Tiềm năng gia tăng thành viên trong Quad – những ứng viên triển vọng
Từ năm 2017, Quad mở rộng khuôn khổ hợp tác và đề ra nhiều biện pháp nhằm ứng phó hiệu quả hơn với các thách thức địa kinh tế và địa chính trị, bao gồm sự “trỗi dậy” của Trung Quốc, mở ra khả năng thu hút thêm thành viên.
Về Đối thoại Tứ giác An ninh
Năm 2007, Đối thoại Tứ giác An ninh (Quad) được đề xuất bởi cựu Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe với tầm nhìn củng cố chuỗi an ninh Á - Âu mang tên “Vòng cung Tự do và Thịnh vượng” (Arc of Freedom and Prosperity). Khối Quad phù hợp với chính sách sử dụng ngoại giao đa phương để đối thoại chính trị tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Nhật Bản thời bấy giờ. Song hoạt động hợp tác của Quad bị đình chỉ trước sự phản đối mạnh mẽ của Trung Quốc. Năm 2016, khối Quad tái khởi động với việc Nhật Bản đề ra “Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở” (FOIP) trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế và an ninh.
Cơ chế hoạt động của Quad không giống với các tổ chức khác như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) hay Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Nền tảng của Quad là mạng lưới bốn bên và quan hệ song phương giữa các thành viên dựa trên các cơ sở chung.
Thứ nhất, các thành viên chia sẻ nhận thức về mối đe dọa chung tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Trong bối cảnh sự “trỗi dậy” của Trung Quốc đặt ra mối đe dọa an ninh lớn đối với các quốc gia trong khu vực, Quad là khuôn khổ chính trị - quân sự hướng đến duy trì trật tự dựa trên luật lệ. Về cơ bản, yếu tố Trung Quốc đã định hình lại tầm nhìn FOIP của Nhật Bản và đặt ra thách thức đáng kể đối với nước này nói riêng và các quốc gia khác nói chung. Trong khi đó, Ấn Độ là thành viên duy nhất trong khối Quad có tranh chấp biên giới với Trung Quốc. Mặt khác, Mỹ theo đuổi những chính sách đối đầu toàn diện với Trung Quốc như áp dụng chính sách thuế quan, điều chỉnh chiến lược an ninh quốc gia, triển khai Chương trình “Made in America” đối trọng với Chương trình “Made in China 2025”,... Do đó, Mỹ trở thành động lực quan trọng nhất của Quad. Dù có sự dao động về nhận thức với Trung Quốc qua nhiều đời thủ tướng, Australia vẫn xem Trung Quốc là đối trọng chiến lược về kinh tế và chính trị.
Thứ hai, các nước thành viên nhất trí mở rộng vai trò của Quad trong phát triển hạ tầng. Bên cạnh mục tiêu an ninh, Quad tập trung vào giải quyết các thách thức toàn cầu như công nghệ, hạ tầng, y tế, môi trường... Từ khi tái khởi động cho đến nay, các nước thành lập 6 nhóm công tác trên các lĩnh vực công nghệ, y tế, vũ trụ, an ninh mạng, biến đổi khí hậu và cơ sở hạ tầng. Trong khuôn khổ của khối, Nhật Bản tích cực tham gia vào các sáng kiến thúc đẩy phát triển hạ tầng và thương mại, chú trọng khả năng phục hồi kinh tế và phát triển. Trong khi đó, Ấn Độ tăng cường quan hệ đối tác kinh tế song phương với Mỹ, đồng thời củng cố năng lực của nước này tại khu vực. Tại Australia, Bộ ngoại giao và Thương mại theo đuổi con đường quốc tế thông qua nhóm Mạng lưới Công nghệ Quad (Quad Tech Network). Thống kê của Observer Research Foundation (ORF) năm 2025 cho thấy tiềm năng tài chính các nước trong xử lý các vấn đề toàn cầu, trong đó Mỹ giữ vai trò quan trọng trong Quad, với đóng góp tài chính chiếm 52%, được thực hiện thông qua Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID).
