“Sống đời giản dị” và vài liên tưởng đến ý niệm công dân toàn cầu

Trong một nỗ lực tìm kiếm phương cách để sắp xếp cuộc sống sao cho gọn gàng, ngăn nắp, tôi bắt gặp tựa sách “Sống đời giản dị”. Tác phẩm được viết bởi vị mục sư người Pháp Charles Wagner (1852-1918) vào cuối thế kỷ 19, giai đoạn thịnh vượng của chủ nghĩa đế quốc phương Tây. Tại Pháp, đây là giai đoạn chứng kiến hệ quả của cuộc cách mạng công nghiệp với sự phân hóa rõ rệt giữa hai giai cấp đối kháng là vô sản và tư sản về đời sống vật chất lẫn tinh thần. 

Đó là thông tin tìm hiểu về sau, còn lý do ban đầu tôi chọn là nhờ lời gợi mở của học giả Nguyễn Duy Cần: “Đời sống thường phiền phức lắm. Nếu bạn có thời giờ, tôi xin điểm chỉ bạn quyển Sống đời giản dị của Charles Wagner để mà nghiền ngẫm”. Và đúng là nó… giản dị thật, vì nội hàm của quyển sách có thể được tóm gọn trong ba từ: “chất hơn lượng” - điều cốt lõi khi áp dụng tinh thần giản dị vào đời sống hiện sinh.

Từ tư duy, lời nói, bổn phận, nhu cầu và niềm vui đến các vấn đề như gia đình, kinh tế, nghệ thuật rồi giáo dục; mỗi chương bóc tách một phương diện để làm rõ cái nguyên nhân đằng sau mọi rắc rối bực bội của đời người: do ta nhầm lẫn điều thiết yếu với điều thứ yếu.

Nhưng điều gì là thiết yếu? Với Charles Wagner, đó là lương tâm, ý chí và cá tính. Ta cần lương tâm để cho phép những giá trị đạo đức làm kim chỉ nam trên mọi hành động, ý chí để vững tin vào mục tiêu đã định mặc cho biến chuyển của thời đại, và cá tính để thêm vào hành trình ấy chút gia vị của riêng mình. Đó là tất cả hành trang thiết yếu mà một công dân cần để sống đời giản dị (và tất nhiên, ý nghĩa).

Ngoài những ý tưởng đã thân quen như niềm hạnh phúc đời thường chân thực hay những con người vô danh đã cho ta niềm vui sống hằng ngày mà đôi khi ta bỏ quên… điều đầu tiên khiến tôi ấn tượng và có lẽ cũng là điều khiến quyển sách vẫn chạm đến tâm tư người đọc sau hơn một thế kỷ, đó là việc tác giả không vẽ nên một bức tranh cụ thể về một đời sống đơn giản với những gạch đầu dòng vốn biến thiên liên tục mà thông qua các chất liệu thô có giá trị khích lệ cái động lực ẩn sâu trong mỗi con người - để họ làm chủ đời mình, để tinh thần giản dị không trở thành một sản phẩm công nghiệp được thiết kế và sản xuất theo lô theo lốc. Hơn cả, động lực ấy không chỉ trao quyền mà còn khơi dậy nơi mỗi cá nhân bổn phận đối với cuộc đời của chính họ, bởi suy cho cùng thì con người vẫn là nhân tố quyết định niềm vui lẫn ý nghĩa đời mình chứ không phải những công cụ để đạt tới cái trạng thái ấy - dù là địa vị, quyền lực, tài sản hay danh vọng. Nó nhắc nhở ta rằng, mọi ưu thế song hành với nghĩa vụ: càng có nhiều thì trách nhiệm đáp đền càng cao, bởi chẳng tự nhiên mà tồn tại những gì ta đang có được, dẫu cho ta xây đắp bằng thực lực của chính mình.

