“Bài toán” tái thiết Dải Gaza

Một Gaza hoang tàn “hậu chiến”

Sau hơn hai năm chiến sự thảm khốc, gần như toàn bộ khu vực Gaza đã trở thành những đống gạch vụn đổ nát do những trận không kích từ Israel. Theo thống kê sơ bộ, 80% cơ sở hạ tầng tại Gaza đã bị phá hủy, với nhiều nhà ở và các cơ sở hạ tầng thiết yếu khác như y tế, hệ thống cấp nước, hệ thống điện bị hư hại trên diện rộng. Một số chuyên gia ước tính sẽ phải mất hàng thập kỷ để dọn dẹp hàng tấn gạch vụn và bom mìn còn sót lại trong đống đổ nát, chưa kể đến công cuộc xây dựng lại những cơ sở hạ tầng này sau đó.

Hầu hết mọi lĩnh vực, bao gồm sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, giáo dục hay các hoạt động xã hội khác ở Gaza, đều bị đình trệ hoàn toàn. Cơ sở cho nông nghiệp như đất đai, máy móc nông nghiệp, hệ thống thủy lợi… cũng bị tàn phá nghiêm trọng, khiến nền kinh tế khu vực hoàn toàn không có cơ sở hay khả năng để tự phục hồi. Tỷ lệ lạm phát tại khu vực cũng tiếp tục gia tăng ở mức rất cao cùng với tình trạng khan hiếm nhu yếu phẩm, khiến người dân gặp khó khăn khi chi trả các chi phí và phải trông chờ vào viện trợ từ bên ngoài Dải Gaza. Mặc dù Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) và các tổ chức nhân đạo khác đã được phép đưa một phần viện trợ vào khu vực, nhưng khối lượng nhu yếu phẩm này vẫn không đủ cho khoảng 2 triệu người dân Palestine sinh sống tại đây. Nạn đói đã phần nào được đẩy lùi, song theo thống kê từ Liên Hợp Quốc, hơn 100.000 trẻ em Palestine vẫn bị suy dinh dưỡng nghiêm trọng, và khoảng 1,3 triệu người đang sống trong những căn lều tạm bợ và cần nơi trú ẩn an toàn. Ngoài ra, do hệ thống thu gom rác thải gần như đã sụp đổ, người dân Gaza phải sống trong tình trạng ô nhiễm và thiếu nước sạch nghiêm trọng, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm và ảnh hưởng đến sức khỏe.

Như vậy, để bắt đầu công cuộc tái thiết Dải Gaza, đồng thời khôi phục cuộc sống thường nhật và đảm bảo quyền lợi của người dân Palestine, vẫn còn rất nhiều vấn đề cần được giải quyết. Vấn đề đầu tiên liên quan đến quyền quản trị Dải Gaza, cũng là vấn đề phức tạp và gây ra nhiều tranh cãi nhất giữa Israel với Palestine nói riêng và cộng đồng các nước Ả Rập nói chung trong suốt gần tám thập kỷ. Chỉ khi có một thực thể chính trị đứng ra lãnh đạo, ổn định tình hình hậu chiến, và đưa ra các kế hoạch tái thiết phù hợp, thì công cuộc tái thiết lâu dài về kinh tế mới có thể thực sự bắt đầu.

Nếu quyền quản trị Dải Gaza được trao cho người Palestine, chính quyền Palestine (PLO) có thể trở thành một “ứng cử viên” tiềm năng cho vị trí lãnh đạo, nhất là khi địa vị pháp lý của thực thể này đã được củng cố sau các quyết định công nhận PLO của các nước phương Tây như Anh, Pháp tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc hồi tháng 9/2025. Tuy nhiên, cho đến nay, do Israel phản đối giải pháp hai nhà nước (two-state solution), vẫn chưa có một lời giải thích hợp cho bài toán quản trị Dải Gaza - một giải pháp vừa làm hài lòng cả hai phía, vừa đảm bảo quyền lợi chính trị của người Palestine. Cùng với đó, điều quan trọng là cần xây dựng lại các cơ sở hạ tầng thiết yếu như nhà ở, hệ thống điện nước, trường học, bệnh viện và khôi phục lại nền kinh tế tại Gaza, từ đó đảm bảo sinh kế và cuộc sống bền vững cho người dân tại dải đất này.

Đã có các kế hoạch nào nhằm tái thiết Gaza?

