Trung Quốc cắt cáp biển Đài Loan: chiến thuật vùng xám tinh vi hơn?

Cắt cáp biển: chiến thuật “vùng xám mới” của Trung Quốc

Là hành động gây hấn phi quân sự và được thiết kế để phục vụ các mục tiêu chính trị mà không làm leo thang thành xung đột vũ trang, chiến thuật vùng xám (grey-zone) đang được Trung Quốc mở rộng nhằm “ngăn chặn, can ngăn hoặc làm giảm bớt lợi thế cạnh tranh của đối thủ và tìm cách gây sức ép buộc Đài Loan, Mỹ và các nước khác hành động theo lợi ích của mình”. 

Chiến thuật vùng xám còn được biết đến với tên gọi “tằm ăn dâu” - ẩn dụ cho âm mưu từng bước thôn tính Đài Loan của Bắc Kinh thông qua gây áp lực toàn diện nhằm khiến Đài Bắc không còn lựa chọn nào khác ngoài việc “thống nhất” với đại lục. Chiến thuật này thường gắn với một trong những ưu tiên trong nghệ thuật dùng binh của Tôn Tử là “khuất phục kẻ thù mà không cần chiến đấu” (to subdue the enemy without fighting).

Trước đây, các hoạt động vùng xám mà Trung Quốc triển khai nhằm làm suy yếu xã hội và chính phủ Đài Loan chủ yếu là: các cuộc tập trận quân sự quy mô lớn và thường xuyên quanh đảo; những nỗ lực quyết liệt nhằm cô lập Đài Loan trên trường quốc tế; biện pháp thuế quan và hạn chế xuất khẩu; cùng các cuộc tấn công mạng và thông tin sai lệch. Gần đây, Bắc Kinh chuyển trọng tâm sang các tuyến cáp biển của Đài Bắc như một phần trong kế hoạch chuẩn bị cho một cuộc phong tỏa – với mục đích cuối cùng là đưa Đài Loan “trở về đất mẹ” Trung Quốc.

Từ tháng 1 đến tháng 3/2025, có năm báo cáo về việc cáp biển của Đài Loan bị đứt, trong đó có hai trường hợp bị nghi ngờ có sự can thiệp của Trung Quốc. Đầu năm 2025, tàu chở hàng “Shunxin-39” đăng ký tại Cameroon đã cắt đứt tuyến cáp biển quốc tế gần Cảng Cơ Long (Keelung) của Đài Loan. Toàn bộ thuyền viên trên con tàu này là người Trung Quốc. Ngày 25/2, tuyến cáp biển Đài Loan - Bành Hồ 3 (Taiwan-Penghu No. 3) đã bị cắt đứt. Cảnh sát biển Đài Loan đã bắt giữ một con tàu tên “Hong Tai” treo cờ Togo cùng với các thuyền viên người Trung Quốc vì nghi ngờ con tàu này là thủ phạm đằng sau sự cố đứt tuyến cáp biển nối đảo Đài Loan với quần đảo Bành Hồ.

Trong hai vụ việc trên, danh tính và nơi đăng ký của các con tàu phức tạp và không nhất quán. Sự che giấu có chủ đích này làm gia tăng nghi ngờ về việc Trung Quốc đã âm mưu phá hoại các tuyến cáp biển nhằm tạo ra “sự mơ hồ pháp lý” để né tránh trách nhiệm. 

“Shunxin-39” thuộc sở hữu của một công ty đăng ký tại Hong Kong do một người Trung Quốc đứng đầu. Con tàu này đã đăng ký tại Cameroon với tên gọi “Shunxin-39” và tại Tanzania với tên gọi “Xinshun-39”. Trước năm 2024, con tàu từng treo cờ Trung Quốc. Còn đối với tàu “Hong Tai”, lịch sử tên gọi của nó phức tạp hơn nhiều. Vào thời điểm con tàu bị Cảnh sát biển Đài Loan bắt giữ thì tên hệ thống nhận dạng tự động của tàu (Hong Tai 58) không khớp với tên mà nó tự nhận dạng qua radio hoặc tên được viết trên thân tàu (Hong Tai 168). Ngoài ra, mã nhận dạng Dịch vụ Di động Hàng hải (Maritime Mobile Service Identity - MMSI) của tàu chở hàng này đã được sử dụng bởi tàu “Hong Da 8” treo cờ Tanzania và tàu “Jin Long 389” treo cờ Trung Quốc. Cuộc điều tra của tờ Thời báo Tự do (Liberty Times) cho biết “Hong Tai 58”, “Hong Da 8” và “Jin Long 389” rất có thể là cùng một tàu chở hàng.