Thứ ba, các thành viên Quad chia sẻ các giá trị dân chủ và phổ quát. Trong Tuyên bố chung về “Tinh thần khối Quad” (The Spirit of the Quad) năm 2021, các thành viên cam kết ủng hộ các giá trị dân chủ, đồng thời tăng cường khả năng phục hồi dân chủ dựa trên các giá trị phổ quát. Trong tuyên bố vào tháng 9 cùng năm, các nhà lãnh đạo Quad tuyên bố “ủng hộ pháp quyền, tự do hàng hải và hàng không, giải quyết tranh chấp một cách hòa bình, các giá trị dân chủ và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia” nhằm đem lại ổn định cho khu vực và toàn cầu. Thúc đẩy dân chủ trở thành mục tiêu cốt lõi của Quad, thể hiện tầm nhìn chung giữa bốn quốc gia. Đặc biệt, nền tảng dân chủ của khối Quad được cho là có thể ứng phó với các thách thức khu vực trong tương lai. Mặc dù còn nhiều tranh cãi về việc liệu giá trị dân chủ có thực sự tồn tại trong các hoạt động của Quad, song không thể phủ nhận sự chia sẻ giá trị đó là cơ sở cho sự hợp tác giữa các thành viên.
Tiềm năng mở rộng thành viên trong Quad
Trở lại với trọng tâm mở rộng thành viên của khối Quad, vấn đề đầu tiên cần quan tâm là lý do khiến Quad cần tìm kiếm thêm các thành viên tiềm năng. Trong bối cảnh Quad đang mở rộng lĩnh vực hợp tác, đồng thời hướng đến các thỏa thuận thực chất hơn, khối này sẽ cần tận dụng thêm nguồn lực từ các quốc gia khác, bên cạnh việc chia sẻ nguồn lực từ bốn thành viên hiện tại.
Xu hướng này đã được thể hiện tương đối rõ nét kể từ cuộc họp trực tuyến năm 2020 giữa Quad với Hàn Quốc, Việt Nam và New Zealand nhằm đối phó với dịch bệnh Covid-19. Đặc biệt, khi cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng gay gắt, ưu tiên hợp tác sẽ cần được đẩy mạnh trên phương diện kinh tế nhằm tăng cường khả năng phục hồi và chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc.
Thông qua các tuyên bố của Quad sau Hội nghị Ngoại trưởng diễn ra vào ngày 1/7/2025, Quad đề ra nhiều dự định, bao gồm hợp tác đảm bảo an ninh hàng hải, diễn đàn về cáp ngầm, hội thảo về công tác chuẩn bị ứng phó với đại dịch… Điều này chắc chắn sẽ buộc Quad phải khai thác thế mạnh của các quốc gia khác, nhất là các đối tác tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Từ đó, vấn đề cốt lõi đặt ra là những quốc gia nào sẽ là “ứng cử viên tiềm năng” cho “Bộ Tứ mở rộng” (Quad Plus). Dựa trên kỳ vọng của các “ứng viên” và những lợi ích chiến lược mà các thành viên Quad đạt được khi đón nhận thêm những thành viên mới, có thể xem xét một số quốc gia tiềm năng có thể gia nhập Quad.
Đầu tiên, không thể không nhắc đến Hàn Quốc. Trước hết, Hàn Quốc là đồng minh truyền thống của Mỹ tại Đông Á và chia sẻ mối quan ngại chung của Quad trước sự “trỗi dậy” của Trung Quốc. Trong chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953), Bắc Kinh đã tích cực ủng hộ Bình Nhưỡng. Quan hệ giữa hai nước đến nay vẫn được duy trì ổn định, thể hiện qua sự phát triển giao thương mạnh mẽ và các chuyến thăm củng cố quan hệ song phương. Do đó, Seoul hoàn toàn có cơ sở để lo ngại rằng một Trung Quốc đang muốn tìm kiếm ảnh hưởng lớn hơn trong khu vực trong khi quyết liệt đối trọng với Mỹ và đồng minh sẽ tăng cường ủng hộ Triều Tiên. Như vậy, Hàn Quốc là mắt xích an ninh chiến lược tại khu vực, và việc Seoul gia nhập Quad cũng sẽ góp phần củng cố mạng lưới đồng minh của Mỹ tại khu vực.