Điều còn lại trong tôi khi đóng lại quyển sách là vài suy tưởng: một công dân Pháp giản dị ở thế kỷ 19 là thế, vậy một “công dân toàn cầu giản dị” ở hiện tại sẽ trông như thế nào? Cảm hứng ấy đến từ chương cuối khi tác giả bàn về một nền giáo dục giản dị. Đó là dù bằng phương cách nào, chiến lược ra sao, mục tiêu là gì… thì tinh thần của mọi nền giáo dục, theo Charles Wagner, là đối xử với đứa trẻ như một công dân tương lai, và luôn ghi nhớ rằng đứa trẻ bé bỏng ngày nay sẽ trở thành một cá nhân độc lập và cùng lúc là một người anh em trong cộng đồng ngày sau, mà trong bối cảnh rộng hơn, đó là cộng đồng quốc tế.

Ý niệm “công dân toàn cầu” (global citizenship) có lẽ không xa lạ với những nhà hoạt động xã hội năng nổ, các tổ chức phi chính phủ, các công ty đa quốc gia cho tới những người quan tâm đến quan hệ quốc tế. Những định nghĩa bởi Liên Hợp Quốc và Oxfam nhấn mạnh yếu tố trách nhiệm xã hội, chính trị, môi trường và kinh tế của mỗi cá nhân không giới hạn bởi phạm vi lãnh thổ; khái niệm do Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) đưa ra có phần mở rộng và bao trùm hơn: đó là cảm nhận của mỗi cá nhân về sự gắn kết với cộng đồng nhân loại, từ đó nảy sinh lòng tôn trọng, hiểu biết và hành động có trách nhiệm đối với sự phát triển chung của cả hành tinh. Điều đó gần với ý tưởng của Charles rằng “trước khi là công dân của một đất nước, ta đã là một con người”, và chia sẻ triết lý Cosmopolitanism (tạm dịch: chủ nghĩa quốc tế) cho rằng tất cả chúng ta đều là thành viên của một cộng đồng phổ quát duy nhất.

Ở Việt Nam, dễ thấy cụm từ “công dân toàn cầu” xuất hiện thường xuyên nhất trong lĩnh vực giáo dục - hướng nghiệp và tập trung vào các “mảng cứng” như đào tạo kiến thức - kỹ năng - việc làm - trải nghiệm trên nhiều quốc gia, trong khi tư duy là một yếu tố đi kèm và “nên có” hơn là một giá trị nội tại để nuôi dưỡng. Điều đó dễ hiểu khi xét trong bối cảnh mà Việt Nam tiếp cận khái niệm này: toàn cầu hóa tạo điều kiện cho làn sóng ồ ạt của các công ty đa quốc gia, cùng lúc đó, Việt Nam đang hội nhập và ưu tiên cho tăng trưởng kinh tế. Thành ra, công dân toàn cầu trở thành một mục tiêu nhỏ trong khía cạnh đào tạo để hướng đến ưu tiên kinh tế, hơn là một cách tiếp cận thuần túy về giáo dục. Trong bối cảnh đó, việc giáo dục song song hai tinh thần “độc lập” và “tương thân tương ái” là không hề đơn giản, nhất là khi khái niệm “bản sắc” dễ khiến lằn ranh giữa sự “phân biệt” (gây chia rẽ) và “khác biệt” (tôn trọng đa dạng) trở nên mỏng manh nếu chỉ tiếp cận trên bề mặt.

Kết bài, xin trích dẫn ít dòng trong một bài viết về chủ đề này trên báo Nhân Dân: “Bản thân phải tự do, hạnh phúc để đem lại tự do, hạnh phúc cho nhiều người, cho dân tộc. Và đi đến tận cùng dân tộc thì sẽ gặp nhân loại”.

Một công dân toàn cầu giản dị, có lẽ, chỉ đơn giản là một người hạnh phúc.

—

Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Cuộc thi Điểm sách hay 2025”. Thông tin chi tiết về cuộc thi có thể xem tại đây.

Hồng Nhung theo học Quan hệ Quốc tế tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, và đang là một người viết nội dung tự do. Các lĩnh vực tác giả quan tâm gồm lịch sử, văn hoá, tâm lý và cách các yếu tố này ảnh hưởng đến quyết định của một nhóm dân cư hay một quốc gia. Bạn đọc có thể liên hệ tác giả qua email [email protected]. Quan điểm trong bài viết là của riêng tác giả.