Tàu sân bay Mỹ USS George Washington thăm cảng Đà Nẵng, thông điệp gì?

Tàu sân bay USS George Washington cùng hai tàu hộ tống (gồm tàu tuần dương USS Robert Smalls và tàu khu trục USS Shoup) đã có chuyến thăm hữu nghị kéo dài 7 ngày (30/7 – 5/8) tại cảng Tiên Sa (Thành phố Đà Nẵng). Đây là lần thứ tư một tàu sân bay Mỹ ghé cảng Việt Nam kể từ khi hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao vào năm 1995 và là chuyến thăm đầu tiên của tàu sân bay Mỹ trong vòng ba năm qua.

Chuyến viếng thăm của tàu sân bay USS George Washington thể hiện cam kết của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump trong việc thúc đẩy quan hệ với Việt Nam, đặc biệt là hợp tác an ninh - quốc phòng. Tân Đại sứ Mỹ tại Hà Nội Jennifer Wicks nhấn mạnh rằng chuyến thăm là minh chứng cho sự tăng cường hợp tác quốc phòng Mỹ - Việt. Trong khi đó, Đại tá Nicholas DeLeo, Chỉ huy trưởng tàu USS George Washington cho biết chuyến thăm góp phần “ủng hộ mối quan hệ Mỹ - Việt tiếp tục phát triển mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực, phản ánh lợi ích chung của chúng ta trong một khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở”.

Thông thường các chuyến thăm viếng hàng hải là biểu tượng cho tình hữu nghị song phương hơn là phản ánh hợp tác thực chất. Dù vậy, chúng bổ sung cho các tương tác song phương, góp phần củng cố niềm tin lẫn nhau. Trên thực tế, hợp tác quốc phòng Việt - Mỹ được tăng cường kể từ khi hai quốc gia nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện vào năm 2023 và tiếp tục được làm sâu sắc dưới thời chính quyền Trump 2.0. Tháng 6, Mỹ đã phê duyệt khả năng bán vũ khí trị giá 100 triệu USD cho Việt Nam, bao gồm dịch vụ bảo trì và thiết bị liên quan cho máy bay vận tải C-130 Hercules. Năm ngoái, Mỹ đã chuyển giao tàu tuần tra thứ ba cho Cảnh sát biển Việt Nam, góp phần vào quá trình hiện đại hóa hải quân của Việt Nam. Ngoài ra, cuối năm 2024, Washington cũng đã dành 12,5 triệu USD cho Việt Nam để tăng cường năng lực thực thi pháp luật hàng hải và chống đánh bắt cá bất hợp pháp.

Trao đổi giữa các quan chức quốc phòng hai bên cũng diễn ra sôi nổi. Đô đốc Samuel Paparo, Tư lệnh Bộ tư lệnh Thái Bình Dương (Mỹ) (USPACOM), đã đến thăm Việt Nam vào đầu tháng 8, nhấn mạnh hai quốc gia sẽ hợp tác an ninh - quốc phòng sâu hơn nữa, như nâng cao năng lực hàng hải. Trước đó, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và quyền Bộ trưởng Hải quân Hung Cao đã tiến hành các chuyến công du đến Hà Nội. Bộ trưởng Quốc phòng Việt Nam Phan Văn Giang và Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ Elbridge A.Colby cũng đã có cuộc gặp tại Mỹ vào tháng 2. Bên cạnh đó, tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 (AMM-59) ở Philippines, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung và Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhất trí rằng “hai nước cần duy trì nhịp độ hợp tác quốc phòng - an ninh phù hợp với nhu cầu, mong muốn của mỗi nước và tình hình thực tiễn”.