Đặc biệt, năng lực công nghiệp của Hàn Quốc có nhiều tiến bộ vượt bậc trên các lĩnh vực quan trọng như sản xuất chip bán dẫn và sản xuất vũ khí, biến Seoul thành một trong những đối tác hàng đầu của Quad, trong bối cảnh Quad ưu tiên thúc đẩy phát triển và chuyển giao công nghệ. Hơn nữa, xét tới mối quan hệ phức tạp giữa Mỹ - Ấn Độ - Nga, việc New Delhi có quan hệ khá khắng khít với Moscow cũng có thể tác động đến quan điểm của Washington và vị thế của Seoul tại khu vực, khi một số nhà nghiên cứu bình luận rằng Hàn Quốc có thể là sự bổ sung, hoặc thậm chí là lựa chọn thay thế phù hợp cho Ấn Độ trên cương vị thành viên chính thức của Quad.
Kế đến, một ứng viên sáng giá cho Quad là New Zealand - một đối tác quan trọng của Mỹ tại châu Đại Dương. Với tiềm lực lớn mạnh trong khu vực, cùng Australia, New Zealand từ lâu đã trở thành một trụ cột cho kinh tế, chính trị và quân sự tại khu vực này. Một trong những lý do để New Zealand được xem như một ứng viên tiềm năng là vì quốc gia này đã và đang hợp tác tương đối hiệu quả với các thành viên của Quad. Năm 1951, New Zealand cùng Mỹ và Australia đã thành lập Khối Hiệp ước An ninh quân sự Australia – New Zealand – Mỹ (ANZUS). Sau nhiều thăng trầm trong hợp tác quân sự, ANZUS đã dần mở rộng hợp tác sang nhiều lĩnh vực mới mẻ hơn, như ứng phó với dịch bệnh và biến đổi khí hậu, thúc đẩy công nghiệp quốc phòng và xây dựng chuỗi cung ứng khép kín. ANZUS, nói cách khác, là cơ sở để Mỹ thiết lập và tăng cường sự hiện diện thường trực của mình tại châu Đại Dương. Bằng những thành quả và sự phối hợp ăn ý đã có từ ANZUS, New Zealand được kỳ vọng sẽ trở thành một thành viên mới, năng nổ và hoạt động hiệu quả khi gia nhập Quad, nơi một nửa số thành viên từ lâu đã trở thành những đối tác quan trọng của quốc gia này.
Đồng thời, khi gia nhập Quad, New Zealand có thể nhanh chóng mở rộng quan hệ hợp tác song phương và đa phương với hai đối tác còn lại là Nhật Bản và Ấn Độ. Cùng là những thành viên của cộng đồng Thịnh vượng chung (Commonwealth), New Zealand, Australia và Ấn Độ có nhiều cơ hội hợp tác trên lĩnh vực kinh tế, văn hóa và xã hội. Khi đó, Quad đóng vai trò như một diễn đàn bổ trợ, giúp các nước có thêm nhiều cơ hội gặp gỡ và trao đổi quan điểm cũng như kinh nghiệm. Tương tự với Nhật Bản, New Zealand ít nhiều chia sẻ những quan ngại với Quad về các hành động cứng rắn của Trung Quốc, đặc biệt là về vấn đề an ninh hàng hải tại Biển Đông. Những giá trị chung đó rất có thể sẽ là chất xúc tác để đưa New Zealand đến gần hơn với Quad.
Sau cùng, Việt Nam, với vai trò ngày càng gia tăng trong khu vực, cũng sẽ là một lựa chọn đáng xem xét. Việt Nam có nhiều điểm phù hợp với định hướng hợp tác và mở rộng của Quad, bao gồm mối quan hệ có nhiều thăng trầm với Trung Quốc và quan hệ song phương chặt chẽ với các thành viên Quad. Đáng chú ý, bốn thành viên của Quad đều có quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện với Hà Nội. Việc Việt Nam – quốc gia có những bất đồng với Trung Quốc về vấn đề chủ quyền ở Biển Đông – gia nhập Quad sẽ giúp nâng cao quan hệ đối tác an ninh, đồng thời giúp khối này có các phản ứng mang tính tập thể và toàn diện hơn về các vấn đề trong khu vực.
Ngoài ra, Việt Nam có vị trí địa chiến lược quan trọng khi có biên giới giáp Trung Quốc, có đường bờ biển dài và tài nguyên đất hiếm dồi dào. Trong bối cảnh Quad vừa công bố khởi động Sáng kiến Khoáng sản quan trọng sau Hội nghị Ngoại trưởng đầu tháng 7 vừa qua nhằm đảm bảo và đa dạng hóa chuỗi cung ứng, Việt Nam sẽ là đối tác phù hợp với ưu tiên hợp tác mới của Quad, nhất là khi Trung Quốc ngày càng siết chặt hoạt động xuất khẩu đến Mỹ và các đồng minh của Washington như Ấn Độ, Nhật Bản và các nước châu Âu.