Những vụ phá hoại nêu trên không phải là các sự cố đầu tiên mà Đài Loan ghi nhận; trên thực tế, các vụ đứt cáp biển đã xảy ra từ những năm trước. Theo Cảnh sát biển Đài Loan, trong năm năm qua, có tới 51 trường hợp phá hoại trên các tuyến cáp biển quốc tế kết nối Đài Loan với các quốc gia khác và hơn 36 sự cố đối với 10 tuyến cáp nội địa kết nối đảo chính Đài Loan với các quần đảo xa xôi. 

Trung Quốc cũng không phải là lần đầu phá hoại tuyến cáp ngầm của Đài Loan. Tháng 2/2023, hai tuyến cáp biển nối đảo Đài Loan và đảo Mã Tổ (Matsu), nằm cách bờ biển phía đông nam Trung Quốc khoảng 20 km, đã bị cắt đứt chỉ trong vòng một tuần. Các sự cố này bộc lộ tính dễ tổn thương của các tuyến cáp biển – vốn có vai trò rất quan trọng đối với sức sống của nền dân chủ, đồng thời gióng hồi chuông cảnh báo các nhà hoạch định chính sách ở Đài Loan về thách thức mới này.

Hành vi phá hoại các tuyến cáp biển, vốn giữ vai trò thiết yếu đối với kết nối Internet và thông tin liên lạc của Đài Loan, là biểu hiện mới nhất của chiến thuật “quấy rối vùng xám” (grey-zone harassment) mà Trung Quốc bắt đầu triển khai tại Eo biển Đài Loan từ năm 2022. Mục tiêu của chiến thuật này là từng bước làm suy kiệt năng lực phòng vệ và khả năng đối kháng của hòn đảo. 

Trung Quốc trước giờ vẫn phủ nhận liên quan đến việc cắt đứt tuyến cáp biển của Đài Loan. Nhưng gần đây, tấm màn che phủ những lời biện bạch ấy đã mỏng dần, để lộ những toan tính không còn giấu giếm: phá hoại cơ sở hạ tầng viễn thông dưới đáy biển. Lần đầu tiên, Trung tâm nghiên cứu Khoa học tàu thủy Trung Quốc (China Ship Scientific Research Centre - CSSRC) và Phòng Thí nghiệm trọng điểm nhà nước về phương tiện có người lái dưới biển sâu (State Key Laboratory of Deep-sea Manned Vehicles) đã tiết lộ một công cụ có khả năng cắt đứt các tuyến cáp biển ở độ sâu lên đến 4.000 mét – sâu gấp đôi ngưỡng hoạt động tối đa của các tuyến cáp biển. Màn “giới thiệu” chưa từng có này – với vẻ ngoài là một bước tiến công nghệ – thực chất lại phơi bày một ẩn ý: ý đồ phiêu lưu quân sự ngày càng lộ liễu của Bắc Kinh ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Và điều đó đã khiến các quốc gia trong khu vực nghi ngại về một thế lực sẵn sàng đẩy “vùng xám” thành “ngưỡng đỏ” thông qua những hành vi quấy rối tinh vi.

Bắc Kinh nhắm đến các tuyến cáp biển của Đài Loan vì chúng là thành phần không thể thiếu đối với cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin và viễn thông của một quốc gia hiện đại. Việc các tuyến cáp này bị đứt quãng sẽ gây những cơn chấn động: thị trường gián đoạn, hoạt động điều phối của các chính phủ dân chủ có nguy cơ tê liệt, làm rạn nứt cấu trúc an ninh và quốc phòng. 

Hành vi cắt cáp biển cũng có thể được xem như một loại hình chiến tranh nhận thức (cognitive warfare). Bắc Kinh sẽ thông qua các sự cố này để tác động tới nhận thức của người dân Đài Loan, đặc biệt là ở các quần đảo gần bờ biển Trung Quốc, rằng chính phủ trung ương Đài Loan bất lực trước những thách thức ngày một gia tăng từ bên kia Eo biển. 

