Vụ Jimmy Lai: Bước ngoặt lịch sử và sự tái cấu trúc thể chế tư pháp Hồng Kông
Bản án dành cho Jimmy Lai là dấu chấm hết cho nền dân chủ tại Hồng Kông.
Bước ngoặt lịch sử đối với quán tính thể chế của Hồng Kông
Trước khi Trung Quốc ban hành Luật An ninh Quốc gia (NSL), đời sống chính trị - xã hội tại Hồng Kông được duy trì tương đối ổn định nhờ truyền thống thông luật (common law), nguyên tắc thượng tôn pháp luật và nền tư pháp độc lập được bảo đảm bởi Luật Cơ bản cùng nguyên tắc “một quốc gia, hai chế độ” (one country, two systems). Luật Cơ bản trao cho Hồng Kông quyền tư pháp độc lập và quyền xét xử chung thẩm (Điều 19), cấm cơ quan trung ương can thiệp vào các vấn đề thuộc quyền tự trị của đặc khu Hồng Kông (Điều 22), đồng thời cho phép Tòa Phúc thẩm Chung thẩm (CFA) mời thẩm phán từ các nước theo hệ thống thông luật khác tham gia xét xử (Điều 82), góp phần củng cố uy tín quốc tế của hệ thống tư pháp.
Dẫu vậy, Luật Cơ bản vẫn chứa đựng những điểm bất cập liên quan đến quan hệ giữa quyền tự trị của Hồng Kông và thẩm quyền của trung ương. Điều 18 cho phép Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (NPCSC) áp dụng luật quốc gia tại Hồng Kông trong một số lĩnh vực, còn Điều 158 trao cho NPCSC quyền diễn giải tối hậu Luật Cơ bản. Vì vậy, CFA là tòa án cao nhất của Hồng Kông, nhưng lại không có thẩm quyền kiểm soát các quyết định của NPCSC. Trong các tranh chấp giữa Đặc khu và trung ương, quyền diễn giải của NPCSC trên thực tế vẫn giữ vị trí tối cao.
Hơn hai thập niên từ khi Anh trao trả Hồng Kông cho Trung Quốc (1997-2019), mô hình “một quốc gia, hai chế độ” nhìn chung vẫn vận hành theo quỹ đạo được thiết lập bởi Luật Cơ bản, mặc dù liên tục xuất hiện những căng thẳng giữa chính quyền Hồng Kông, Bắc Kinh và các lực lượng dân chủ. Các tranh cãi xoay quanh dự luật Điều 23 năm 2003, phong trào Ô Dù năm 2014 và phong trào phản đối Dự luật Dẫn độ năm 2019 cho thấy xung đột ngày càng gia tăng giữa yêu cầu duy trì quyền tự trị và xu hướng mở rộng kiểm soát của chính quyền trung ương. Trong bối cảnh đó, việc Bắc Kinh trực tiếp ban hành NSL vào tháng 6/2020, thay vì chờ Hội đồng Lập pháp Hồng Kông hoàn tất nghĩa vụ lập pháp theo Điều 23 của Luật Cơ bản, đã đánh dấu sự thay đổi căn bản trong cấu trúc thể chế của Đặc khu, mở ra một giai đoạn phát triển mới trong quan hệ giữa Hồng Kông và chính quyền trung ương.
Theo chủ nghĩa thể chế lịch sử (historical institutionalism), sự phát triển của thể chế diễn ra qua hai giai đoạn: (1) ổn định nhờ phụ thuộc quỹ đạo (path dependence) và (2) thay đổi tại các bước ngoặt lịch sử (critical junctures). Trong giai đoạn đầu, các quyết định quá khứ tạo ra hiệu ứng khóa chặt (lock-in), khiến các tác nhân tiếp tục duy trì thiết chế hiện hữu do lợi ích tích lũy và chi phí thay đổi ngày càng cao. Đồng thời, thể chế cũng phản ánh quan hệ quyền lực khi các nhóm hưởng lợi có động cơ bảo vệ trật tự hiện hành. Ngược lại, bước ngoặt lịch sử là giai đoạn ngắn khi các ràng buộc thể chế tạm thời suy yếu, tạo điều kiện cho những quyết định quan trọng mang tính căn bản, từ đó hình thành một quỹ đạo phát triển mới và khó đảo ngược.
Các cuộc biểu tình năm 2019 đã trở thành bước ngoặt lịch sử cho Hồng Kông khi Bắc Kinh xem đây là vấn đề chủ quyền và an ninh quốc gia, dẫn đến hành động trực tiếp áp đặt NSL năm 2020 mà không thông qua cơ quan lập pháp Hồng Kông; việc này đã phá vỡ quỹ đạo thể chế trước đó và mở ra một trật tự pháp lý mới ưu tiên an ninh quốc gia.