Thực tế, các quốc gia thuộc Quad đã tăng cường các hoạt động kinh tế tại Việt Nam, đặc biệt là hoạt động đầu tư, xây dựng các khu công nghiệp, cơ sở hạ tầng và dịch vụ, góp phần tăng cường các mối quan hệ song phương và đa phương. Ngoài các tập đoàn Nhật Bản như Acecook, Mitsubishi, nhiều khả năng những tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ như Apple, NVIDIA cũng sẽ chuyển dịch khâu sản xuất sang Việt Nam trước việc chính quyền Trump tấn công thuế quan vào Trung Quốc. Những yếu tố trên khiến Việt Nam trở thành một thành viên tiềm năng của Quad .
Tuy nhiên, danh sách các quốc gia tiềm năng không chỉ bấy nhiêu. Dựa trên những hoạt động hợp tác gần đây của Quad cũng như mục tiêu của một số quốc gia trong khu vực, có thể chỉ ra thêm một số ứng viên có thể sẽ gia nhập Quad trong tương lai, chủ yếu là các quốc gia thuộc ASEAN.
Đó là Philippines với mong muốn Mỹ tăng cường hiện diện tại Biển Đông để kiềm chế sự bành trướng và các yêu sách chủ quyền phi lý của Trung Quốc. Manila cũng mong muốn hợp tác nhiều hơn với Quad trong một số lĩnh vực như chất bán dẫn, an ninh mạng và bảo vệ môi trường. Đó cũng có thể là Singapore hay Thái Lan với mong muốn đa dạng hóa lĩnh vực hợp tác, như y tế, công nghệ thông tin, và đầu tư khai thác khoáng sản. Tuy vậy, với những ràng buộc về kinh tế và quân sự với Trung Quốc (Trung Quốc là bạn hàng lớn nhất của Thái Lan trong hơn một thập kỷ qua; và Singapore trong 5 năm qua thường xuyên tổ chức nhiều hội thảo và các trận đánh tập dượt nhằm giao lưu kinh nghiệm và công nghệ khí tài với Trung Quốc), sẽ không dễ để các quốc gia này gia nhập Quad mà không khiến Bắc Kinh “chau mày”.
***
Trước những đòi hỏi như đa dạng hóa lĩnh vực hợp tác và tăng cường ảnh hưởng tại khu vực, đã không ít lần Quad tiến tới việc mở rộng thành viên. Tuy chưa có bất cứ phát ngôn chính thức nào, nhưng xu hướng đó được thể hiện rõ qua việc một số quốc gia khác đã tham gia các phiên họp hoặc một số hoạt động của khối. Đó là cơ sở quan trọng cho việc Quad “manh nha” mở rộng thành viên. Hiện nay, trong bối cảnh Quad đang quyết tâm hướng tới đa dạng hóa và hiện thực hóa các lĩnh vực hợp tác, vấn đề mở rộng hợp tác và gia tăng thành viên càng trở nên cần thiết.
Từ những phân tích đã nêu, tiến trình đó chủ yếu phụ thuộc vào việc các thành viên Quad và “ứng viên tiềm năng” sẽ đạt được những lợi ích gì khi cùng ở trong một thể chế như vậy. Thực tế, các ứng viên như Hàn Quốc, New Zealand, Việt Nam… đều có thể đem lại nhiều lợi ích cho Quad, trong đó nổi bật là các lợi ích an ninh và kinh tế. Tuy nhiên, mối quan hệ chặt chẽ và phức tạp giữa các ứng viên này với Trung Quốc (nhất là về kinh tế), hoặc thông qua các cơ chế (Manila có nhiều hoạt động hợp tác với Bắc Kinh trong khuôn khổ dự án Vành đai và Con đường - BRI) cũng như một số tổ chức bên lề (Việt Nam là “quốc gia đối tác” trong khối BRICS) cũng có thể là rào cản cho việc gia nhập Quad (trở thành thành viên chính thức).
Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Triển vọng khối Quad trước những biến động mới ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”.
