Tuần duyên Đài Loan đối đầu “chiến thuật vùng xám” của Trung Quốc

Là một lực lượng phi quân sự, có nhiệm vụ “tuần tra ven biển, trên biển và thực thi pháp luật hàng hải,” Tuần duyên Đài Loan (CGA) đã vươn lên như một tuyến đầu kiên định trong nỗ lực bảo vệ các quyền lợi hàng hải của hòn đảo. 

Thông qua chương trình hiện đại hóa, củng cố năng lực thực thi pháp luật và tăng cường hợp tác với các đối tác cùng chí hướng, CGA đang đóng vai trò then chốt trong việc chống lại các hành động vùng xám ngày càng tinh vi của Trung Quốc.

Từ thời chính quyền cựu Tổng thống Thái Anh Văn (Tsai Ing-wen), CGA đã trải qua một kế hoạch cải tổ toàn diện. Năm 2018, Hội đồng Các vấn đề Đại dương đặt mục tiêu đóng mới và đưa vào hoạt động 141 tàu tuần tra trước năm 2027. Các tàu này phục vụ hai mục tiêu song hành: đảm bảo tuần tra và thực thi pháp luật trong thời bình, đồng thời có khả năng chuyển đổi thành lực lượng phòng thủ có trang bị tên lửa khi trong trường hợp đối diện với xung đột. Cách tiếp cận linh hoạt này phản ánh chiến lược “dân sự – lưỡng dụng” của Đài Loan: vẫn nằm trong khuôn khổ pháp lý của lực lượng chấp pháp, nhưng có thể thích ứng nhanh chóng trong bối cảnh khủng hoảng.

Trước làn sóng xâm nhập lặp đi lặp lại của Trung Quốc vào vùng biển “hạn chế” (restricted) mà Đài Loan xác định gần khu vực Kim Môn, Đài Bắc đã đẩy mạnh năng lực nhận diện và kiểm soát tình huống trên biển. Từ tháng 6/2023, CGA bắt đầu sử dụng máy bay không người lái Jump 20 do Mỹ cung cấp, nhằm tăng cường khả năng phát hiện và trấn áp các hoạt động phi pháp như đánh bắt trái phép, buôn lậu xuyên biên giới, và nạo vét cát trái phép.

Đầu tháng 5, CGA thông báo kế hoạch mua thế hệ máy bay mini không người lái (drone) thứ hai nhằm nâng cao năng lực giám sát đặc biệt, cải thiện khả năng tìm kiếm cứu nạn, tăng cường chống buôn lậu và các hoạt động nạo vét trên biển. Những thiết bị bay mới, sử dụng động cơ kết hợp xăng và điện, có thể hoạt động liên tục trong hai giờ, cho thấy bước tiến công nghệ đáng kể trong năng lực bảo vệ vùng biển của Đài Loan.

Trước tình trạng công dân Trung Quốc đại lục đổ bộ trái phép vào những khu vực bờ biển nhạy cảm của Đài Loan, CGA đã kiến nghị tăng ngân sách để nâng cao năng lực giám sát ven biển, qua đó tăng cường bảo vệ an ninh hàng hải của hòn đảo. Với các tàu cao su có gắn động cơ “khó bị radar phát hiện,” như lời Phó Tổng Cụ trưởng CGA Hsieh Ching-chin nhận định, các thiết bị như camera nhiệt, radar tần số cao và hệ thống nhận diện tự động (AIS) trở nên đặc biệt quan trọng. Những công cụ này không chỉ giúp rút ngắn thời gian phản ứng, ghi lại bằng chứng pháp lý, mà còn giảm thiểu nguy cơ hiểu nhầm và khắc phục tình trạng thiếu hụt nhân lực.

Khi các tàu tuần duyên Trung Quốc gia tăng hiện diện gần quần đảo Kim Môn do Đài Loan kiểm soát, CGA đã chuyển sang chiến lược minh bạch thông tin, công khai các hành vi vi phạm được Bắc Kinh thực hiện dưới vỏ bọc “thực thi pháp luật.” Đây rõ ràng là các hành động vùng xám, nhằm thách thức quyền tài phán của Đài Loan, làm suy yếu chủ quyền trên biển và gieo rắc tâm lý bất an trong lòng công chúng.

Để đối phó, CGA kêu gọi người dân tích cực báo cáo các hoạt động khả nghi thông qua đường dây nóng “118.” Lực lượng tuần duyên cũng khuyến khích “sức mạnh nhân dân” (people power) bằng việc treo thưởng tài chính cho những ai báo cáo các hành vi bất thường như cướp biển, bắt cóc, giết người, gây cháy tàu, nhập cảnh trái phép, hoặc phát hiện tàu chiến, tàu ngầm của Trung Quốc. Thay vì phản ứng bằng sức mạnh quân sự, Đài Loan lựa chọn cách tiếp cận minh bạch, tuân thủ pháp luật, và công khai – một chiến lược có thể tạo ra hiệu ứng răn đe đáng kể nếu được đưa ra tại các diễn đàn quốc tế.