NSL đáp ứng hai tiêu chí của một bước ngoặt lịch sử. Thứ nhất, về cú nhảy xác suất (probability jump), đạo luật đã phá vỡ quỹ đạo tự trị được duy trì từ năm 1997. Trong hơn hai thập niên, việc Hồng Kông chưa thể hoàn tất nghĩa vụ lập pháp theo Điều 23 của Luật Cơ bản cùng các giới hạn của Luật Cơ bản đã tạo nên một “bức tường lửa” pháp lý giữa hệ thống pháp luật Hồng Kông và Trung Quốc đại lục. Tuy nhiên, sau khủng hoảng năm 2019, NPCSC trực tiếp ban hành NSL vào năm 2020, vượt qua cơ chế lập pháp của Đặc khu và chuyển Hồng Kông sang một quỹ đạo mới với mức độ kiểm soát trực tiếp lớn hơn và chặt chẽ từ Bắc Kinh. Thứ hai, về đòn bẩy thời gian (temporal leverage), NSL được ban hành và có hiệu lực chỉ trong hơn một tháng nhưng tạo ra những thay đổi lâu dài đối với hệ thống tư pháp, từ cơ chế chỉ định thẩm phán (Điều 44), tiêu chuẩn bảo lãnh (Điều 42), phương thức xét xử (Điều 46), cho đến mối quan hệ giữa tòa án Hồng Kông và các thiết chế an ninh quốc gia của Bắc Kinh (Điều 55).
Ảnh hưởng từ sự chuyển đổi thể chế do NSL tạo ra không chỉ dừng lại ở việc định hình lại mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và Hồng Kông, mà còn biểu hiện rõ nét qua cách thức tác động lên các cá nhân cùng tổ chức trong xã hội dân sự. Trong số đó, vụ án của Jimmy Lai - một trong những nhân vật đầu tiên bị truy tố dưới đạo luật này - chính là một trường hợp điển hình để quan sát cách thức NSL được triển khai trên thực tế.
Bản án của Jimmy Lai
Jimmy Lai (Lai Chee-ying) sinh ra ở Trung Quốc và vượt biên sang Hồng Kông từ năm 12 tuổi, gầy dựng sự nghiệp từ ngành may mặc với thương hiệu Giordano. Sau sự kiện Thiên An Môn năm 1989, ông chuyển hướng sang lĩnh vực truyền thông với niềm tin rằng báo chí là công cụ bảo vệ tự do và quyền được tiếp cận thông tin của công chúng. Jimmy Lai lần lượt thành lập Next Magazine (1990) và Apple Daily (1995) - tờ báo nổi tiếng với lập trường ủng hộ dân chủ, thường xuyên chỉ trích chính quyền Hồng Kông cũng như Bắc Kinh.
Trong các phong trào biểu tình phản đối, Jimmy Lai liên tục công khai ủng hộ phe dân chủ. Sau khi NSL có hiệu lực, Jimmy Lai công khai chỉ trích đạo luật này là “hồi chuông báo tử” (death knell) cho nền tự do và pháp trị của đặc khu.
Ngày 10/8/2020, Jimmy Lai bị bắt tại nhà riêng vì nghi ngờ vi phạm NSL. Đến ngày 11/12 cùng năm, ông chính thức bị truy tố với hai tội danh âm mưu cấu kết với thế lực nước ngoài và một tội âm mưu xuất bản tài liệu mang tính kích động. Mặc dù ông được Tòa án Tối cao Hồng Kông (High Court) cho bảo lãnh 12 ngày sau khi bị truy tố, quyết định này nhanh chóng bị CFA hủy bỏ vào ngày 31/12 sau kháng cáo của Bộ Tư pháp, và ông bị tạm giam liên tục kể từ đó. Suốt quá trình chờ xét xử theo NSL, Jimmy Lai còn phải đối mặt với hàng loạt bản án khác, liên quan tới những đợt biểu tình bùng phát vào năm 2019 và cáo buộc gian lận liên quan tới hợp đồng thuê trụ sở làm việc của tập đoàn Next Digital.
Trong suốt quá trình đó, sự hạn chế trong quyền lựa chọn luật sư bào chữa đã trở thành một điểm bất lợi cho Lai. Ban đầu, tháng 11/2022, CFA cho phép Jimmy Lai thuê luật sư người Anh Tim Owen tham gia bào chữa. Tuy nhiên, sau khi Trưởng Đặc khu John Lee yêu cầu Bắc Kinh làm rõ cách áp dụng NSL, NPCSC đã ban hành diễn giải Điều 14 và Điều 47 của đạo luật vào ngày 30/12/2022. Diễn giải này trao cho Trưởng Đặc khu thẩm quyền chứng nhận các vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia trong trường hợp có luật sư nước ngoài tham gia tố tụng, qua đó khiến Tim Owen không thể tiếp tục bào chữa cho Jimmy Lai.
Sau nhiều lần trì hoãn, phiên tòa xét xử Jimmy Lai theo NSL chính thức bắt đầu ngày 18/12/2023 tại Tòa án Tối cao Hồng Kông. Khác với thông lệ xét xử các trọng tội theo hệ thống thông luật Hồng Kông, vụ án không được xét xử bởi bồi thẩm đoàn mà do hội đồng ba thẩm phán được Trưởng Đặc khu chỉ định theo Điều 44 của NSL. Quyết định không thành lập bồi thẩm đoàn được Bộ trưởng Tư pháp đưa ra theo Điều 46 của NSL với lý do bảo vệ an toàn của bồi thẩm viên và gia đình họ, tránh nguy cơ cản trở hoạt động tư pháp, đồng thời do vụ án có yếu tố nước ngoài. Tại đây, Jimmy Lai bị truy tố về hai tội âm mưu cấu kết với thế lực nước ngoài và một tội âm mưu xuất bản tài liệu mang tính kích động. Ngày 2/1/2024, ông phủ nhận toàn bộ cáo buộc, khẳng định các hoạt động của mình thuộc phạm vi tự do báo chí và tự do ngôn luận.