Bùi Quang Khang, Nguyễn Hạnh Lan, và Bùi Phương Linh hiện là sinh viên khoa Chính trị Quốc tế và Ngoại giao - Học viện Ngoại giao.
Về Đối thoại Tứ giác An ninh
Năm 2007, Đối thoại Tứ giác An ninh (Quad) được đề xuất bởi cựu Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe với tầm nhìn củng cố chuỗi an ninh Á - Âu mang tên “Vòng cung Tự do và Thịnh vượng” (Arc of Freedom and Prosperity). Khối Quad phù hợp với chính sách sử dụng ngoại giao đa phương để đối thoại chính trị tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Nhật Bản thời bấy giờ. Song hoạt động hợp tác của Quad bị đình chỉ trước sự phản đối mạnh mẽ của Trung Quốc. Năm 2016, khối Quad tái khởi động với việc Nhật Bản đề ra “Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương Tự do và Rộng mở” (FOIP) trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế và an ninh.
Cơ chế hoạt động của Quad không giống với các tổ chức khác như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) hay Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). Nền tảng của Quad là mạng lưới bốn bên và quan hệ song phương giữa các thành viên dựa trên các cơ sở chung.
Thứ nhất, các thành viên chia sẻ nhận thức về mối đe dọa chung tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Trong bối cảnh sự “trỗi dậy” của Trung Quốc đặt ra mối đe dọa an ninh lớn đối với các quốc gia trong khu vực, Quad là khuôn khổ chính trị - quân sự hướng đến duy trì trật tự dựa trên luật lệ. Về cơ bản, yếu tố Trung Quốc đã định hình lại tầm nhìn FOIP của Nhật Bản và đặt ra thách thức đáng kể đối với nước này nói riêng và các quốc gia khác nói chung. Trong khi đó, Ấn Độ là thành viên duy nhất trong khối Quad có tranh chấp biên giới với Trung Quốc. Mặt khác, Mỹ theo đuổi những chính sách đối đầu toàn diện với Trung Quốc như áp dụng chính sách thuế quan, điều chỉnh chiến lược an ninh quốc gia, triển khai Chương trình “Made in America” đối trọng với Chương trình “Made in China 2025”,... Do đó, Mỹ trở thành động lực quan trọng nhất của Quad. Dù có sự dao động về nhận thức với Trung Quốc qua nhiều đời thủ tướng, Australia vẫn xem Trung Quốc là đối trọng chiến lược về kinh tế và chính trị.
Thứ hai, các nước thành viên nhất trí mở rộng vai trò của Quad trong phát triển hạ tầng. Bên cạnh mục tiêu an ninh, Quad tập trung vào giải quyết các thách thức toàn cầu như công nghệ, hạ tầng, y tế, môi trường... Từ khi tái khởi động cho đến nay, các nước thành lập 6 nhóm công tác trên các lĩnh vực công nghệ, y tế, vũ trụ, an ninh mạng, biến đổi khí hậu và cơ sở hạ tầng. Trong khuôn khổ của khối, Nhật Bản tích cực tham gia vào các sáng kiến thúc đẩy phát triển hạ tầng và thương mại, chú trọng khả năng phục hồi kinh tế và phát triển. Trong khi đó, Ấn Độ tăng cường quan hệ đối tác kinh tế song phương với Mỹ, đồng thời củng cố năng lực của nước này tại khu vực. Tại Australia, Bộ ngoại giao và Thương mại theo đuổi con đường quốc tế thông qua nhóm Mạng lưới Công nghệ Quad (Quad Tech Network). Thống kê của Observer Research Foundation (ORF) năm 2025 cho thấy tiềm năng tài chính các nước trong xử lý các vấn đề toàn cầu, trong đó Mỹ giữ vai trò quan trọng trong Quad, với đóng góp tài chính chiếm 52%, được thực hiện thông qua Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID).
