Con người giữa lằn ranh thiện – ác
“Ai trong các ngươi sạch tội thì hãy ném đá chị này trước đi” (Tân Ước)
Thật khó mà nói về tội lỗi, đặc biệt là khi tội lỗi có thể tồn tại như một vệt mờ giữa lằn ranh mỏng manh đúng – sai, thiện – ác. Nhưng người ta không thể tránh khỏi việc đối diện và mổ xẻ nó. Điều tôi muốn nói là, dường như sẽ là vô cảm nếu né tránh việc suy tư về tội lỗi, và coi nhẹ nó cũng có ý nghĩa tương tự.
Tập truyện ngắn Tội lỗi của Ferdinand von Schirach (NXB Hội Nhà văn, 2022, Lê Quang dịch) là một nỗ lực như vậy. Tác giả nhìn tội lỗi như một kính vạn hoa, thâm nhập vào những khía cạnh đầy tranh cãi trong nhân tính, và thách thức những hiểu biết thông thường về tội lỗi.
Trong tuyển tập gồm 15 truyện ngắn với chỉ vỏn vẹn 154 trang, muôn mặt của tội lỗi hiện lên sinh động, lúc thì thú tội, khi lại giãi bày, hoặc xin tha thứ, hoặc đòi hỏi công lý, cũng có khi bất lực và cam chịu.
Đáng nói, tác giả không bàn về những tội ác lớn lao, thay vào đó, ông đi sâu vào các tội lỗi cá nhân và vô cùng khó lường mà ai trong chúng ta cũng có thể phạm phải.
Ai cũng có thể là nạn nhân của chính mình và tha nhân. Nói cách khác, bất trắc có thể ập đến bất cứ lúc nào và cho bất cứ ai. Những con người bình thường trong những tình huống khó lường có thể phạm những tội lỗi ghê tởm, thậm chí khó mà dung thứ.
Đây là truyện ngắn không khó đọc, một phần bởi tác giả – một nhà văn đồng thời là nhà viết kịch và luật sư người Đức – đã tiết chế đến mức tối đa khi để các nhân vật tự nói lên câu chuyện của mình. Giọng văn của ông điềm tĩnh, kiên nhẫn và không có ý dẫn dắt người đọc vào các mê cung tư pháp. Các tính từ được tối giản có chủ đích.
Trong cuốn sách, hãn hữu những hồi tưởng và nhận xét của các luật sư và công tố viên. Người đọc chỉ cần không quá xao nhãng đều có thể hiểu những gì tác giả trình bày và các câu chuyện nhỏ xung quanh chủ đề lớn – tội lỗi – nhưng được diễn đạt như các đứt gãy của quan hệ xã hội và các lát cắt từ phần tối của bản tính người.
Điều khiến chủ đề này thú vị cũng bởi cách mà chúng ta hiểu về tội lỗi. Người ta đâu cần một định nghĩa hàn lâm để hiểu thế nào là tội lỗi. Người ta chỉ căn cứ vào hành vi và bối cảnh.
Nhưng những tội lỗi mà Schirach nói đến là thế giới của luật pháp và lĩnh vực đời thường, nơi “tội” và “lỗi” đan xen, chồng chéo, quyến luyến nhau, nhưng xa lạ nhau – tuỳ hoàn cảnh. Trong những tình huống lưỡng nan hay khủng khiếp, người ta có thể phạm tội hay lỗi, hoặc cả hai, khi vô tình, khi cố ý.