Từ 20/11/2024 - 6/3/2025, Jimmy Lai trực tiếp ra làm chứng trong 52 ngày. Đến ngày 28/8/2025, phiên tòa kết thúc sau 156 ngày điều trần, hội đồng xét xử nghị án. Ngày 15/12/2025, Tòa án Tối cao Hồng Kông tuyên Jimmy Lai có tội đối với các cáo buộc về cấu kết với thế lực nước ngoài và xuất bản tài liệu mang tính kích động.
Ngày 9/2/2026, Jimmy Lai bị tuyên phạt 20 năm tù vì các tội danh âm mưu cấu kết với thế lực nước ngoài và âm mưu xuất bản tài liệu mang tính kích động. Bản án khép lại vụ truy tố an ninh quốc gia có ảnh hưởng quốc tế lớn nhất kể từ khi NSL có hiệu lực.
Phản ứng quốc tế
Bản án đối với Jimmy Lai nhanh chóng trở thành tâm điểm chỉ trích của cộng đồng quốc tế và được xem là phép thử đối với cam kết của Hồng Kông về pháp quyền, tự do báo chí và mô hình “nhất quốc lưỡng chế” (một quốc gia, hai chế độ).
Mỹ lên án mạnh mẽ bản án 20 năm tù đối với Jimmy Lai. Trong tuyên bố ngày 9/2, Ngoại trưởng Marco Rubio gọi đây là một “kết cục bất công và bi thảm”, cho rằng bản án cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng “đi đến những mức độ phi thường để bịt miệng những người đấu tranh cho các quyền tự do cơ bản tại Hồng Kông”, đồng thời cáo buộc Trung Quốc đã gạt bỏ các cam kết quốc tế trong Tuyên bố chung Trung - Anh năm 1984. Mỹ cũng kêu gọi chính quyền Hồng Kông trả tự do cho Jimmy Lai vì lý do nhân đạo.
Liên hiệp châu Âu (EU) nhận định vụ truy tố Jimmy Lai và các cựu lãnh đạo Apple Daily mang động cơ chính trị, làm tổn hại uy tín quốc tế của Hồng Kông. Anitta Hipper, người phát ngôn về Đối ngoại và Chính sách An ninh của EU, kêu gọi chính quyền Hồng Kông chấm dứt việc truy tố các nhà báo và khôi phục niềm tin đối với tự do báo chí - một trong những nền tảng tạo nên vị thế của Hồng Kông như một trung tâm tài chính quốc tế.
Vương quốc Anh cũng bày tỏ quan ngại sâu sắc trước bản án. Ngoại trưởng Yvette Cooper cho rằng mức án 20 năm đối với Jimmy Lai, khi ông đã 78 tuổi, “trên thực tế tương đương với án tù chung thân”, đồng thời kêu gọi chính quyền Hồng Kông trả tự do cho ông vì lý do nhân đạo, bởi tình trạng sức khỏe của Jimmy Lai ngày càng suy giảm.
Đài Loan lên án bản án và cho rằng trường hợp của Jimmy Lai phản ánh quá trình thu hẹp các quyền tự do tại Hồng Kông sau khi NSL có hiệu lực. Hội đồng Đại lục sự vụ (Mainland Affairs Council) kêu gọi người dân Đài Loan coi kinh nghiệm của Hồng Kông là bài học về việc bảo vệ các quyền tự do và thể chế dân chủ.
Nhiều tổ chức quốc tế về nhân quyền và tự do báo chí cũng đồng loạt lên án vụ án. Reporters Without Borders nhận định bản án đánh dấu “sự sụp đổ hoàn toàn của tự do báo chí tại Hồng Kông”; Committee to Protect Journalists kêu gọi trả tự do ngay lập tức cho Jimmy Lai; trong khi Human Rights Watch mô tả mức án 20 năm tù là “tàn nhẫn và vô cùng bất công”, đồng thời cho rằng đây có thể trở thành một án tù chung thân đối với một người đã 78 tuổi và đang mắc nhiều bệnh mạn tính, bao gồm đái tháo đường, tăng huyết áp và rối loạn nhịp tim.
Jimmy Lai vẫn tiếp tục nhận được sự ghi nhận từ cộng đồng quốc tế. Tháng 4, ông được Deutsche Welle trao giải thưởng Tự do Ngôn luận (Freedom of Speech Award) nhằm tôn vinh sự kiên định trong việc bảo vệ tự do báo chí và các giá trị dân chủ, đồng thời ghi nhận vai trò của Apple Daily như một biểu tượng của báo chí độc lập tại Hồng Kông.