Những chuyển động quốc phòng trên diễn ra bất chấp việc Washington liên tiếp áp đặt các mức thuế quan khác nhau đối với hàng hoá Việt Nam. Điều này cho thấy Hà Nội coi trọng việc thúc đẩy hợp tác quốc phòng với Mỹ và nghiêm túc trong việc phát triển quan hệ chiến lược lâu dài với siêu cường này. Thậm chí, một mối quan hệ quốc phòng được tăng cường có thể hỗ trợ cho các thỏa thuận kinh tế mà Việt Nam đang đàm phán với Mỹ. Từ quan điểm của Việt Nam, Mỹ là cường quốc duy nhất sở hữu sức mạnh và ý chí chính trị cần thiết để kiềm chế tham vọng bá quyền khu vực của Trung Quốc, đặc biệt là ở Biển Đông. Việc Mỹ liên tục nhấn mạnh quyền tự do hàng hải, phản đối các hành động gây hấn và duy trì sự hiện diện quân sự mạnh mẽ tại khu vực có lợi cho Việt Nam.

Về mặt chiến lược, chuyến thăm của tàu sân bay Mỹ USS George Washington nói riêng và những bước đi nhằm thúc đẩy hợp tác quốc phòng với Mỹ nói chung phản ánh những tính toán kỹ lưỡng của Việt Nam trong quá trình thực hiện “tự chủ chiến lược” mà quốc gia Đông Nam Á đang theo đuổi trong cuộc cạnh tranh nước lớn. “Tự chủ chiến lược” (strategic autonomy) là khái niệm để chỉ chiến lược cân bằng, linh hoạt và thực dụng mà quốc gia theo đuổi để tránh nguy cơ bị rơi vào vòng xoáy cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc. Tự chủ chiến lược trong lĩnh vực quốc phòng của Việt Nam được cụ thể hoá trong chính sách quốc phòng “bốn không”, gồm không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam để chống lại nước khác; không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế.

Thông qua việc theo đuổi chiến lược tự chủ, Việt Nam cố gắng duy trì và tăng cường quan hệ với các cường quốc, đặc biệt trong bối cảnh áp lực thuế quan từ Washington, cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc và căng thẳng trên Biển Đông. Trong khi cố gắng thúc đẩy hợp tác kinh tế với Trung Quốc, Việt Nam đồng thời tăng cường hợp tác chiến lược với Mỹ và các cường quốc khác nhằm đối phó với mối đe doạ Trung Quốc, góp phần duy trì môi trường an ninh có thể dự đoán được cho sự phát triển kinh tế.

Ngay trước khi tàu sân bay USS George Washington đến cảng Tiên Sa, biên đội tàu Hải quân Nga, trong đó có tàu ngầm lớp Kilo, đã cập cảng cảng quốc tế Cam Ranh (tỉnh Khánh Hòa) từ ngày 26 đến 29/7. Trước đó, tại cảng Lotus (Thành phố Hồ Chí Minh), Việt Nam lần lượt đón Biên đội tàu 83 thuộc Hải quân Trung Quốc, gồm tàu huấn luyện Thích Kế Quang (Qijiguang) và tàu đổ bộ Côn Lôn Sơn (Kunlunshan), vào đầu tháng 7 và biên đội tàu hộ vệ INS Udaygiri và INS Taragiri của Hải quân Ấn Độ vào tháng 6. Hồi tháng 4, tàu khu trục JS Asahi của Lực lượng phòng vệ trên biển Nhật Bản cũng đã cập cảng Tiên Sa. Việc cởi mở và đón tiếp nhiều tàu từ các đối tác gửi đi thông điệp rằng Việt Nam không chọn bên và sẵn sàng hợp tác với các cường quốc trên tinh thần bình đẳng và tôn trọng chủ quyền. Qua đó, Việt Nam định vị mình như một cường quốc tầm trung khu vực với khả năng đưa ra nhiều lựa chọn phù hợp với lợi ích quốc gia – dân tộc.

