Khi thân phận cá nhân và số phận dân tộc giao hòa làm một

Độc giả hẳn đã quen thuộc với cái tên Khaled Hosseini qua tiểu thuyết đầu tay “Người đua diều” (The Kite Runner, 2003). Thông thường, với một tác phẩm đã có tiếng vang và gần như đã trở thành dấu ấn chói lọi trong sự nghiệp sáng tác như thế, sẽ rất khó để người viết vượt qua cái bóng của mình. Nguy cơ cao, “Ngàn mặt trời rực rỡ” (A Thousand Splendid Suns, 2007) sẽ ra mắt bạn đọc với một cái mác lớn: Đồng tác giả với tiểu thuyết “Người đua diều”. Nhưng với “Ngàn mặt trời rực rỡ”, Hosseini đã chứng minh rằng thành công của “Người đua diều” không phải là ngẫu nhiên.

Lại một lần nữa, nhà văn hướng ngòi bút của mình về quê hương Afghanistan. Nhưng lần này là một điểm nhìn mới: từ hai người phụ nữ là Mariam và Laila, nhưng đằng sau chiếc burqa (trang phục dài truyền thống trùm kín chân và che mặt của phụ nữ Hồi giáo). Hai cô gái có hai khởi đầu trái ngược. Mariam là harami (con hoang), phải sống trong sự kiềm tỏa của mẹ và tình thương nửa vời của người cha. Laila được sinh ra trong một gia đình tạm gọi là yên ấm, được yêu thương và dạy dỗ tận tình. Nhưng số phận xô đẩy và khiến họ va vào nhau, để rồi cả hai cô gái cùng trở thành vợ của một người chồng vũ phu, tàn bạo, gia trưởng và phải cố gắng sinh con trai cho hắn ta. Đồng cảnh hóa đồng cảm: từ sự lạnh lùng, xa cách ban đầu, hai cô gái dần trở thành điểm tựa của nhau, cùng cắn răng chịu đựng đòn roi vô lý của chồng. Nhưng “con giun xéo lắm cũng quằn”, để bảo vệ Laila khỏi sự uy hiếp của Rasheed, Mariam đã giết người chồng chung, nhận hết trách nhiệm về mình để Laila có thể cùng người yêu thuở nhỏ và các con chạy trốn khỏi đất nước đau thương.

Có thể coi “Ngàn mặt trời rực rỡ” là dòng chảy giao thoa giữa sự bọt bèo của thân phận con người và số phận đau thương của một dân tộc. Đến tận ngày nay, khi nhắc đến cái tên Afghanistan, ta chắc hẳn sẽ nhớ về một đất nước luôn phải oằn mình hứng chịu chiến tranh, bạo động và xung đột từ chính trị rối loạn và nền tôn giáo hà khắc. Nhưng nếu những tài liệu thống kê xã hội học thông thường định danh Afghanistan bằng những con số về lượng người thương vong và tử nạn mỗi năm đầy khô khan, sống sượng thì văn học của Hosseini lại lách ngòi bút sâu hơn, đi vào từng thân phận và gương mặt nhỏ bé mà rất có thể họ sẽ bị lịch sử làm mờ hay bị quy đồng vào cùng một nhóm.

Hai người phụ nữ, hai xuất thân khác biệt. Vì mặc cảm thân phận mà mẹ Mariam luôn gay gắt trong việc ngăn cấm con gái đến trường. Trong khi đó, Laila được cho ăn học đàng hoàng và có một tương lai xán lạn hơn hẳn bạn bè đồng trang lứa “Khi chúng ta hai mươi tuổi, Giti và tớ, mỗi đứa bọn tớ đã cho ra lò bốn, năm đứa trẻ con. Nhưng cậu Laila ạ, cậu sẽ làm cho hai đứa ngu ngốc chúng tớ tự hào. Cậu sẽ trở thành người có tên tuổi”. Một khởi đầu khác biệt dự báo về hai tương lai trái ngược. Nhưng chiến tranh và xung đột, với bàn tay thô bạo của nó, đã xáo trộn tất cả, cướp đi gia đình của Laila, đẩy cô trở về vạch xuất phát, rơi xuống ngang bằng với thân phận của Mariam. Cả hai người đều phải chịu đòn roi, trở thành nô lệ tình dục.

“Quả trứng gà, đập vỡ từ bên ngoài là thức ăn, đập vỡ từ bên trong là sinh mạng”… Trước khi biết đến Laila, Mariam luôn nhẫn nhịn hứng chịu những trận mưa đòn roi, bạo hành từ chồng như một điều tất yếu, tinh thần phản kháng trong cô đã bị mẹ dập tắt ngay từ thuở bé “Giống như chiếc kim la bàn luôn chỉ hướng Bắc, ngón tay buộc tội của người đàn ông luôn trỏ vào người phụ nữ”. Nhưng Laila thì khác, cô không chấp nhận và phản ứng lại mạnh mẽ: “Tôi không cho phép ông ta. Tôi không được dạy trong một ngôi nhà mà người ta làm những điều như thế”. Laila đã khiến Mariam thay đổi để rồi chính Mariam là người vùng lên giết chết tên chồng vũ phu, cứu lấy tính mạng Laila trong gang tấc. Đó chính là sự nứt vỡ từ bên trong, không chỉ đơn thuần là “tức nước vỡ bờ” mà là sự đổi thay trong nhận thức của người phụ nữ về thân phận của mình.