Thêm nữa, Trung Quốc có thể lợi dụng việc đứt đoạn đường truyền Internet để triển khai chiến dịch tung tin giả. Khi luồng truyền thông chính thống bị gián đoạn, chính phủ Đài Loan sẽ đối mặt với thách thức kép: không thể ngăn chặn, cũng không thể xác minh kịp thời, khiến công chúng hoang mang, mất phương hướng và dễ bị thao túng nhận thức.

Tuy vậy, cần ghi nhận rằng các sự cố đứt cáp biển xảy ra đầu năm 2025 không dẫn đến tình trạng tê liệt thông tin. Ngay ở quần đảo Bành Hồ – nơi phụ thuộc hoàn toàn vào tuyến cáp biển nối với đảo chính Đài Loan, người dân vẫn có thể truy cập Internet. Có được điều này là hệ thống cáp dự phòng và công nghệ truyền dẫn vi sóng, với sự hỗ trợ của Tập đoàn Chunghwa Telecom – nhà cung cấp dịch vụ viễn thông lớn nhất Đài Loan. Phản ứng nhanh chóng và hiệu quả cho thấy chính phủ Đài Loan đã ý thức sâu sắc tầm quan trọng của cáp biển và hiểm hoạ từ các hành vi phá hoại của Trung Quốc – vốn không chỉ nhắm vào hệ thống hạ tầng viễn thông, mà còn nhắm vào sức sống dân chủ của hòn đảo. 

Tháng 2/2023, khi hai tuyến cáp biển kết nối quần đảo Mã Tổ bị tàu Trung Quốc cắt, người dân trên quần đảo đã trải qua sự gián đoạn khó chịu trong vòng một tháng. Thời gian này, Tập đoàn Chunghwa Telecom đã chuyển sang hệ thống dự phòng, nhưng tốc độ truyền tải Internet rất chậm, tác động lớn lên nền kinh tế của địa phương, đặc biệt là hoạt động du lịch. Người dân phải mất 15-20 phút mới thành công gửi đi tin nhắn văn bản nhưng không thể truy cập các trang web mua sắm và đặt phòng. Sự cố này kéo dài tận 50 ngày trước khi được khắc phục hoàn toàn.

Thời gian qua, Bắc Kinh thường xuyên sử dụng tàu thuyền dân sự để nhắm vào các tuyến cáp biển nối giữa đảo chính Đài Loan với những quần đảo tiền tiêu – phần lớn nằm gần các thành phố ven biển của Trung Quốc. Mục tiêu không phải chỉ để gây gián đoạn mà còn nhằm quan sát phản ứng của Đài Bắc: từ thời gian ứng phó sự cố, phương án sửa chữa, cho đến huy động các tàu tham gia. Ở tầm chiến lược, cách thức Đài Loan đối phó với các sự cố cắt cáp sẽ định hình tư duy chiến lược của các nhà lãnh đạo quân đội Trung Quốc, đặc biệt trong bối cảnh nước này chưa từ bỏ kế hoạch xâm lược Đài Loan.

Mặc dù Đài Loan đã nhanh chóng phát hiện và giải quyết những sự cố đứt cáp biển, song khoảng cách giữa thực thi và phối hợp hành động giữa các cơ quan vẫn còn lớn. Đặt trong bối cảnh an ninh quốc gia, nếu những sự cố này không được khắc phục nhanh chóng thì hệ quả của chúng là vô cùng lớn. Việc đứt quãng thông tin, dù chỉ vài phút, có thể khiến hệ thống chỉ huy của quân đội bị vô hiệu hóa, dẫn đến việc kẻ thù lợi dụng thời gian này để đánh úp. Đồng thời, một hoặc hai tuyến cáp biển bị đứt không nhất thiết gây hậu quả nghiêm trọng, nhưng việc tất cả bị cắt đứt khi xảy ra xung đột lại vô cùng nguy hiểm.

Đài Loan đối phó ra sao?