Bất chấp tình trạng bị cô lập ngoại giao, Đài Loan vẫn xây dựng được các quan hệ an ninh thiết thực với các nền dân chủ chủ chốt, đặc biệt là Mỹ và Nhật Bản. Mặc dù Washington duy trì tâm thế “mơ hồ chiến lược” (strategic ambiguity) với Đài Bắc, Mỹ vẫn chủ động hỗ trợ Đài Loan thông qua hợp tác kỹ thuật và xây dựng năng lực. Tháng 3/2021, hai bên đã ký kết Biên bản ghi nhớ thành lập Nhóm Công tác Tuần duyên (CGWG) nhằm thúc đẩy chia sẻ thông tin, huấn luyện tìm kiếm cứu nạn và nâng cao năng lực thực thi pháp luật. Sau cuộc họp CGWG đầu tiên vào tháng 8 cùng năm, CGA đã tích cực tham gia các chương trình huấn luyện đa phương với Lực lượng Tuần duyên của Mỹ và các đối tác thân thiện khác.

Trong những năm gần đây, lực lượng bảo vệ bờ biển Đài Loan và Nhật Bản đã chủ động tiến hành các cuộc tập trận tìm kiếm cứu nạn chung để mở rộng hợp tác hàng hải và tăng cường lòng tin lẫn nhau. Tháng 7/2024, hai lực lượng bảo vệ bờ biển đã tiến hành các hoạt động chung ngoài khơi bờ biển phía Đông của Nhật Bản. Các cuộc tập trận chung này, bao gồm “chia sẻ thông tin” và “phân công tìm kiếm và phối hợp”, là cuộc tập trận đầu tiên mà hai cường quốc tầm trung tiến hành kể từ khi Nhật Bản cắt đứt quan hệ ngoại giao với Đài Loan vào tháng 9/1972 theo chính sách một Trung Quốc (one-China policy). Phát biểu sau đó, Chánh Văn phòng Nội các Nhật Bản Yoshimasa Hayashi đã gọi Đài Loan là “đối tác cực kỳ quan trọng và là người bạn quý giá” của Nhật Bản, thể hiện sự công nhận của Tokyo đối với “những lợi ích an ninh chung” với Đài Bắc trong bối cảnh lo ngại về hành vi cưỡng ép trên biển của Bắc Kinh ở Biển Hoa Đông và Biển Đông.

Khi cả Đài Bắc, Washington và Tokyo đều có lợi ích sống còn trong việc giữ gìn an ninh và ổn định tại eo biển Đài Loan, đây chính là thời điểm thích hợp để hình thành một cơ chế hợp tác tuần duyên ba bên. Một khuôn khổ phối hợp mới, với các cuộc tập trận chung, đối thoại thể chế hóa và chia sẻ thông tin nâng cao, sẽ giúp củng cố năng lực răn đe và khả năng phản ứng trước các tình huống bất ngờ trên biển. Dù hiện tại sự vắng mặt của các cuộc tập trận ba bên có thể phản ánh các nhạy cảm chính trị dai dẳng — chủ yếu là lo ngại trước phản ứng trả đũa từ Trung Quốc — song trong bối cảnh các hành động vùng xám của Bắc Kinh ngày càng “mang tính khiêu khích,” sự ủng hộ về ngoại giao và các biện pháp cứng rắn từ các nền dân chủ là cần thiết để gửi thông điệp răn đe đến Trung Quốc, đồng thời hình thành “thói quen hợp tác” chiến lược giữa các đối tác cùng chí hướng.

Xét cho cùng, chiến thuật vùng xám của Trung Quốc là nhằm tiêu hao, bào mòn ý chí và sự cảnh giác của Đài Loan bằng những hành động có tính toán nhưng không vượt quá ngưỡng chiến tranh. Tuy nhiên, việc Đài Bắc kiên định đầu tư vào lực lượng tuần duyên cho thấy một sự quyết đoán bền bỉ trong việc khẳng định chủ quyền và quyền tài phán trên biển. Ở Eo biển Đài Loan - nơi rủi ro vẫn không ngừng - các tàu thân trắng của Đài Loan trở thành mỏ neo của sức phục hồi dân chủ. Sự tích cực của lực lượng bảo vệ bờ biển Đài Loan cho thấy quyết tâm không lay chuyển của một cường quốc tầm trung với năng lực vừa phải nhưng có năng lực nhằm bảo vệ các lợi ích hàng hải của mình, duy trì trật tự dựa trên luật lệ và đóng góp có ý nghĩa vào an ninh và ổn định khu vực.

*Ghi chú của VSF: Phiên bản tiếng Anh của bài viết đã được xuất bản trên “Young Leaders Blog” thuộc Pacific Forum với tiêu đề “Taiwan’s Coast Guard: Countering China’s Gray-Zone Actions”. Bài viết này do đội ngũ VSF dịch với sự chấp thuận của các tác giả.