Phương Tây có còn là “trung tâm”?
Trật tự thế giới qua đối thoại giữa Ikenberry và Acharya.
Bài viết này điểm qua một số vấn đề chính trong hai quyển sách mới nhất của John Ikenberry và Amitav Acharya, lần lượt: A World Safe for Democracy: Liberal Internationalism and the Crises of Global Order (tạm dịch: Một thế giới an toàn cho dân chủ: Chủ nghĩa quốc tế tự do và những khủng hoảng của trật tự toàn cầu), Yale University Press, 2020 và The Once and Future World Order: Why Global Civilization Will Survive the Decline of the West (tạm dịch: Trật tự thế giới từ quá khứ đến tương lai: Vì sao nền văn minh toàn cầu sẽ vượt qua sự suy tàn của phương Tây), Basic Books, 2025.
John Ikenberry và Amitav Acharya đều đồng thuận rằng thế giới hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức, từ các vấn đề an ninh truyền thống đến phi truyền thống. Khi bàn về thế giới đương đại, Ikenberry nhấn mạnh rằng nhân loại đang ở vào một thời kỳ khủng hoảng, nổi bật là sự rút lui của Mỹ khỏi vai trò lãnh đạo thế giới, chủ nghĩa dân tộc mang màu sắc dân tuý, đại dịch, biến đổi khí hậu, và sự gia tăng đối đầu giữa các cường quốc - từ Mỹ, Trung Quốc, Nga, Triều Tiên cho đến Iran. Những vấn đề này cũng được Amitav chia sẻ.
Tuy nhiên, hai học giả này có cách tiếp cận khác biệt về trật tự quốc tế và các khái niệm xoay quanh cấu trúc toàn cầu này. Ikenberry xem trật tự hiện nay như một “hệ sinh thái” (ecosystem) giúp nền dân chủ tự do “tồn tại” (survive). Ông giải thích rằng trật tự toàn cầu là một hệ sinh thái của các nền dân chủ và các thể chế cùng nhau hợp tác. Trong hệ sinh thái đó, chúng ta có một tập hợp các ý tưởng và thể chế để giúp các nền dân chủ tự do cùng hợp tác, điển hình là sự cởi mở về thương mại và tài chính, các tổ chức quốc tế với tinh thần tự do, các thể chế dân chủ cùng hướng về an ninh và tinh thần tiến bộ. Đôi khi trật tự này phức tạp và không vận hành trơn tru, nhưng nhìn chung, nó được kiến tạo dựa trên tự do và bình đẳng – những yếu tố thiết yếu để ứng phó với các khủng hoảng địa chính trị.
Ikenberry - học giả ủng hộ trường phái tự do (liberalism) - cho rằng “dân chủ tự do là cách chúng ta tư duy về thế giới, là kim chỉ nam để chúng ta tiến bước về phía trước” và cuối cùng, đó là con đường giúp nhân loại “tồn tại”. Dù vậy, ông thừa nhận rằng các nền dân chủ tự do có thể hoạt động không hiệu quả bởi sự đối kháng giữa các nguyên tắc như tự do và bình đẳng, chủ nghĩa cá nhân và cộng đồng, chủ quyền và phụ thuộc lẫn nhau.
Ngược lại, Acharya – học giả có nhiều cố gắng phổ biến các quan điểm phi phương Tây - cho rằng khái niệm chủ nghĩa quốc tế tự do (liberal internationalism) về bản chất là “không thể chấp nhận được” (not acceptable) vì nó tự thân đã mang ý nghĩa tiêu cực. Ông khẳng định rằng “từ ‘tự do’ không có trong từ điển của tôi” (liberal is not in my dictionary). Acharya ưa dùng thuật ngữ “trật tự thế giới” (world order) thay vì “trật tự toàn cầu” (global order) hay “trật tự quốc tế” (international order). Vấn đề này được giải thích rõ hơn trong cuốn The End of American World Order (tạm dịch: Sự cáo chung của trật tự thế giới Mỹ), Polity, 2014.