Ngoài những đau thương, mất mát hiện hữu, điều khiến độc giả ám ảnh chính là vòng quay lặp đi lặp lại vận lên thân phận những người phụ nữ Afghanistan. Câu chuyện bắt đầu từ khi Mariam và Laila còn nhỏ xíu, đến khi họ trưởng thành, có con và rồi tác giả gợi mở một chút về những đứa con của con cái họ. Hôm nay, Mariam đứng lên chống lại người chồng vũ phu, Laila trở về quê hương gây dựng trại trẻ mồ côi; chiến tranh đến lúc đó đã như núi lửa tạm ngủ yên. Nhưng ai biết lúc nào nó sẽ phun trào trở lại và rửa trôi tương lai đang tạm gọi là tươi sáng của những thế hệ sau. Câu chuyện kết thúc trong không khí yên bình nhưng ai có thể biết chắc xung đột, bạo động sẽ không quay trở lại. Một khi còn mầm mống chiến tranh thì sự yên bình của ngày hôm nay chỉ là một khoảnh khắc mong manh.

Ở khía cạnh nào đó, Khaled Hosseini đơn thuần là người kể chuyện, kể về câu chuyện của dân tộc mình. Tuy nhiên, văn học không tồn tại trong khoảng trống, mà luôn được đặt trong một bối cảnh văn hóa lịch sử cụ thể. Mỗi nhân vật, mỗi bi kịch cá nhân vì thế đều mang trong nó dấu ấn của xã hội, tôn giáo và chiến tranh đã định hình số phận con người Afghanistan. Chính điều này khiến nhà văn, dù không trực tiếp lên án hay đưa ra tuyên ngôn, vẫn trở thành người nhận lãnh một trọng trách đặc biệt là chuyển tải ký ức tập thể, làm hiển lộ những tiếng nói bị khuất lấp và giúp độc giả bên ngoài hiểu, cảm và đối diện với một nền văn hóa từng bị nhìn qua lăng kính định kiến. Kể chuyện, trong trường hợp ấy, không chỉ là hành vi sáng tác, mà còn là một cách lưu giữ và đối thoại với lịch sử.

Bởi vậy, giá trị của “Ngàn mặt trời rực rỡ” không hẳn chỉ giới hạn ở câu chuyện thương tâm của hai người phụ nữ, mà còn ở khả năng của Hosseini trong việc mở rộng bi kịch cá nhân thành bi kịch cộng đồng, để từ đó bạn đọc có thể nhìn thấy cả một xã hội đang chìm trong vòng xoáy hỗn loạn. Nỗi đau của Mariam, của Laila không phải là những thân phận dị biệt, mà là đại diện cho hàng ngàn, hàng vạn cuộc đời ngoài đời thực đã và đang bị lịch sử xoay vần mà không thể cất lên tiếng nói. Hosseini không lên án, không giảng giải đạo đức, không sử dụng những mỹ từ lớn lao để gọi ra phẩm giá con người, thay vào đó, ông để những cảnh đời khốn khổ tự nói thay mình. Chính sự lặng lẽ ấy lại gây rung động nhất.

Đằng sau từng trang sách là cảm giác quặn thắt khi thấy con người có thể bị bức bách đến mức đánh mất hoàn toàn quyền lựa chọn. Nhưng cũng từ trong những tầng sâu u ám ấy, nhà văn lại gieo vào người đọc một tia sáng, rằng tình yêu thương giữa người với người vẫn có thể tồn tại, lớn lên và cứu rỗi, như cách Mariam coi Laila và hai đứa trẻ là gia đình duy nhất mà cô từng có. “Ngàn mặt trời rực rỡ” vì thế không chỉ là một tiếng khóc, mà còn là lời khẳng định đẹp đẽ về khả năng yêu thương và hy sinh của con người ngay cả giữa những tàn tích đổ nát nhất. Tác phẩm khiến người đọc hiểu rằng số phận dân tộc và thân phận cá nhân, dù bị vùi lấp trong bạo lực và nỗi sợ, vẫn có thể giao hòa để tạo nên những khoảnh khắc nhân tính rực sáng, như chính tựa đề của cuốn sách.

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Cuộc thi Điểm sách hay 2025”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.

Minh Ngọc là người làm nội dung trong lĩnh vực truyền thông, quan tâm đến các vấn đề thời sự, xã hội và tác động của chính sách đối với đời sống. Email liên hệ: [email protected].