Thứ ba, các thành viên Quad chia sẻ các giá trị dân chủ và phổ quát. Trong Tuyên bố chung về “Tinh thần khối Quad” (The Spirit of the Quad) năm 2021, các thành viên cam kết ủng hộ các giá trị dân chủ, đồng thời tăng cường khả năng phục hồi dân chủ dựa trên các giá trị phổ quát. Trong tuyên bố vào tháng 9 cùng năm, các nhà lãnh đạo Quad tuyên bố “ủng hộ pháp quyền, tự do hàng hải và hàng không, giải quyết tranh chấp một cách hòa bình, các giá trị dân chủ và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia” nhằm đem lại ổn định cho khu vực và toàn cầu. Thúc đẩy dân chủ trở thành mục tiêu cốt lõi của Quad, thể hiện tầm nhìn chung giữa bốn quốc gia. Đặc biệt, nền tảng dân chủ của khối Quad được cho là có thể ứng phó với các thách thức khu vực trong tương lai. Mặc dù còn nhiều tranh cãi về việc liệu giá trị dân chủ có thực sự tồn tại trong các hoạt động của Quad, song không thể phủ nhận sự chia sẻ giá trị đó là cơ sở cho sự hợp tác giữa các thành viên.
Tiềm năng mở rộng thành viên trong Quad
Trở lại với trọng tâm mở rộng thành viên của khối Quad, vấn đề đầu tiên cần quan tâm là lý do khiến Quad cần tìm kiếm thêm các thành viên tiềm năng. Trong bối cảnh Quad đang mở rộng lĩnh vực hợp tác, đồng thời hướng đến các thỏa thuận thực chất hơn, khối này sẽ cần tận dụng thêm nguồn lực từ các quốc gia khác, bên cạnh việc chia sẻ nguồn lực từ bốn thành viên hiện tại.
Xu hướng này đã được thể hiện tương đối rõ nét kể từ cuộc họp trực tuyến năm 2020 giữa Quad với Hàn Quốc, Việt Nam và New Zealand nhằm đối phó với dịch bệnh Covid-19. Đặc biệt, khi cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng gay gắt, ưu tiên hợp tác sẽ cần được đẩy mạnh trên phương diện kinh tế nhằm tăng cường khả năng phục hồi và chuyển chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc.
Thông qua các tuyên bố của Quad sau Hội nghị Ngoại trưởng diễn ra vào ngày 1/7/2025, Quad đề ra nhiều dự định, bao gồm hợp tác đảm bảo an ninh hàng hải, diễn đàn về cáp ngầm, hội thảo về công tác chuẩn bị ứng phó với đại dịch… Điều này chắc chắn sẽ buộc Quad phải khai thác thế mạnh của các quốc gia khác, nhất là các đối tác tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Từ đó, vấn đề cốt lõi đặt ra là những quốc gia nào sẽ là “ứng cử viên tiềm năng” cho “Bộ Tứ mở rộng” (Quad Plus). Dựa trên kỳ vọng của các “ứng viên” và những lợi ích chiến lược mà các thành viên Quad đạt được khi đón nhận thêm những thành viên mới, có thể xem xét một số quốc gia tiềm năng có thể gia nhập Quad.
Đầu tiên, không thể không nhắc đến Hàn Quốc. Trước hết, Hàn Quốc là đồng minh truyền thống của Mỹ tại Đông Á và chia sẻ mối quan ngại chung của Quad trước sự “trỗi dậy” của Trung Quốc. Trong chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953), Bắc Kinh đã tích cực ủng hộ Bình Nhưỡng. Quan hệ giữa hai nước đến nay vẫn được duy trì ổn định, thể hiện qua sự phát triển giao thương mạnh mẽ và các chuyến thăm củng cố quan hệ song phương. Do đó, Seoul hoàn toàn có cơ sở để lo ngại rằng một Trung Quốc đang muốn tìm kiếm ảnh hưởng lớn hơn trong khu vực trong khi quyết liệt đối trọng với Mỹ và đồng minh sẽ tăng cường ủng hộ Triều Tiên. Như vậy, Hàn Quốc là mắt xích an ninh chiến lược tại khu vực, và việc Seoul gia nhập Quad cũng sẽ góp phần củng cố mạng lưới đồng minh của Mỹ tại khu vực.
Đặc biệt, năng lực công nghiệp của Hàn Quốc có nhiều tiến bộ vượt bậc trên các lĩnh vực quan trọng như sản xuất chip bán dẫn và sản xuất vũ khí, biến Seoul thành một trong những đối tác hàng đầu của Quad, trong bối cảnh Quad ưu tiên thúc đẩy phát triển và chuyển giao công nghệ. Hơn nữa, xét tới mối quan hệ phức tạp giữa Mỹ - Ấn Độ - Nga, việc New Delhi có quan hệ khá khắng khít với Moscow cũng có thể tác động đến quan điểm của Washington và vị thế của Seoul tại khu vực, khi một số nhà nghiên cứu bình luận rằng Hàn Quốc có thể là sự bổ sung, hoặc thậm chí là lựa chọn thay thế phù hợp cho Ấn Độ trên cương vị thành viên chính thức của Quad.