“Lỗi lầm làm ra có tội” và “việc quy tội tập trung vào cái ác luân lý đối với tác nhân chịu trách nhiệm” – nhưng “sự đau khổ biến ta thành nạn nhân” để rồi “ta phải lên tiếng thở than”, như triết gia người Pháp Paul Ricoeur đã nhận xét. [1]
Nhưng sau rốt, người ta cần chấp nhận rằng tội lỗi là một phần của cuộc sống, của con người, và xem nó như một phần của cuộc nhân sinh. Vì lẽ, nhân vô thập toàn (To err is human). Và “sẽ không trung thực khi người ta tin rằng mình có thể sống suốt một đời không tì vết, luôn luôn là người tốt, không làm hại bất cứ ai và chẳng nỡ làm đau ngay cả một con ruồi”. [2]
Nhưng dù thế nào đi nữa, người phạm tội cũng phải chịu hình phạt.
Đó là về lý thuyết, nhưng sự đời không phải lúc nào cũng như vậy. Nếu nói về tội lỗi như những câu chuyện đơn giản và rạch ròi đúng – sai, có lẽ, người ta không cần ngòi bút tỉnh táo đến sắc lạnh của Ferdinand von Schirach.
Trong thế giới của tội lỗi, ít ra là trong cuốn sách này, “đúng” và “sai” là những gì mênh mông, cán cân tư pháp “đúng – sai” cũng đầy chông chênh.
Trong Lễ hội, những kẻ thủ ác đã không bị trừng phạt, và cuối cùng “đám đàn ông được thả. Họ đi qua cửa sau, quay về với vợ con họ và cuộc sống của họ. Họ tiếp tục đóng thuế và trả các món vay tín dụng, họ cho con đến trường, và không đả động gì đến vụ này nữa”. Và chỉ có cô gái đầy thương tổn sau khi “trần truồng trong vũng bùn, đẫm tinh khí, đẫm nước tiểu, đẫm máu” (trang 12).
Tác giả tập trung mô tả như người tường thuật, tỉnh táo, lý trí. Nhưng tinh thần nhân bản và lời cảnh báo của ông còn vang vọng: “Chúng tôi đã trưởng thành, và khi xuống tàu chúng tôi biết là sự đời sẽ chẳng bao giờ đơn giản như trước nữa” (trang 17).
Tội lỗi cũng có thể do ghen ghét và đố kỵ, để rồi một người đàn ông phải lãnh án tù ba năm rưỡi cùng một tình yêu tan vỡ (Trẻ ranh); hay do những áp lực trong cuộc sống dẫn đến đời sống tinh thần bị tổn thương và bế tắc, để rồi cô gái ăn trộm món đồ trị giá 12,99 Euro trong khi cô có thẻ tín dụng và 845,36 Euro tiền mặt (Áp lực), hay từ sự thờ ơ của con người khi đồng loại gặp nguy nan, chỉ vì “Đó không phải chuyện của tôi, không liên quan đến tôi” (Cô đơn).
Những gì tưởng như thường tình có thể một ngày nào đó là gánh nặng đè lên vai bất kỳ ai trong chúng ta. Trong xã hội hiện đại, con người bị đè nặng bởi truyền thống, giá trị, kỳ vọng, nỗi sợ, và bổn phận. Những áp bức vô hình có thể choán hết đời sống tinh thần và dồn người ta vào các sai phạm dường như không thể tránh khỏi.
Áp lực tâm lý có thể khiến người ta lầm lạc, nhưng pháp luật sẽ ứng xử với những trường hợp đó ra sao? Các công tố viên, các thẩm phán, các luật sư biện hộ có thật sự nhìn sâu vào tảng băng chìm bên dưới mỗi hành vi phạm tội – vào những ẩn ức tâm lý, áp lực xã hội, hay sự bất công của hệ thống…?
Tội lỗi cũng có thể do một điều tưởng chừng như trò đùa, khi tư pháp như bị bịt mắt để rồi người vô tội phải lĩnh án chỉ vì cảnh sát cho rằng “người ta viết lộn chữ cái”, và thực tế phải là “Turan” thay vì “Tarun”. Kết cục là Turan vô tội phải ngồi tù (Tư pháp). Những án oan và bi kịch ở đời chẳng hề xa lạ, nhưng khó mà kể xiết.