Ngược lại, chính quyền Hồng Kông và Bắc Kinh bác bỏ toàn bộ các chỉ trích từ bên ngoài. Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định Jimmy Lai là nhân vật “chống Trung Quốc, gây rối Hồng Kông”, nhấn mạnh việc truy tố hoàn toàn dựa trên pháp luật và không liên quan đến tự do báo chí hay tự do ngôn luận. Trưởng Đặc khu Hồng Kông John Lee xem bản án là “một kết quả hết sức đáng hoan nghênh” (very gratifying), cho rằng Jimmy Lai đã sử dụng Apple Daily để kích động hận thù, bóp méo sự thật và kêu gọi các thế lực bên ngoài áp đặt trừng phạt đối với Trung Quốc và Hồng Kông. Theo ông, mức án 20 năm tù thể hiện rằng “pháp quyền được duy trì và công lý được thực thi”. Đáng chú ý, John Lee là ứng cử viên duy nhất cho đợt bầu cử Trưởng đặc khu năm 2022 vì đáp ứng tiêu chí thân Bắc Kinh.
Điều kiện thể chế của quá trình tái cấu trúc tư pháp
Vụ án Jimmy Lai cho thấy những thay đổi của hệ thống tư pháp sau năm 2020 không chỉ xuất phát từ các quy định mới của NSL mà còn phản ánh sự thay đổi của chính môi trường thể chế mà hệ thống tư pháp vận hành. Câu hỏi đặt ra là vì sao quán tính của hệ thống thông luật Hồng Kông, vốn được duy trì trong nhiều thập niên, lại không đủ khả năng chống lại quá trình tái cấu trúc này.
Trước hết, Bắc Kinh có ưu thế hiến định khi quyền diễn giải của NPCSC (Điều 158 Luật Cơ bản) cho phép điều chỉnh trực tiếp các quyết định tư pháp của Hồng Kông trong các vấn đề an ninh quốc gia.
Bên cạnh đó, khả năng kháng cự của các thiết chế Hồng Kông cũng suy giảm đáng kể do sự vắng mặt các tác nhân có quyền phủ quyết (veto players). Khi NSL được ban hành, các tác nhân này đã lần lượt bị vô hiệu hóa: phe đối lập trong Hội đồng Lập pháp bị loại bỏ sau cải cách bầu cử năm 2021, nhiều tổ chức xã hội dân sự và cơ quan báo chí độc lập giải thể, trong khi nhiều luật sư và nhà hoạt động dân chủ bị truy tố hoặc rời khỏi Hồng Kông. Sự suy yếu của các cơ chế phủ quyết này tạo điều kiện để quá trình tái cấu trúc thể chế diễn ra với rất ít lực cản.
Một yếu tố quan trọng khác là sự bất cân xứng về quyền lực giữa hai phía. Đối với chính quyền trung ương, việc tăng cường kiểm soát Hồng Kông là ưu tiên hàng đầu, khiến Bắc Kinh sẵn sàng chấp nhận các hao tổn về ngoại giao, danh tiếng quốc tế và quan hệ với các nước phương Tây để đạt được mục tiêu này.
Trái lại, hệ thống tư pháp Hồng Kông không sở hữu những công cụ tương xứng để bảo vệ tính tự chủ của mình. Trong khuôn khổ hiến định hiện hành, các tòa án chỉ có thể phản ứng thông qua việc diễn giải và áp dụng pháp luật, chứ không có thẩm quyền phủ quyết đối với các quyết định của NPCSC hoặc tuyên bố NSL là vi hiến. Điều này tạo ra sự mất cân bằng căn bản giữa một bên nắm giữ quyền lực lập hiến và quyền diễn giải tối hậu với một bên chỉ có quyền thực thi và giải thích pháp luật trong phạm vi đã được xác lập.
***
Từ góc nhìn của chủ nghĩa thể chế lịch sử, sự chuyển đổi của hệ thống tư pháp Hồng Kông sau năm 2020 là kết quả của một bước ngoặt lịch sử làm phá vỡ quỹ đạo thể chế vốn được duy trì trong nhiều thập niên. Điều này cho thấy không phải mọi biến động chính trị đều tạo ra đứt gãy thể chế; chỉ những can thiệp tác động trực tiếp đến các cơ chế tái sản xuất cốt lõi của hệ thống mới có thể làm thay đổi quỹ đạo phát triển một cách căn bản. Trong trường hợp Hồng Kông, NSL năm 2020 đã tái định hình chính những cơ chế từng bảo đảm tính ổn định của nền tư pháp thông luật trong hơn hai thập niên qua, đồng thời mở ra một trật tự pháp lý mới, với an ninh quốc gia giữ vị trí trung tâm trong các ưu tiên chính trị.
Trong bối cảnh đó, vụ án Jimmy Lai là thước đo cho mức độ tái cấu trúc của tự do ngôn luận, pháp quyền và không gian hoạt động chính trị tại Đặc khu. Từ chế độ bảo lãnh, quyền lựa chọn luật sư, cơ chế chỉ định thẩm phán cho đến việc xét xử không có bồi thẩm đoàn, vụ án này quy tụ hầu hết những thay đổi quan trọng mà NSL tạo ra trong thực tiễn. Vì vậy, vụ Jimmy Lai là một trường hợp tiêu biểu để quan sát cách một bước ngoặt thể chế được hiện thực hóa qua hệ thống tư pháp, đồng thời cho thấy bài học của việc sử dụng sự đe dọa và cưỡng chế như một phương thức kiểm soát chính trị.
Lê Nguyễn Anh Thy - Khoa Lịch sử và Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh. Mối quan tâm của Thy là di sản thuộc địa và hậu chiến, quyền lực mềm và ngoại giao văn hóa.
Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.
Bước ngoặt lịch sử đối với quán tính thể chế của Hồng Kông
Trước khi Trung Quốc ban hành Luật An ninh Quốc gia (NSL), đời sống chính trị - xã hội tại Hồng Kông được duy trì tương đối ổn định nhờ truyền thống thông luật (common law), nguyên tắc thượng tôn pháp luật và nền tư pháp độc lập được bảo đảm bởi Luật Cơ bản cùng nguyên tắc “một quốc gia, hai chế độ” (one country, two systems). Luật Cơ bản trao cho Hồng Kông quyền tư pháp độc lập và quyền xét xử chung thẩm (Điều 19), cấm cơ quan trung ương can thiệp vào các vấn đề thuộc quyền tự trị của đặc khu Hồng Kông (Điều 22), đồng thời cho phép Tòa Phúc thẩm Chung thẩm (CFA) mời thẩm phán từ các nước theo hệ thống thông luật khác tham gia xét xử (Điều 82), góp phần củng cố uy tín quốc tế của hệ thống tư pháp.
Dẫu vậy, Luật Cơ bản vẫn chứa đựng những điểm bất cập liên quan đến quan hệ giữa quyền tự trị của Hồng Kông và thẩm quyền của trung ương. Điều 18 cho phép Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (NPCSC) áp dụng luật quốc gia tại Hồng Kông trong một số lĩnh vực, còn Điều 158 trao cho NPCSC quyền diễn giải tối hậu Luật Cơ bản. Vì vậy, CFA là tòa án cao nhất của Hồng Kông, nhưng lại không có thẩm quyền kiểm soát các quyết định của NPCSC. Trong các tranh chấp giữa Đặc khu và trung ương, quyền diễn giải của NPCSC trên thực tế vẫn giữ vị trí tối cao.
Hơn hai thập niên từ khi Anh trao trả Hồng Kông cho Trung Quốc (1997-2019), mô hình “một quốc gia, hai chế độ” nhìn chung vẫn vận hành theo quỹ đạo được thiết lập bởi Luật Cơ bản, mặc dù liên tục xuất hiện những căng thẳng giữa chính quyền Hồng Kông, Bắc Kinh và các lực lượng dân chủ. Các tranh cãi xoay quanh dự luật Điều 23 năm 2003, phong trào Ô Dù năm 2014 và phong trào phản đối Dự luật Dẫn độ năm 2019 cho thấy xung đột ngày càng gia tăng giữa yêu cầu duy trì quyền tự trị và xu hướng mở rộng kiểm soát của chính quyền trung ương. Trong bối cảnh đó, việc Bắc Kinh trực tiếp ban hành NSL vào tháng 6/2020, thay vì chờ Hội đồng Lập pháp Hồng Kông hoàn tất nghĩa vụ lập pháp theo Điều 23 của Luật Cơ bản, đã đánh dấu sự thay đổi căn bản trong cấu trúc thể chế của Đặc khu, mở ra một giai đoạn phát triển mới trong quan hệ giữa Hồng Kông và chính quyền trung ương.
Theo chủ nghĩa thể chế lịch sử (historical institutionalism), sự phát triển của thể chế diễn ra qua hai giai đoạn: (1) ổn định nhờ phụ thuộc quỹ đạo (path dependence) và (2) thay đổi tại các bước ngoặt lịch sử (critical junctures). Trong giai đoạn đầu, các quyết định quá khứ tạo ra hiệu ứng khóa chặt (lock-in), khiến các tác nhân tiếp tục duy trì thiết chế hiện hữu do lợi ích tích lũy và chi phí thay đổi ngày càng cao. Đồng thời, thể chế cũng phản ánh quan hệ quyền lực khi các nhóm hưởng lợi có động cơ bảo vệ trật tự hiện hành. Ngược lại, bước ngoặt lịch sử là giai đoạn ngắn khi các ràng buộc thể chế tạm thời suy yếu, tạo điều kiện cho những quyết định quan trọng mang tính căn bản, từ đó hình thành một quỹ đạo phát triển mới và khó đảo ngược.
Các cuộc biểu tình năm 2019 đã trở thành bước ngoặt lịch sử cho Hồng Kông khi Bắc Kinh xem đây là vấn đề chủ quyền và an ninh quốc gia, dẫn đến hành động trực tiếp áp đặt NSL năm 2020 mà không thông qua cơ quan lập pháp Hồng Kông; việc này đã phá vỡ quỹ đạo thể chế trước đó và mở ra một trật tự pháp lý mới ưu tiên an ninh quốc gia.