Kế đến, một ứng viên sáng giá cho Quad là New Zealand - một đối tác quan trọng của Mỹ tại châu Đại Dương. Với tiềm lực lớn mạnh trong khu vực, cùng Australia, New Zealand từ lâu đã trở thành một trụ cột cho kinh tế, chính trị và quân sự tại khu vực này. Một trong những lý do để New Zealand được xem như một ứng viên tiềm năng là vì quốc gia này đã và đang hợp tác tương đối hiệu quả với các thành viên của Quad. Năm 1951, New Zealand cùng Mỹ và Australia đã thành lập Khối Hiệp ước An ninh quân sự Australia – New Zealand – Mỹ (ANZUS). Sau nhiều thăng trầm trong hợp tác quân sự, ANZUS đã dần mở rộng hợp tác sang nhiều lĩnh vực mới mẻ hơn, như ứng phó với dịch bệnh và biến đổi khí hậu, thúc đẩy công nghiệp quốc phòng và xây dựng chuỗi cung ứng khép kín. ANZUS, nói cách khác, là cơ sở để Mỹ thiết lập và tăng cường sự hiện diện thường trực của mình tại châu Đại Dương. Bằng những thành quả và sự phối hợp ăn ý đã có từ ANZUS, New Zealand được kỳ vọng sẽ trở thành một thành viên mới, năng nổ và hoạt động hiệu quả khi gia nhập Quad, nơi một nửa số thành viên từ lâu đã trở thành những đối tác quan trọng của quốc gia này.
Đồng thời, khi gia nhập Quad, New Zealand có thể nhanh chóng mở rộng quan hệ hợp tác song phương và đa phương với hai đối tác còn lại là Nhật Bản và Ấn Độ. Cùng là những thành viên của cộng đồng Thịnh vượng chung (Commonwealth), New Zealand, Australia và Ấn Độ có nhiều cơ hội hợp tác trên lĩnh vực kinh tế, văn hóa và xã hội. Khi đó, Quad đóng vai trò như một diễn đàn bổ trợ, giúp các nước có thêm nhiều cơ hội gặp gỡ và trao đổi quan điểm cũng như kinh nghiệm. Tương tự với Nhật Bản, New Zealand ít nhiều chia sẻ những quan ngại với Quad về các hành động cứng rắn của Trung Quốc, đặc biệt là về vấn đề an ninh hàng hải tại Biển Đông. Những giá trị chung đó rất có thể sẽ là chất xúc tác để đưa New Zealand đến gần hơn với Quad.
Sau cùng, Việt Nam, với vai trò ngày càng gia tăng trong khu vực, cũng sẽ là một lựa chọn đáng xem xét. Việt Nam có nhiều điểm phù hợp với định hướng hợp tác và mở rộng của Quad, bao gồm mối quan hệ có nhiều thăng trầm với Trung Quốc và quan hệ song phương chặt chẽ với các thành viên Quad. Đáng chú ý, bốn thành viên của Quad đều có quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện với Hà Nội. Việc Việt Nam – quốc gia có những bất đồng với Trung Quốc về vấn đề chủ quyền ở Biển Đông – gia nhập Quad sẽ giúp nâng cao quan hệ đối tác an ninh, đồng thời giúp khối này có các phản ứng mang tính tập thể và toàn diện hơn về các vấn đề trong khu vực.
Ngoài ra, Việt Nam có vị trí địa chiến lược quan trọng khi có biên giới giáp Trung Quốc, có đường bờ biển dài và tài nguyên đất hiếm dồi dào. Trong bối cảnh Quad vừa công bố khởi động Sáng kiến Khoáng sản quan trọng sau Hội nghị Ngoại trưởng đầu tháng 7 vừa qua nhằm đảm bảo và đa dạng hóa chuỗi cung ứng, Việt Nam sẽ là đối tác phù hợp với ưu tiên hợp tác mới của Quad, nhất là khi Trung Quốc ngày càng siết chặt hoạt động xuất khẩu đến Mỹ và các đồng minh của Washington như Ấn Độ, Nhật Bản và các nước châu Âu.