Khi nền tư pháp lỏng lẻo và gông cùm đeo sai người, liệu người ta có thể làm gì? Họ sẽ chấp nhận cái án mà họ không phạm (như nhiều nhân vật trong cuốn sách), hay họ nên tìm đến một thế lực quyền năng hơn để nhờ phán xử công bằng? Lựa chọn cuối cùng này – vừa bất trắc vừa hy vọng – tương tự như việc Amerigo Bonasera đã tìm đến Bố già Don Corleone để đòi lại công lý cho đứa con gái xinh đẹp nhưng đã bị bạo hành và nằm liệt giường; đáng nói, những người thi hành công lý lại dung dưỡng cho những kẻ thủ ác – hai thằng khốn chịu ba năm tù, hưởng án treo. [3]
Tìm đến một quyền năng tối thượng – một nơi ẩn náu và nương nhờ để thực thi công lý – đi ngược lại với những giá trị nhân bản và pháp luật khi nó khuyến khích một nguyên tắc báo thù “ân đền, oán trả” – sòng phẳng (an eye for an eye). Nhưng trong một nền tư pháp bị lũng đoạn, những kẻ tội nghiệp có thể làm gì khác hơn?
Sâu thẳm trong tình trạng bức bối, ngột ngạt và nặng nề của kiếp nhân sinh, người ta vẫn thấy le lói ánh sáng của lòng nhân ái và niềm cảm thông. Đó là sự bao dung và ấm áp của những con người vì chung dòng máu ít ỏi mà ra tay giúp đỡ người thân, dù bản thân không gánh trách nhiệm phải dang tay cưu mang (Gia đình). Trong một chuyện khác, vì lòng hướng thiện và những day dứt vì tội lỗi đeo bám, hai vợ chồng đã tự sát, nhưng không phải ở nhà mình, bởi những ám ảnh trong quá khứ (Dấu vết).
Trong sách, có những phán quyết sơ sài và tắc trách, nhưng cũng có những cân nhắc nặng – nhẹ về hình phạt, và những phán quyết thấm đẫm tình người khi vượt khỏi cái cứng nhắc và đóng đinh của hình phạt. Đó là khi cái nhắm mắt nhân đạo của một người có thể giúp người khác còn mở mắt.
Hình phạt đi liền với tội lỗi, nhưng đâu chỉ do cơ quan tư pháp ấn định, mà còn là những gì mỗi cá nhân phải gánh chịu (dù ý thức hay không ý thức về nó) – vì những trái tim tội lỗi vẫn có nỗi niềm riêng, với lòng trắc ẩn và ăn năn. Sau rốt, kẻ phạm tội lỗi cũng là con người.
***
Hình phạt nên là phản ứng cần thiết để răn đe và ngăn chặn sự tái diễn của hành vi phạm tội, thay vì như biện pháp trừng phạt hay báo thù (lúc này hình phạt là thanh gươm công lý dọa dẫm đầy quyền uy nhưng cũng lạnh lẽo đến tàn nhẫn).
Khi nhìn sâu vào từng thân phận người thì một tội lỗi cần được xem xét dưới nhiều lăng kính với cả sự nghiêm khắc và cảm thông. Khi đối diện và đấu tranh với tội lỗi, con người ta mới khai mở được mặt nhân bản của mình, và cũng xác nhận với bản thân rằng, cái toàn thiện dường như là ảo ảnh, bất khả, và vì vậy mà nó đẹp.
Chú thích
[1] Paul Ricoeur, Cái ác - Một thách thức đối với Triết học và Thần học (NXB Hồng Đức, Bùi Văn Nam Sơn dịch, 2021, trang 34-35.
[2] Walther Ziegler, Nietzsche trong 60 phút, NXB Hồng Đức, Nguyễn Lê Tiến dịch, 2020, trang 63.
[3] Mario Puzo, The Godfather, G. P. Putnam’s Sons, 1969.