NSL đáp ứng hai tiêu chí của một bước ngoặt lịch sử. Thứ nhất, về cú nhảy xác suất (probability jump), đạo luật đã phá vỡ quỹ đạo tự trị được duy trì từ năm 1997. Trong hơn hai thập niên, việc Hồng Kông chưa thể hoàn tất nghĩa vụ lập pháp theo Điều 23 của Luật Cơ bản cùng các giới hạn của Luật Cơ bản đã tạo nên một “bức tường lửa” pháp lý giữa hệ thống pháp luật Hồng Kông và Trung Quốc đại lục. Tuy nhiên, sau khủng hoảng năm 2019, NPCSC trực tiếp ban hành NSL vào năm 2020, vượt qua cơ chế lập pháp của Đặc khu và chuyển Hồng Kông sang một quỹ đạo mới với mức độ kiểm soát trực tiếp lớn hơn và chặt chẽ từ Bắc Kinh. Thứ hai, về đòn bẩy thời gian (temporal leverage), NSL được ban hành và có hiệu lực chỉ trong hơn một tháng nhưng tạo ra những thay đổi lâu dài đối với hệ thống tư pháp, từ cơ chế chỉ định thẩm phán (Điều 44), tiêu chuẩn bảo lãnh (Điều 42), phương thức xét xử (Điều 46), cho đến mối quan hệ giữa tòa án Hồng Kông và các thiết chế an ninh quốc gia của Bắc Kinh (Điều 55).
Ảnh hưởng từ sự chuyển đổi thể chế do NSL tạo ra không chỉ dừng lại ở việc định hình lại mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và Hồng Kông, mà còn biểu hiện rõ nét qua cách thức tác động lên các cá nhân cùng tổ chức trong xã hội dân sự. Trong số đó, vụ án của Jimmy Lai - một trong những nhân vật đầu tiên bị truy tố dưới đạo luật này - chính là một trường hợp điển hình để quan sát cách thức NSL được triển khai trên thực tế.
Bản án của Jimmy Lai
Jimmy Lai (Lai Chee-ying) sinh ra ở Trung Quốc và vượt biên sang Hồng Kông từ năm 12 tuổi, gầy dựng sự nghiệp từ ngành may mặc với thương hiệu Giordano. Sau sự kiện Thiên An Môn năm 1989, ông chuyển hướng sang lĩnh vực truyền thông với niềm tin rằng báo chí là công cụ bảo vệ tự do và quyền được tiếp cận thông tin của công chúng. Jimmy Lai lần lượt thành lập Next Magazine (1990) và Apple Daily (1995) - tờ báo nổi tiếng với lập trường ủng hộ dân chủ, thường xuyên chỉ trích chính quyền Hồng Kông cũng như Bắc Kinh.
Trong các phong trào biểu tình phản đối, Jimmy Lai liên tục công khai ủng hộ phe dân chủ. Sau khi NSL có hiệu lực, Jimmy Lai công khai chỉ trích đạo luật này là “hồi chuông báo tử” (death knell) cho nền tự do và pháp trị của đặc khu.
Ngày 10/8/2020, Jimmy Lai bị bắt tại nhà riêng vì nghi ngờ vi phạm NSL. Đến ngày 11/12 cùng năm, ông chính thức bị truy tố với hai tội danh âm mưu cấu kết với thế lực nước ngoài và một tội âm mưu xuất bản tài liệu mang tính kích động. Mặc dù ông được Tòa án Tối cao Hồng Kông (High Court) cho bảo lãnh 12 ngày sau khi bị truy tố, quyết định này nhanh chóng bị CFA hủy bỏ vào ngày 31/12 sau kháng cáo của Bộ Tư pháp, và ông bị tạm giam liên tục kể từ đó. Suốt quá trình chờ xét xử theo NSL, Jimmy Lai còn phải đối mặt với hàng loạt bản án khác, liên quan tới những đợt biểu tình bùng phát vào năm 2019 và cáo buộc gian lận liên quan tới hợp đồng thuê trụ sở làm việc của tập đoàn Next Digital.
Trong suốt quá trình đó, sự hạn chế trong quyền lựa chọn luật sư bào chữa đã trở thành một điểm bất lợi cho Lai. Ban đầu, tháng 11/2022, CFA cho phép Jimmy Lai thuê luật sư người Anh Tim Owen tham gia bào chữa. Tuy nhiên, sau khi Trưởng Đặc khu John Lee yêu cầu Bắc Kinh làm rõ cách áp dụng NSL, NPCSC đã ban hành diễn giải Điều 14 và Điều 47 của đạo luật vào ngày 30/12/2022. Diễn giải này trao cho Trưởng Đặc khu thẩm quyền chứng nhận các vấn đề liên quan đến an ninh quốc gia trong trường hợp có luật sư nước ngoài tham gia tố tụng, qua đó khiến Tim Owen không thể tiếp tục bào chữa cho Jimmy Lai.
Sau nhiều lần trì hoãn, phiên tòa xét xử Jimmy Lai theo NSL chính thức bắt đầu ngày 18/12/2023 tại Tòa án Tối cao Hồng Kông. Khác với thông lệ xét xử các trọng tội theo hệ thống thông luật Hồng Kông, vụ án không được xét xử bởi bồi thẩm đoàn mà do hội đồng ba thẩm phán được Trưởng Đặc khu chỉ định theo Điều 44 của NSL. Quyết định không thành lập bồi thẩm đoàn được Bộ trưởng Tư pháp đưa ra theo Điều 46 của NSL với lý do bảo vệ an toàn của bồi thẩm viên và gia đình họ, tránh nguy cơ cản trở hoạt động tư pháp, đồng thời do vụ án có yếu tố nước ngoài. Tại đây, Jimmy Lai bị truy tố về hai tội âm mưu cấu kết với thế lực nước ngoài và một tội âm mưu xuất bản tài liệu mang tính kích động. Ngày 2/1/2024, ông phủ nhận toàn bộ cáo buộc, khẳng định các hoạt động của mình thuộc phạm vi tự do báo chí và tự do ngôn luận.