Những tuyến cáp biển đóng vai trò không thể thiếu đối với đời sống và nền quốc phòng của quốc gia quần đảo. Không chỉ vậy, với vị trí là nút thắt nối liền châu Á với châu Mỹ, Đài Loan trở thành “trung tâm giao liên” quan trọng giữa Đông và Tây, đặc biệt trong bối cảnh cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc đã lan từ đất liền xuống đáy biển. 

Bảo vệ những tuyến cáp biển không chỉ là thách thức về công nghệ mà còn mang hàm ý địa chính trị. Hệ thống cáp biển của Đài Loan đóng vai trò không thể thiếu đối với sức bền của nền dân chủ, sự phát triển kinh tế, mối liên kết giữa hòn đảo với thế giới bên ngoài, cùng sự ổn định khu vực. Do đó, thất bại trong việc đối phó với những hành vi phá hoại của Trung Quốc sẽ là mối đe dọa cho an ninh Đài Loan.

Để đối phó với hoạt động cưỡng ép gia tăng từ Trung Quốc, Đài Loan nỗ lực tăng cường khả năng phục hồi và phát triển các hệ thống dự phòng nhằm giảm thiểu các vụ cắt cáp biển. Đi đầu trong nỗ lực tăng cường an ninh quốc gia là Bộ Kỹ thuật số Đài Loan (MODA). Năm 2024, MODA đã triển khai ba chiến lược nhằm bảo đảm khả năng truy cập của các mạng lưới liên lạc ở Đài Loan trong trường hợp khẩn cấp. Một trong những chiến lược đó là xây dựng giải pháp liên lạc “đa dạng và không đồng nhất” (diverse and heterogeneous) nhằm tránh phụ thuộc vào một mạng lưới truyền thông duy nhất. Đối với các quần đảo tiền tiêu, MODA áp dụng nguyên tắc “dự trữ và sao lưu” (backup and backup), gồm triển khai các trạm Vệ tinh Phi Địa tĩnh (Non-Geostationary Satellite), trợ cấp cho các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông để mở rộng hệ thống vi sóng và đầu tư vào cơ sở hạ tầng cáp biển. 

Việc xây dựng các hệ thống dự phòng vững chắc thay thế cho cáp biển đặc biệt quan trọng trong trường hợp cơ sở hạ tầng chính bị phá huỷ. Với nhận thức này, Đài Loan đã đẩy mạnh phát triển năng lực vệ tinh nội địa và mở rộng hợp tác với các đối tác quốc tế. Năm 2023, MODA đã phê duyệt kế hoạch hai năm nhằm xây dựng 700 trạm thu vệ tinh, với tổng kinh phí ước tính khoảng 18 triệu USD. Song song đó, Đài Loan đặt mục tiêu phóng bốn hệ thống truyền thông vệ tinh tầm thấp vào năm 2029. 

Sau khi thỏa thuận với SpaceX (công ty hàng không vũ trụ của tỷ phú Elon Musk) đổ vỡ vì tranh chấp quyền sở hữu dữ liệu và lo ngại về lập trường thân Trung Quốc của Musk, Đài Loan đã chủ động tìm kiếm các đối tác khác. Gần đây, Tập đoàn Chunghwa Telecom thông báo hợp tác với công ty vệ tinh Astranis của Mỹ để triển khai vệ tinh MicroGEO thế hệ thứ ba, dự kiến đi vào hoạt động từ năm 2026. 

Dù vậy, giới chuyên gia cảnh báo những nỗ lực hiện tại vẫn chưa đủ để thay thế hoàn toàn mạng lưới thông tin liên lạc vốn phụ thuộc nặng nề vào các tuyến cáp biển. Hiện nay, hệ thống kết nối vệ tinh mới chỉ duy trì các dịch vụ thiết yếu, phần lớn giới hạn trong hoạt động quản lý nhà nước và an ninh quốc gia.