Thật khó mà nói về tội lỗi, đặc biệt là khi tội lỗi có thể tồn tại như một vệt mờ giữa lằn ranh mỏng manh đúng – sai, thiện – ác. Nhưng người ta không thể tránh khỏi việc đối diện và mổ xẻ nó. Điều tôi muốn nói là, dường như sẽ là vô cảm nếu né tránh việc suy tư về tội lỗi, và coi nhẹ nó cũng có ý nghĩa tương tự.
Tập truyện ngắn Tội lỗi của Ferdinand von Schirach (NXB Hội Nhà văn, 2022, Lê Quang dịch) là một nỗ lực như vậy. Tác giả nhìn tội lỗi như một kính vạn hoa, thâm nhập vào những khía cạnh đầy tranh cãi trong nhân tính, và thách thức những hiểu biết thông thường về tội lỗi.
Trong tuyển tập gồm 15 truyện ngắn với chỉ vỏn vẹn 154 trang, muôn mặt của tội lỗi hiện lên sinh động, lúc thì thú tội, khi lại giãi bày, hoặc xin tha thứ, hoặc đòi hỏi công lý, cũng có khi bất lực và cam chịu.
Đáng nói, tác giả không bàn về những tội ác lớn lao, thay vào đó, ông đi sâu vào các tội lỗi cá nhân và vô cùng khó lường mà ai trong chúng ta cũng có thể phạm phải.
Ai cũng có thể là nạn nhân của chính mình và tha nhân. Nói cách khác, bất trắc có thể ập đến bất cứ lúc nào và cho bất cứ ai. Những con người bình thường trong những tình huống khó lường có thể phạm những tội lỗi ghê tởm, thậm chí khó mà dung thứ.
Đây là truyện ngắn không khó đọc, một phần bởi tác giả – một nhà văn đồng thời là nhà viết kịch và luật sư người Đức – đã tiết chế đến mức tối đa khi để các nhân vật tự nói lên câu chuyện của mình. Giọng văn của ông điềm tĩnh, kiên nhẫn và không có ý dẫn dắt người đọc vào các mê cung tư pháp. Các tính từ được tối giản có chủ đích.
Trong cuốn sách, hãn hữu những hồi tưởng và nhận xét của các luật sư và công tố viên. Người đọc chỉ cần không quá xao nhãng đều có thể hiểu những gì tác giả trình bày và các câu chuyện nhỏ xung quanh chủ đề lớn – tội lỗi – nhưng được diễn đạt như các đứt gãy của quan hệ xã hội và các lát cắt từ phần tối của bản tính người.
Điều khiến chủ đề này thú vị cũng bởi cách mà chúng ta hiểu về tội lỗi. Người ta đâu cần một định nghĩa hàn lâm để hiểu thế nào là tội lỗi. Người ta chỉ căn cứ vào hành vi và bối cảnh.
Nhưng những tội lỗi mà Schirach nói đến là thế giới của luật pháp và lĩnh vực đời thường, nơi “tội” và “lỗi” đan xen, chồng chéo, quyến luyến nhau, nhưng xa lạ nhau – tuỳ hoàn cảnh. Trong những tình huống lưỡng nan hay khủng khiếp, người ta có thể phạm tội hay lỗi, hoặc cả hai, khi vô tình, khi cố ý.
“Lỗi lầm làm ra có tội” và “việc quy tội tập trung vào cái ác luân lý đối với tác nhân chịu trách nhiệm” – nhưng “sự đau khổ biến ta thành nạn nhân” để rồi “ta phải lên tiếng thở than”, như triết gia người Pháp Paul Ricoeur đã nhận xét. [1]
Nhưng sau rốt, người ta cần chấp nhận rằng tội lỗi là một phần của cuộc sống, của con người, và xem nó như một phần của cuộc nhân sinh. Vì lẽ, nhân vô thập toàn (To err is human). Và “sẽ không trung thực khi người ta tin rằng mình có thể sống suốt một đời không tì vết, luôn luôn là người tốt, không làm hại bất cứ ai và chẳng nỡ làm đau ngay cả một con ruồi”. [2]
Nhưng dù thế nào đi nữa, người phạm tội cũng phải chịu hình phạt.