Từ 20/11/2024 - 6/3/2025, Jimmy Lai trực tiếp ra làm chứng trong 52 ngày. Đến ngày 28/8/2025, phiên tòa kết thúc sau 156 ngày điều trần, hội đồng xét xử nghị án. Ngày 15/12/2025, Tòa án Tối cao Hồng Kông tuyên Jimmy Lai có tội đối với các cáo buộc về cấu kết với thế lực nước ngoài và xuất bản tài liệu mang tính kích động.
Ngày 9/2/2026, Jimmy Lai bị tuyên phạt 20 năm tù vì các tội danh âm mưu cấu kết với thế lực nước ngoài và âm mưu xuất bản tài liệu mang tính kích động. Bản án khép lại vụ truy tố an ninh quốc gia có ảnh hưởng quốc tế lớn nhất kể từ khi NSL có hiệu lực.
Phản ứng quốc tế
Bản án đối với Jimmy Lai nhanh chóng trở thành tâm điểm chỉ trích của cộng đồng quốc tế và được xem là phép thử đối với cam kết của Hồng Kông về pháp quyền, tự do báo chí và mô hình “nhất quốc lưỡng chế” (một quốc gia, hai chế độ).
Mỹ lên án mạnh mẽ bản án 20 năm tù đối với Jimmy Lai. Trong tuyên bố ngày 9/2, Ngoại trưởng Marco Rubio gọi đây là một “kết cục bất công và bi thảm”, cho rằng bản án cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng “đi đến những mức độ phi thường để bịt miệng những người đấu tranh cho các quyền tự do cơ bản tại Hồng Kông”, đồng thời cáo buộc Trung Quốc đã gạt bỏ các cam kết quốc tế trong Tuyên bố chung Trung - Anh năm 1984. Mỹ cũng kêu gọi chính quyền Hồng Kông trả tự do cho Jimmy Lai vì lý do nhân đạo.
Liên hiệp châu Âu (EU) nhận định vụ truy tố Jimmy Lai và các cựu lãnh đạo Apple Daily mang động cơ chính trị, làm tổn hại uy tín quốc tế của Hồng Kông. Anitta Hipper, người phát ngôn về Đối ngoại và Chính sách An ninh của EU, kêu gọi chính quyền Hồng Kông chấm dứt việc truy tố các nhà báo và khôi phục niềm tin đối với tự do báo chí - một trong những nền tảng tạo nên vị thế của Hồng Kông như một trung tâm tài chính quốc tế.
Vương quốc Anh cũng bày tỏ quan ngại sâu sắc trước bản án. Ngoại trưởng Yvette Cooper cho rằng mức án 20 năm đối với Jimmy Lai, khi ông đã 78 tuổi, “trên thực tế tương đương với án tù chung thân”, đồng thời kêu gọi chính quyền Hồng Kông trả tự do cho ông vì lý do nhân đạo, bởi tình trạng sức khỏe của Jimmy Lai ngày càng suy giảm.
Đài Loan lên án bản án và cho rằng trường hợp của Jimmy Lai phản ánh quá trình thu hẹp các quyền tự do tại Hồng Kông sau khi NSL có hiệu lực. Hội đồng Đại lục sự vụ (Mainland Affairs Council) kêu gọi người dân Đài Loan coi kinh nghiệm của Hồng Kông là bài học về việc bảo vệ các quyền tự do và thể chế dân chủ.
Nhiều tổ chức quốc tế về nhân quyền và tự do báo chí cũng đồng loạt lên án vụ án. Reporters Without Borders nhận định bản án đánh dấu “sự sụp đổ hoàn toàn của tự do báo chí tại Hồng Kông”; Committee to Protect Journalists kêu gọi trả tự do ngay lập tức cho Jimmy Lai; trong khi Human Rights Watch mô tả mức án 20 năm tù là “tàn nhẫn và vô cùng bất công”, đồng thời cho rằng đây có thể trở thành một án tù chung thân đối với một người đã 78 tuổi và đang mắc nhiều bệnh mạn tính, bao gồm đái tháo đường, tăng huyết áp và rối loạn nhịp tim.
Jimmy Lai vẫn tiếp tục nhận được sự ghi nhận từ cộng đồng quốc tế. Tháng 4, ông được Deutsche Welle trao giải thưởng Tự do Ngôn luận (Freedom of Speech Award) nhằm tôn vinh sự kiên định trong việc bảo vệ tự do báo chí và các giá trị dân chủ, đồng thời ghi nhận vai trò của Apple Daily như một biểu tượng của báo chí độc lập tại Hồng Kông.
Ngược lại, chính quyền Hồng Kông và Bắc Kinh bác bỏ toàn bộ các chỉ trích từ bên ngoài. Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định Jimmy Lai là nhân vật “chống Trung Quốc, gây rối Hồng Kông”, nhấn mạnh việc truy tố hoàn toàn dựa trên pháp luật và không liên quan đến tự do báo chí hay tự do ngôn luận. Trưởng Đặc khu Hồng Kông John Lee xem bản án là “một kết quả hết sức đáng hoan nghênh” (very gratifying), cho rằng Jimmy Lai đã sử dụng Apple Daily để kích động hận thù, bóp méo sự thật và kêu gọi các thế lực bên ngoài áp đặt trừng phạt đối với Trung Quốc và Hồng Kông. Theo ông, mức án 20 năm tù thể hiện rằng “pháp quyền được duy trì và công lý được thực thi”. Đáng chú ý, John Lee là ứng cử viên duy nhất cho đợt bầu cử Trưởng đặc khu năm 2022 vì đáp ứng tiêu chí thân Bắc Kinh.