Theo ông, vấn đề của chủ nghĩa quốc tế tự do là ở chỗ nó được xây dựng trên giả định rằng “mọi thứ đều tốt đẹp” (everything is good), và các học giả “khẳng định chủ nghĩa quốc tế tự do là cách tiếp cận tối ưu đối với trật tự thế giới”, một cách tiếp cận đặt trọng tâm vào các giá trị dân chủ – vốn bắt nguồn từ phương Tây.
Thay vì tin vào một trật tự quốc tế dựa trên các quan niệm phương Tây, Acharya lập luận rằng chúng ta cần nhận thức sâu sắc hơn về bối cảnh hậu thực dân (post-colonialism) và theo đó cần thúc đẩy đối thoại toàn cầu. Ông cũng cho rằng các học giả cần ngồi lại để thảo luận về các giáo trình giảng dạy để cùng giải quyết các vấn đề chung và từ đó có nhận thức toàn diện hơn về chủ nghĩa quốc tế tự do.
Học giả ủng hộ một cách tiếp cận toàn cầu cho quan hệ quốc tế (Global International Relations) cũng không ủng hộ khái niệm “chủ nghĩa phổ quát” (universalism) và cho rằng thuật ngữ này mơ hồ vì các quốc gia diễn giải nó theo cách riêng (in their own thinkings). Dựa trên nghiên cứu về 5000 năm lịch sử trật tự thế giới, Acharya chỉ ra rằng chủ nghĩa phổ quát đôi khi được “hình thành độc lập” (independently created) hoặc là kết quả của “sự lan tỏa” (diffusion) - từ một vùng này đến những vùng khác thông qua chiến tranh hoặc sự truyền bá của các tôn giáo và thực hành văn hóa.
Ikenberry đề cao vai trò lãnh đạo của Mỹ trong các vấn đề quốc tế, đồng thời ca ngợi chính quyền Biden vì đã duy trì liên minh, củng cố quan hệ với các quốc gia cùng chí hướng (like-minded states) và, quan trọng hơn, kêu gọi thúc đẩy nhu cầu tái thiết trật tự thế giới dựa trên một liên minh các nền dân chủ. Học giả chuyên về chủ nghĩa quốc tế tự do thừa nhận rằng nền dân chủ tự do đang gặp khó khăn, nhưng tin rằng các quốc gia, đặc biệt là các cường quốc, có thể đưa nó trở lại thế cân bằng thông qua “xây dựng năng lực, thiết lập quan hệ đối tác và ngoại giao”. Theo Ikenberry, “chúng ta cần hợp tác với nhau trong các nhóm liên kết (alignments/groupings) để thúc đẩy tiến trình theo các quỹ đạo mà chúng ta mong muốn”.
Trong khi Ikenberry kêu gọi các quốc gia cùng chí hướng gìn giữ các giá trị tự do trên quy mô toàn cầu, Acharya lại tỏ ra hoài nghi về một đại chiến lược mang tính giá trị này. Ông cảnh báo rằng việc “xuất khẩu” nhân quyền và dân chủ có thể phản tác dụng, bởi những giá trị này “tồn tại ở nhiều nơi, với nguồn gốc đa dạng và mang nhiều chiều kích”.
Ikenberry không thật sự đưa ra một dự báo cụ thể về tương lai của trật tự toàn cầu, nhưng ông lạc quan vì Mỹ vẫn giữ vai trò lãnh đạo và các quốc gia đồng minh có thể hợp tác để đối phó với các thách thức chung.