Đó là về lý thuyết, nhưng sự đời không phải lúc nào cũng như vậy. Nếu nói về tội lỗi như những câu chuyện đơn giản và rạch ròi đúng – sai, có lẽ, người ta không cần ngòi bút tỉnh táo đến sắc lạnh của Ferdinand von Schirach.
Trong thế giới của tội lỗi, ít ra là trong cuốn sách này, “đúng” và “sai” là những gì mênh mông, cán cân tư pháp “đúng – sai” cũng đầy chông chênh.
Trong Lễ hội, những kẻ thủ ác đã không bị trừng phạt, và cuối cùng “đám đàn ông được thả. Họ đi qua cửa sau, quay về với vợ con họ và cuộc sống của họ. Họ tiếp tục đóng thuế và trả các món vay tín dụng, họ cho con đến trường, và không đả động gì đến vụ này nữa”. Và chỉ có cô gái đầy thương tổn sau khi “trần truồng trong vũng bùn, đẫm tinh khí, đẫm nước tiểu, đẫm máu” (trang 12).
Tác giả tập trung mô tả như người tường thuật, tỉnh táo, lý trí. Nhưng tinh thần nhân bản và lời cảnh báo của ông còn vang vọng: “Chúng tôi đã trưởng thành, và khi xuống tàu chúng tôi biết là sự đời sẽ chẳng bao giờ đơn giản như trước nữa” (trang 17).
Tội lỗi cũng có thể do ghen ghét và đố kỵ, để rồi một người đàn ông phải lãnh án tù ba năm rưỡi cùng một tình yêu tan vỡ (Trẻ ranh); hay do những áp lực trong cuộc sống dẫn đến đời sống tinh thần bị tổn thương và bế tắc, để rồi cô gái ăn trộm món đồ trị giá 12,99 Euro trong khi cô có thẻ tín dụng và 845,36 Euro tiền mặt (Áp lực), hay từ sự thờ ơ của con người khi đồng loại gặp nguy nan, chỉ vì “Đó không phải chuyện của tôi, không liên quan đến tôi” (Cô đơn).
Những gì tưởng như thường tình có thể một ngày nào đó là gánh nặng đè lên vai bất kỳ ai trong chúng ta. Trong xã hội hiện đại, con người bị đè nặng bởi truyền thống, giá trị, kỳ vọng, nỗi sợ, và bổn phận. Những áp bức vô hình có thể choán hết đời sống tinh thần và dồn người ta vào các sai phạm dường như không thể tránh khỏi.
Áp lực tâm lý có thể khiến người ta lầm lạc, nhưng pháp luật sẽ ứng xử với những trường hợp đó ra sao? Các công tố viên, các thẩm phán, các luật sư biện hộ có thật sự nhìn sâu vào tảng băng chìm bên dưới mỗi hành vi phạm tội – vào những ẩn ức tâm lý, áp lực xã hội, hay sự bất công của hệ thống…?
Tội lỗi cũng có thể do một điều tưởng chừng như trò đùa, khi tư pháp như bị bịt mắt để rồi người vô tội phải lĩnh án chỉ vì cảnh sát cho rằng “người ta viết lộn chữ cái”, và thực tế phải là “Turan” thay vì “Tarun”. Kết cục là Turan vô tội phải ngồi tù (Tư pháp). Những án oan và bi kịch ở đời chẳng hề xa lạ, nhưng khó mà kể xiết.