Điều kiện thể chế của quá trình tái cấu trúc tư pháp
Vụ án Jimmy Lai cho thấy những thay đổi của hệ thống tư pháp sau năm 2020 không chỉ xuất phát từ các quy định mới của NSL mà còn phản ánh sự thay đổi của chính môi trường thể chế mà hệ thống tư pháp vận hành. Câu hỏi đặt ra là vì sao quán tính của hệ thống thông luật Hồng Kông, vốn được duy trì trong nhiều thập niên, lại không đủ khả năng chống lại quá trình tái cấu trúc này.
Trước hết, Bắc Kinh có ưu thế hiến định khi quyền diễn giải của NPCSC (Điều 158 Luật Cơ bản) cho phép điều chỉnh trực tiếp các quyết định tư pháp của Hồng Kông trong các vấn đề an ninh quốc gia.
Bên cạnh đó, khả năng kháng cự của các thiết chế Hồng Kông cũng suy giảm đáng kể do sự vắng mặt các tác nhân có quyền phủ quyết (veto players). Khi NSL được ban hành, các tác nhân này đã lần lượt bị vô hiệu hóa: phe đối lập trong Hội đồng Lập pháp bị loại bỏ sau cải cách bầu cử năm 2021, nhiều tổ chức xã hội dân sự và cơ quan báo chí độc lập giải thể, trong khi nhiều luật sư và nhà hoạt động dân chủ bị truy tố hoặc rời khỏi Hồng Kông. Sự suy yếu của các cơ chế phủ quyết này tạo điều kiện để quá trình tái cấu trúc thể chế diễn ra với rất ít lực cản.
Một yếu tố quan trọng khác là sự bất cân xứng về quyền lực giữa hai phía. Đối với chính quyền trung ương, việc tăng cường kiểm soát Hồng Kông là ưu tiên hàng đầu, khiến Bắc Kinh sẵn sàng chấp nhận các hao tổn về ngoại giao, danh tiếng quốc tế và quan hệ với các nước phương Tây để đạt được mục tiêu này.
Trái lại, hệ thống tư pháp Hồng Kông không sở hữu những công cụ tương xứng để bảo vệ tính tự chủ của mình. Trong khuôn khổ hiến định hiện hành, các tòa án chỉ có thể phản ứng thông qua việc diễn giải và áp dụng pháp luật, chứ không có thẩm quyền phủ quyết đối với các quyết định của NPCSC hoặc tuyên bố NSL là vi hiến. Điều này tạo ra sự mất cân bằng căn bản giữa một bên nắm giữ quyền lực lập hiến và quyền diễn giải tối hậu với một bên chỉ có quyền thực thi và giải thích pháp luật trong phạm vi đã được xác lập.
***
Từ góc nhìn của chủ nghĩa thể chế lịch sử, sự chuyển đổi của hệ thống tư pháp Hồng Kông sau năm 2020 là kết quả của một bước ngoặt lịch sử làm phá vỡ quỹ đạo thể chế vốn được duy trì trong nhiều thập niên. Điều này cho thấy không phải mọi biến động chính trị đều tạo ra đứt gãy thể chế; chỉ những can thiệp tác động trực tiếp đến các cơ chế tái sản xuất cốt lõi của hệ thống mới có thể làm thay đổi quỹ đạo phát triển một cách căn bản. Trong trường hợp Hồng Kông, NSL năm 2020 đã tái định hình chính những cơ chế từng bảo đảm tính ổn định của nền tư pháp thông luật trong hơn hai thập niên qua, đồng thời mở ra một trật tự pháp lý mới, với an ninh quốc gia giữ vị trí trung tâm trong các ưu tiên chính trị.
Trong bối cảnh đó, vụ án Jimmy Lai là thước đo cho mức độ tái cấu trúc của tự do ngôn luận, pháp quyền và không gian hoạt động chính trị tại Đặc khu. Từ chế độ bảo lãnh, quyền lựa chọn luật sư, cơ chế chỉ định thẩm phán cho đến việc xét xử không có bồi thẩm đoàn, vụ án này quy tụ hầu hết những thay đổi quan trọng mà NSL tạo ra trong thực tiễn. Vì vậy, vụ Jimmy Lai là một trường hợp tiêu biểu để quan sát cách một bước ngoặt thể chế được hiện thực hóa qua hệ thống tư pháp, đồng thời cho thấy bài học của việc sử dụng sự đe dọa và cưỡng chế như một phương thức kiểm soát chính trị.
Lê Nguyễn Anh Thy - Khoa Lịch sử và Quan hệ Quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh. Mối quan tâm của Thy là di sản thuộc địa và hậu chiến, quyền lực mềm và ngoại giao văn hóa.
Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.
Từ khoá: Jimmy Lai Hồng Kông dân chủ Luật An ninh Quốc gia Trung Quốc