Về phần mình, Acharya không đưa ra lời tiên đoán, nhưng ông có những nhận định về hiện tại và xu thế tương lai của trật tự thế giới. Theo ông, “trật tự cũ đang thay đổi, còn trật tự mới thì chưa hình thành”. Ông cũng đề cập đến sự dịch chuyển quyền lực kinh tế, trong đó Ấn Độ và các quốc gia thuộc Phương Nam Toàn cầu (Global South) đang từng bước vươn lên về tổng sản phẩm nội địa (GDP) và mức sống – tạo nền tảng cho một bối cảnh kinh tế đa dạng hơn, đặc biệt tại khu vực Đông Á.
Đáng chú ý, Acharya đề xuất khái niệm “trật tự thế giới đa trung tâm” (multiplex world order) – trong đó cấu trúc quyền lực thay đổi, có nhiều yếu tố tham gia hơn vào cấu trúc này, không chỉ giới hạn ở thương mại mà còn bao gồm các mạng lưới sản xuất. Ông nhấn mạnh rằng thế giới tương lai sẽ khác biệt – một thế giới phi tập trung, với quyền lực được phân bổ theo hướng đa chiều, không có bá quyền đơn nhất, với sự tham gia của các chủ thể đa dạng, người dân được trao quyền thông qua mạng xã hội, các nền văn minh cùng tồn tại, không có “sự cáo chung của lịch sử” (the end of history) như quan điểm của nhà triết học chính trị Francis Fukuyama mà thay vào đó là các hình thái lịch sử mới được kiến tạo, các nền văn minh học hỏi lẫn nhau. Acharya, nhìn chung, tỏ ra “lạc quan” về tương lai của trật tự thế giới.
Ghi chú của người viết:
Người viết đề cập nhiều hơn về quan điểm của Acharya vì chúng chưa phổ biến trong các diễn ngôn về trật tự thế giới, trong khi các góc nhìn của Ikenberry mang tính phổ quát hơn. Về quan điểm của hai học giả về trật tự quốc tế/ thế giới, độc giả có thể xem thêm hai video:
John Ikenberry, “Does the Liberal International Order have a Future?”, Institute of International and European Affairs, 2022.
Amitav Acharya, “In Search of World Order”, Global Governance Institute, 2022.
Bài viết này điểm qua một số vấn đề chính trong hai quyển sách mới nhất của John Ikenberry và Amitav Acharya, lần lượt: A World Safe for Democracy: Liberal Internationalism and the Crises of Global Order (tạm dịch: Một thế giới an toàn cho dân chủ: Chủ nghĩa quốc tế tự do và những khủng hoảng của trật tự toàn cầu), Yale University Press, 2020 và The Once and Future World Order: Why Global Civilization Will Survive the Decline of the West (tạm dịch: Trật tự thế giới từ quá khứ đến tương lai: Vì sao nền văn minh toàn cầu sẽ vượt qua sự suy tàn của phương Tây), Basic Books, 2025.
John Ikenberry và Amitav Acharya đều đồng thuận rằng thế giới hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức, từ các vấn đề an ninh truyền thống đến phi truyền thống. Khi bàn về thế giới đương đại, Ikenberry nhấn mạnh rằng nhân loại đang ở vào một thời kỳ khủng hoảng, nổi bật là sự rút lui của Mỹ khỏi vai trò lãnh đạo thế giới, chủ nghĩa dân tộc mang màu sắc dân tuý, đại dịch, biến đổi khí hậu, và sự gia tăng đối đầu giữa các cường quốc - từ Mỹ, Trung Quốc, Nga, Triều Tiên cho đến Iran. Những vấn đề này cũng được Amitav chia sẻ.