Đối với Mỹ, chuyến thăm cảng Việt Nam gửi đi tín hiệu rằng chính quyền Trump đang tìm cách trấn an các đồng minh và quốc gia trong khu vực rằng Mỹ là một đối tác an ninh đáng tin cậy. Sự kiện càng có ý nghĩa nếu xét trong bối cảnh cuộc chiến sa lầy của Mỹ ở Iran, chiến tranh Nga - Ukraine cũng như các chính sách đối ngoại đơn phương của chính quyền Trump 2.0. Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ Elbridge Colby đã tái khẳng định rằng Washington không “rút khỏi châu Á” mà thay vào đó đang củng cố vị thế để duy trì cán cân quyền lực ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Một tín hiệu nổi bật cho thấy chính quyền Trump vẫn duy trì cam kết mạnh mẽ đối với khu vực là việc Mỹ cùng 13 quốc gia khác ký tuyên bố chung nhân kỷ niệm 10 năm Phán quyết Trọng tài Biển Đông (2016 – 2026), trong đó phản đối yêu sách “đường chín đoạn” phi pháp của Trung Quốc tại Biển Đông. Tuyên bố chung đã tái khẳng định phán quyết và mạnh mẽ phản đối “việc Trung Quốc sử dụng lực lượng hải cảnh và các lực lượng khác để quấy rối, cản trở hoặc đe dọa các hoạt động hợp pháp của các quốc gia khác trên biển hoặc trên không”. Đội tàu sân bay USS George Washington của Mỹ cũng đã tham gia tập trận với Hải Quân Philippines và Nhật Bản ở Biển Đông từ ngày 21– 25/7.

Việc chọn Việt Nam là địa điểm viếng thăm của tàu sân bay USS George Washington làm nổi bật vị trí địa chiến lược của Hà Nội, khiến quốc gia này trở thành đối tác then chốt trong chính sách can dự của Mỹ vào khu vực. Từ góc nhìn của các nhà hoạch định chiến lược Mỹ, Việt Nam – một trong những quốc gia tranh chấp trên Biển Đông kiên quyết chống lại sự bành trướng của Trung Quốc – có giá trị chiến lược vì có thể giúp Washington kiềm chế tham vọng địa chiến lược của Bắc Kinh.

Trong các tuyên bố của mình, các lãnh đạo Mỹ luôn coi Việt Nam là đối tác quan trọng tại khu vực, nhấn mạnh cam kết của Washingtong trong việc hỗ trợ Hà Nội xây dựng năng lực quốc phòng và hiện đại hóa ngành công nghiệp quốc phòng. Mục tiêu này phù hợp với cách tiếp cận của Mỹ khi các tài liệu an ninh chiến lược của quốc gia này kêu gọi các đồng minh và đối tác trong khu vực “cho phép quân đội Mỹ tiếp cận nhiều hơn các cảng và cơ sở khác, chi tiêu nhiều hơn cho quốc phòng, và quan trọng nhất là đầu tư vào các năng lực nhằm răn đe hành động gây hấn”.

***

Tóm lại, bất chấp các biện pháp thuế quan và sự bất định trong chính sách đối ngoại của chính quyền Trump 2.0, chuyến thăm của tàu sân bay Mỹ USS George Washington không chỉ thể hiện cam kết làm sâu sắc quan hệ quốc phòng của Mỹ và Việt Nam, mà còn hàm ý về chính sách ngoại giao cân bằng nước lớn của Hà Nội.

Trong thời gian qua, hợp tác quốc phòng Việt - Mỹ đã có nhiều bước phát triển, nhưng dư địa hợp tác, đặc biệt là hỗ trợ quá trình hiện đại hoá quân đội Việt Nam, phát triển thêm các năng lực về an ninh hàng hải, nhận thức về lĩnh vực hàng hải, hỗ trợ nhân đạo và cứu trợ thiên tai, vẫn còn rất lớn để hai quốc gia có thể khai thác.

Tuy nhiên cần lưu ý rằng dưới chính quyền Trump 2.0, sự hỗ trợ của Mỹ sẽ mang tính “điều kiện” (conditional), bao gồm khả năng Washington yêu cầu Hà Nội mua thêm nhiều vũ khí từ Mỹ nhằm cân bằng cán cân thương mại. Đây là bài toán mà Việt Nam cần hoá giải vì việc tăng cường quan hệ về an ninh với Mỹ có thể làm gia tăng căng thẳng với Trung Quốc.

Dù vậy, chừng nào vẫn kiên định trong chính sách tự chủ chiến lược và duy trì mối quan hệ cân bằng với các cường quốc, Việt Nam có thể biến những rủi ro từ cuộc cạnh tranh nước lớn thành các cơ hội chiến lược.