Thực tế, các quốc gia thuộc Quad đã tăng cường các hoạt động kinh tế tại Việt Nam, đặc biệt là hoạt động đầu tư, xây dựng các khu công nghiệp, cơ sở hạ tầng và dịch vụ, góp phần tăng cường các mối quan hệ song phương và đa phương. Ngoài các tập đoàn Nhật Bản như Acecook, Mitsubishi, nhiều khả năng những tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ như Apple, NVIDIA cũng sẽ chuyển dịch khâu sản xuất sang Việt Nam trước việc chính quyền Trump tấn công thuế quan vào Trung Quốc. Những yếu tố trên khiến Việt Nam trở thành một thành viên tiềm năng của Quad .
Tuy nhiên, danh sách các quốc gia tiềm năng không chỉ bấy nhiêu. Dựa trên những hoạt động hợp tác gần đây của Quad cũng như mục tiêu của một số quốc gia trong khu vực, có thể chỉ ra thêm một số ứng viên có thể sẽ gia nhập Quad trong tương lai, chủ yếu là các quốc gia thuộc ASEAN.
Đó là Philippines với mong muốn Mỹ tăng cường hiện diện tại Biển Đông để kiềm chế sự bành trướng và các yêu sách chủ quyền phi lý của Trung Quốc. Manila cũng mong muốn hợp tác nhiều hơn với Quad trong một số lĩnh vực như chất bán dẫn, an ninh mạng và bảo vệ môi trường. Đó cũng có thể là Singapore hay Thái Lan với mong muốn đa dạng hóa lĩnh vực hợp tác, như y tế, công nghệ thông tin, và đầu tư khai thác khoáng sản. Tuy vậy, với những ràng buộc về kinh tế và quân sự với Trung Quốc (Trung Quốc là bạn hàng lớn nhất của Thái Lan trong hơn một thập kỷ qua; và Singapore trong 5 năm qua thường xuyên tổ chức nhiều hội thảo và các trận đánh tập dượt nhằm giao lưu kinh nghiệm và công nghệ khí tài với Trung Quốc), sẽ không dễ để các quốc gia này gia nhập Quad mà không khiến Bắc Kinh “chau mày”.
***
Trước những đòi hỏi như đa dạng hóa lĩnh vực hợp tác và tăng cường ảnh hưởng tại khu vực, đã không ít lần Quad tiến tới việc mở rộng thành viên. Tuy chưa có bất cứ phát ngôn chính thức nào, nhưng xu hướng đó được thể hiện rõ qua việc một số quốc gia khác đã tham gia các phiên họp hoặc một số hoạt động của khối. Đó là cơ sở quan trọng cho việc Quad “manh nha” mở rộng thành viên. Hiện nay, trong bối cảnh Quad đang quyết tâm hướng tới đa dạng hóa và hiện thực hóa các lĩnh vực hợp tác, vấn đề mở rộng hợp tác và gia tăng thành viên càng trở nên cần thiết.
Từ những phân tích đã nêu, tiến trình đó chủ yếu phụ thuộc vào việc các thành viên Quad và “ứng viên tiềm năng” sẽ đạt được những lợi ích gì khi cùng ở trong một thể chế như vậy. Thực tế, các ứng viên như Hàn Quốc, New Zealand, Việt Nam… đều có thể đem lại nhiều lợi ích cho Quad, trong đó nổi bật là các lợi ích an ninh và kinh tế. Tuy nhiên, mối quan hệ chặt chẽ và phức tạp giữa các ứng viên này với Trung Quốc (nhất là về kinh tế), hoặc thông qua các cơ chế (Manila có nhiều hoạt động hợp tác với Bắc Kinh trong khuôn khổ dự án Vành đai và Con đường - BRI) cũng như một số tổ chức bên lề (Việt Nam là “quốc gia đối tác” trong khối BRICS) cũng có thể là rào cản cho việc gia nhập Quad (trở thành thành viên chính thức).
Bài viết này thuộc ấn bản đặc biệt với chủ đề “Triển vọng khối Quad trước những biến động mới ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”.
Bùi Quang Khang, Nguyễn Hạnh Lan, và Bùi Phương Linh hiện là sinh viên khoa Chính trị Quốc tế và Ngoại giao - Học viện Ngoại giao.
Từ khoá: Quad mở rộng tiểu đa phương Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương Trung Quốc
