này nhiều khả năng sẽ thiếu tính khả thi nếu Mỹ không trực tiếp cấp vốn, mà thay vào đó yêu cầu các đồng minh tự chi trả như trường hợp Ấn Độ mua công nghệ giám sát hàng hải của Mỹ, qua đó giúp Mỹ hưởng lợi từ việc xuất khẩu thiết bị quốc phòng và công nghệ an ninh trong khuôn khổ Quad.
***
Trên thực tế, Mỹ vẫn cần duy trì quan hệ hợp tác với các đồng minh châu Á – những đối tác then chốt hỗ trợ Mỹ kiềm chế sự bành trướng của Trung Quốc tại khu vực. Vì vậy, mức độ áp dụng chủ nghĩa giao dịch đối với các đồng minh và đối tác trong khuôn khổ Quad khó có khả năng bị chính quyền Trump đẩy tới mức quá bất bình đẳng hay “không thể chấp nhận được”. Vì lẽ, (các) chính sách mang tính cực đoan rất có thể dẫn tới sự phản đối từ ba thành viên còn lại.
Tuy nhiên, thay vì đưa ra các cam kết hào phóng như chính quyền tiền nhiệm, Trump nhiều khả năng vẫn sẽ ưu tiên mô hình hợp tác mang tính trao đổi, trong đó lợi ích được phân bổ theo nguyên tắc các bên cùng có lợi và chi phí với Washington là tối thiểu.
Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Triển vọng khối Quad trước những biến động mới ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”.
Từ khoá: Quad Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tiểu đa phương chủ nghĩa giao dịch Donald Trump