Tuy nhiên, hai học giả này có cách tiếp cận khác biệt về trật tự quốc tế và các khái niệm xoay quanh cấu trúc toàn cầu này. Ikenberry xem trật tự hiện nay như một “hệ sinh thái” (ecosystem) giúp nền dân chủ tự do “tồn tại” (survive). Ông giải thích rằng trật tự toàn cầu là một hệ sinh thái của các nền dân chủ và các thể chế cùng nhau hợp tác. Trong hệ sinh thái đó, chúng ta có một tập hợp các ý tưởng và thể chế để giúp các nền dân chủ tự do cùng hợp tác, điển hình là sự cởi mở về thương mại và tài chính, các tổ chức quốc tế với tinh thần tự do, các thể chế dân chủ cùng hướng về an ninh và tinh thần tiến bộ. Đôi khi trật tự này phức tạp và không vận hành trơn tru, nhưng nhìn chung, nó được kiến tạo dựa trên tự do và bình đẳng – những yếu tố thiết yếu để ứng phó với các khủng hoảng địa chính trị.
Ikenberry - học giả ủng hộ trường phái tự do (liberalism) - cho rằng “dân chủ tự do là cách chúng ta tư duy về thế giới, là kim chỉ nam để chúng ta tiến bước về phía trước” và cuối cùng, đó là con đường giúp nhân loại “tồn tại”. Dù vậy, ông thừa nhận rằng các nền dân chủ tự do có thể hoạt động không hiệu quả bởi sự đối kháng giữa các nguyên tắc như tự do và bình đẳng, chủ nghĩa cá nhân và cộng đồng, chủ quyền và phụ thuộc lẫn nhau.
Ngược lại, Acharya – học giả có nhiều cố gắng phổ biến các quan điểm phi phương Tây - cho rằng khái niệm chủ nghĩa quốc tế tự do (liberal internationalism) về bản chất là “không thể chấp nhận được” (not acceptable) vì nó tự thân đã mang ý nghĩa tiêu cực. Ông khẳng định rằng “từ ‘tự do’ không có trong từ điển của tôi” (liberal is not in my dictionary). Acharya ưa dùng thuật ngữ “trật tự thế giới” (world order) thay vì “trật tự toàn cầu” (global order) hay “trật tự quốc tế” (international order). Vấn đề này được giải thích rõ hơn trong cuốn The End of American World Order (tạm dịch: Sự cáo chung của trật tự thế giới Mỹ), Polity, 2014.
Theo ông, vấn đề của chủ nghĩa quốc tế tự do là ở chỗ nó được xây dựng trên giả định rằng “mọi thứ đều tốt đẹp” (everything is good), và các học giả “khẳng định chủ nghĩa quốc tế tự do là cách tiếp cận tối ưu đối với trật tự thế giới”, một cách tiếp cận đặt trọng tâm vào các giá trị dân chủ – vốn bắt nguồn từ phương Tây.
Thay vì tin vào một trật tự quốc tế dựa trên các quan niệm phương Tây, Acharya lập luận rằng chúng ta cần nhận thức sâu sắc hơn về bối cảnh hậu thực dân (post-colonialism) và theo đó cần thúc đẩy đối thoại toàn cầu. Ông cũng cho rằng các học giả cần ngồi lại để thảo luận về các giáo trình giảng dạy để cùng giải quyết các vấn đề chung và từ đó có nhận thức toàn diện hơn về chủ nghĩa quốc tế tự do.
Học giả ủng hộ một cách tiếp cận toàn cầu cho quan hệ quốc tế (Global International Relations) cũng không ủng hộ khái niệm “chủ nghĩa phổ quát” (universalism) và cho rằng thuật ngữ này mơ hồ vì các quốc gia diễn giải nó theo cách riêng (in their own thinkings). Dựa trên nghiên cứu về 5000 năm lịch sử trật tự thế giới, Acharya chỉ ra rằng chủ nghĩa phổ quát đôi khi được “hình thành độc lập” (independently created) hoặc là kết quả của “sự lan tỏa” (diffusion) - từ một vùng này đến những vùng khác thông qua chiến tranh hoặc sự truyền bá của các tôn giáo và thực hành văn hóa.