Khi nền tư pháp lỏng lẻo và gông cùm đeo sai người, liệu người ta có thể làm gì? Họ sẽ chấp nhận cái án mà họ không phạm (như nhiều nhân vật trong cuốn sách), hay họ nên tìm đến một thế lực quyền năng hơn để nhờ phán xử công bằng? Lựa chọn cuối cùng này – vừa bất trắc vừa hy vọng – tương tự như việc Amerigo Bonasera đã tìm đến Bố già Don Corleone để đòi lại công lý cho đứa con gái xinh đẹp nhưng đã bị bạo hành và nằm liệt giường; đáng nói, những người thi hành công lý lại dung dưỡng cho những kẻ thủ ác – hai thằng khốn chịu ba năm tù, hưởng án treo. [3]
Tìm đến một quyền năng tối thượng – một nơi ẩn náu và nương nhờ để thực thi công lý – đi ngược lại với những giá trị nhân bản và pháp luật khi nó khuyến khích một nguyên tắc báo thù “ân đền, oán trả” – sòng phẳng (an eye for an eye). Nhưng trong một nền tư pháp bị lũng đoạn, những kẻ tội nghiệp có thể làm gì khác hơn?
Sâu thẳm trong tình trạng bức bối, ngột ngạt và nặng nề của kiếp nhân sinh, người ta vẫn thấy le lói ánh sáng của lòng nhân ái và niềm cảm thông. Đó là sự bao dung và ấm áp của những con người vì chung dòng máu ít ỏi mà ra tay giúp đỡ người thân, dù bản thân không gánh trách nhiệm phải dang tay cưu mang (Gia đình). Trong một chuyện khác, vì lòng hướng thiện và những day dứt vì tội lỗi đeo bám, hai vợ chồng đã tự sát, nhưng không phải ở nhà mình, bởi những ám ảnh trong quá khứ (Dấu vết).
Trong sách, có những phán quyết sơ sài và tắc trách, nhưng cũng có những cân nhắc nặng – nhẹ về hình phạt, và những phán quyết thấm đẫm tình người khi vượt khỏi cái cứng nhắc và đóng đinh của hình phạt. Đó là khi cái nhắm mắt nhân đạo của một người có thể giúp người khác còn mở mắt.
Hình phạt đi liền với tội lỗi, nhưng đâu chỉ do cơ quan tư pháp ấn định, mà còn là những gì mỗi cá nhân phải gánh chịu (dù ý thức hay không ý thức về nó) – vì những trái tim tội lỗi vẫn có nỗi niềm riêng, với lòng trắc ẩn và ăn năn. Sau rốt, kẻ phạm tội lỗi cũng là con người.
***
Hình phạt nên là phản ứng cần thiết để răn đe và ngăn chặn sự tái diễn của hành vi phạm tội, thay vì như biện pháp trừng phạt hay báo thù (lúc này hình phạt là thanh gươm công lý dọa dẫm đầy quyền uy nhưng cũng lạnh lẽo đến tàn nhẫn).
Khi nhìn sâu vào từng thân phận người thì một tội lỗi cần được xem xét dưới nhiều lăng kính với cả sự nghiêm khắc và cảm thông. Khi đối diện và đấu tranh với tội lỗi, con người ta mới khai mở được mặt nhân bản của mình, và cũng xác nhận với bản thân rằng, cái toàn thiện dường như là ảo ảnh, bất khả, và vì vậy mà nó đẹp.
Chú thích
[1] Paul Ricoeur, Cái ác - Một thách thức đối với Triết học và Thần học (NXB Hồng Đức, Bùi Văn Nam Sơn dịch, 2021, trang 34-35.
[2] Walther Ziegler, Nietzsche trong 60 phút, NXB Hồng Đức, Nguyễn Lê Tiến dịch, 2020, trang 63.
[3] Mario Puzo, The Godfather, G. P. Putnam’s Sons, 1969.
Từ khoá: Tội lỗi Ferdinand von Schirach điểm sách review sách