Về mặt pháp lý, MODA đã đề xuất chỉ định toàn bộ 14 tuyến cáp ngầm quốc tế và 10 tuyến cáp ngầm nội địa là Cơ sở hạ tầng quan trọng (Critical Infrastructure - CI) nhằm tăng cường sự giám sát từ phía chính phủ. Bên cạnh đó, vào tháng 1, Bộ Quốc phòng Đài Loan đã chỉ định bốn khu vực trọng yếu – bao gồm các vùng biển ngoài khơi quận Bali của Thành phố Tân Bắc (New Taipei), thị trấn Phòng Sơn (Fangshan) của huyện Bình Đông (Pingtung), thị trấn Đầu Thành (Toucheng) của huyện Nghi Lan (Yilan), và huyện đảo Bành Hồ – làm trọng điểm giám sát. Tại đây, lực lượng chức năng sẽ theo dõi chặt chẽ các tàu có biểu hiện bất thường như dừng chuyển động, thay đổi tốc độ đột ngột hoặc có dấu hiệu khả nghi. Những biện pháp này nhằm giảm thiểu nguy cơ các tàu cố ý xâm phạm hoặc phá hoại các tuyến cáp biển – mắt xích sống còn trong hệ thống thông tin của Đài Loan. 

Dù tiếp tục triển khai các kế hoạch dự phòng, Đài Loan đối mặt với tình trạng thiếu hụt tàu sửa chữa chuyên dụng. Hiện nay, đội tàu sửa chữa cáp quốc tế chỉ khoảng 60 chiếc và phần lớn đã cũ kỹ, khiến thời gian sửa chữa kéo dài khoảng 40 ngày, tuỳ thuộc vào điều kiện thời tiết, vị trí địa lý và mức độ ưu tiên. Trước tình hình đó, chính phủ đang cân nhắc sở hữu một tàu sửa cáp chuyên biệt - tuy chi phí cao nhưng sẽ giúp Đài Loan chủ động hơn và rút ngắn đáng kể thời gian khôi phục thông tin liên lạc trong trường hợp khẩn cấp.

Để đối phó hiệu quả với các hành vi quấy rối từ Trung Quốc, Đài Loan không nên chỉ dựa vào năng lực của mình, mà cần chủ động tăng cường hợp tác với các nền dân chủ trên thế giới, cũng như với các quốc gia đang chịu sức ép tương tự từ Bắc Kinh. Các mạng lưới liên kết chiến lược không chỉ giúp tăng cường khả năng phòng vệ cho Đài Loan, mà còn gửi đi thông điệp mạnh mẽ về sự đoàn kết chống lại các hành vi cưỡng ép.

Các hành động phá hoại cáp biển do Trung Quốc thực hiện đã vượt ra ngoài phạm vi Eo biển Đài Loan. Tháng 11/2024, hai tuyến cáp biển tại vùng Baltic – một tuyến nối Phần Lan với Đan Mạch và một tuyến nối Thuỵ Điển với Lithuania – bị nghi ngờ do tàu chở hàng Yi Peng 3 của Trung Quốc cố tình cắt đứt. Những hành động này càng nhấn mạnh sự cần thiết của việc tăng cường phối hợp giữa các quốc gia dân chủ, đặc biệt thông qua việc chia sẻ thông tin tình báo và giám sát chung các tuyến cáp biển. Nhờ đó, Đài Loan có thể phản ứng nhanh chóng và toàn diện hơn trước các mối đe dọa từ chiến thuật “vùng xám” của Trung Quốc. Chính phủ nước này cũng nên thúc đẩy Tập đoàn Chunghwa Telecom gia nhập Ủy ban Bảo vệ Cáp quốc tế (International Cable Protection Committee - ICPC).

Trong kỷ nguyên số, cáp biển không chỉ là hạ tầng viễn thông mà còn là tài sản chiến lược mang ý nghĩa địa chính trị và địa kinh tế. Trước nguy cơ rõ rệt từ các hoạt động “vùng xám” của Trung Quốc, hệ thống cáp biển càng trở thành tài sản và điểm yếu dễ bị tổn thương. Chính vì vậy, chính phủ Đài Loan cần xây dựng một kế hoạch bảo vệ toàn diện và có tầm nhìn dài hạn đối với các hệ thống viễn thông trọng yếu, từ đó đảm bảo sự thông suốt trong trao đổi thông tin, củng cố sức bền của nền dân chủ, và nâng cao vị thế chiến lược của Đài Loan trên trường quốc tế.

Bạn có hài lòng về bài viết? Đóng góp cho VSF tại đây. Mọi đóng góp tài chính từ quý độc giả đều là nguồn động lực to lớn để chúng tôi tiếp tục xuất bản những nội dung chất lượng cho cộng đồng.