Ikenberry đề cao vai trò lãnh đạo của Mỹ trong các vấn đề quốc tế, đồng thời ca ngợi chính quyền Biden vì đã duy trì liên minh, củng cố quan hệ với các quốc gia cùng chí hướng (like-minded states) và, quan trọng hơn, kêu gọi thúc đẩy nhu cầu tái thiết trật tự thế giới dựa trên một liên minh các nền dân chủ. Học giả chuyên về chủ nghĩa quốc tế tự do thừa nhận rằng nền dân chủ tự do đang gặp khó khăn, nhưng tin rằng các quốc gia, đặc biệt là các cường quốc, có thể đưa nó trở lại thế cân bằng thông qua “xây dựng năng lực, thiết lập quan hệ đối tác và ngoại giao”. Theo Ikenberry, “chúng ta cần hợp tác với nhau trong các nhóm liên kết (alignments/groupings) để thúc đẩy tiến trình theo các quỹ đạo mà chúng ta mong muốn”.
Trong khi Ikenberry kêu gọi các quốc gia cùng chí hướng gìn giữ các giá trị tự do trên quy mô toàn cầu, Acharya lại tỏ ra hoài nghi về một đại chiến lược mang tính giá trị này. Ông cảnh báo rằng việc “xuất khẩu” nhân quyền và dân chủ có thể phản tác dụng, bởi những giá trị này “tồn tại ở nhiều nơi, với nguồn gốc đa dạng và mang nhiều chiều kích”.
Ikenberry không thật sự đưa ra một dự báo cụ thể về tương lai của trật tự toàn cầu, nhưng ông lạc quan vì Mỹ vẫn giữ vai trò lãnh đạo và các quốc gia đồng minh có thể hợp tác để đối phó với các thách thức chung.
Về phần mình, Acharya không đưa ra lời tiên đoán, nhưng ông có những nhận định về hiện tại và xu thế tương lai của trật tự thế giới. Theo ông, “trật tự cũ đang thay đổi, còn trật tự mới thì chưa hình thành”. Ông cũng đề cập đến sự dịch chuyển quyền lực kinh tế, trong đó Ấn Độ và các quốc gia thuộc Phương Nam Toàn cầu (Global South) đang từng bước vươn lên về tổng sản phẩm nội địa (GDP) và mức sống – tạo nền tảng cho một bối cảnh kinh tế đa dạng hơn, đặc biệt tại khu vực Đông Á.
Đáng chú ý, Acharya đề xuất khái niệm “trật tự thế giới đa trung tâm” (multiplex world order) – trong đó cấu trúc quyền lực thay đổi, có nhiều yếu tố tham gia hơn vào cấu trúc này, không chỉ giới hạn ở thương mại mà còn bao gồm các mạng lưới sản xuất. Ông nhấn mạnh rằng thế giới tương lai sẽ khác biệt – một thế giới phi tập trung, với quyền lực được phân bổ theo hướng đa chiều, không có bá quyền đơn nhất, với sự tham gia của các chủ thể đa dạng, người dân được trao quyền thông qua mạng xã hội, các nền văn minh cùng tồn tại, không có “sự cáo chung của lịch sử” (the end of history) như quan điểm của nhà triết học chính trị Francis Fukuyama mà thay vào đó là các hình thái lịch sử mới được kiến tạo, các nền văn minh học hỏi lẫn nhau. Acharya, nhìn chung, tỏ ra “lạc quan” về tương lai của trật tự thế giới.
Ghi chú của người viết:
Người viết đề cập nhiều hơn về quan điểm của Acharya vì chúng chưa phổ biến trong các diễn ngôn về trật tự thế giới, trong khi các góc nhìn của Ikenberry mang tính phổ quát hơn. Về quan điểm của hai học giả về trật tự quốc tế/ thế giới, độc giả có thể xem thêm hai video:
John Ikenberry, “Does the Liberal International Order have a Future?”, Institute of International and European Affairs, 2022.
Amitav Acharya, “In Search of World Order”, Global Governance Institute, 2022.
Từ khoá: dân chủ trật tự thế giới điểm sách