Trong hơn hai năm chiến sự, giữa những đợt ngừng bắn và hy vọng hòa bình mong manh, các bên liên quan đã đề xuất nhiều kế hoạch tái thiết Dải Gaza. Dù vậy, đa số các kế hoạch mới chỉ nằm trên bàn đàm phán thay vì được triển khai vì thiếu nguồn lực, cũng như vấp phải sự phản đối từ phía Mỹ và Israel.

Đơn cử có thể kể đến kế hoạch tái thiết được các nước Ả Rập đề xướng và hậu thuẫn sau lệnh ngừng bắn tạm thời đầu tháng 1/2025. Kế hoạch này kêu gọi Hamas chuyển giao quyền lực cho một cơ quan quản trị lâm thời cho đến khi có thể tổ chức tổng tuyển cử, từ đó giúp PLO nắm quyền kiểm soát tại khu vực. Về mặt tái thiết, kế hoạch không hướng đến di dời người dân Palestine khỏi dải Gaza, mà vạch ra các nội dung hành động nhằm tái thiết một cuộc sống ổn định lâu dài cho họ, bao gồm việc dọn dẹp đống đổ nát, rà phá bom mìn, xây dựng lại các công trình, nhà cửa, khôi phục hệ thống dịch vụ thiết yếu, với chi phí thực hiện là 53 tỷ USD.

Tuy kế hoạch này được nhiều quốc gia hoan nghênh, nhưng Mỹ lại bác bỏ với lý do rằng khu vực này hiện không phù hợp để người dân Gaza sinh sống. Nhiều nhà bình luận cho rằng nguyên nhân thật sự bắt nguồn từ lập trường đầy tính kinh doanh hơn là những toan tính chính trị của chính quyền Donald Trump đối với Dải Gaza, đó là trục xuất người dân Palestine và đầu tư xây dựng những khu định cư, nghỉ dưỡng sang trọng ở khu vực. Dù lý do thực sự là gì, kế hoạch này cũng đã bị bỏ ngỏ sau khi lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Hamas và Israel đổ vỡ vào tháng 3/2025.

Tiếp đó, vào tháng 9/2025, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua “Tuyên bố New York về giải quyết hòa bình vấn đề Palestine và thực hiện giải pháp hai nhà nước”, trong đó cam kết thực hiện các bước đi cụ thể để giải quyết xung đột tại Dải Gaza bằng biện pháp hòa bình và thực hiện giải pháp hai nhà nước, đồng thời hướng đến xây dựng một Nhà nước Palestine độc ​​lập, có chủ quyền, cùng tồn tại hòa bình với Israel, từ đó có thể tiến hành công cuộc tái thiết lại khu vực. Phía Israel và Mỹ tiếp tục phản đối nghị quyết, cho rằng “Tuyên bố New York” sẽ tạo điều kiện cho “lực lượng khủng bố” Hamas tiếp tục duy trì hoạt động, đe dọa nghiêm trọng đến an ninh của Israel nói riêng và khu vực Trung Đông nói chung.

Về phía người Palestine, PLO từng đưa ra Kế hoạch 5 năm nhằm tái thiết dải Gaza. Kế hoạch này được phát triển từ kế hoạch bị bỏ ngỏ của các nước Ả Rập hồi đầu năm 2025, phản ánh tương đối đầy đủ những nguyện vọng của bản thân người Palestine với 3 giai đoạn thực hiện, trải rộng trên 18 lĩnh vực, từ các vấn đề an sinh như nhà ở, giáo dục, đến các vấn đề vĩ mô khác như quyền quản trị Gaza và xây dựng một Palestine thống nhất giữa bờ Tây và Dải Gaza. Đại diện PLO - Thủ tướng Mohammad Mustafa đã khẳng định rằng kế hoạch này không chỉ nhằm xây dựng Gaza trở thành một khu vực rộng mở, thịnh vượng của Nhà nước Palestine, mà còn “củng cố sự thống nhất về mặt chính trị và lãnh thổ giữa Gaza và bờ Tây”.

Một dự án khác là Phoenix Gaza, do một nhóm chuyên gia và học giả Palestine ở Gaza, Bờ Tây và cộng đồng người Palestine ở nước ngoài thúc đẩy, chủ yếu tập trung vào lợi ích của cộng đồng người Palestine và chống lại sự can thiệp từ các thế lực bên ngoài. Tuy nhiên, do vấn đề kinh phí và nguồn lực, cùng với sự phản đối và chống phá từ phía Israel, việc hiện thực hóa các dự án này rất có thể sẽ tiếp tục vấp phải nhiều khó khăn.

Cuối cùng, kế hoạch đáng chú ý nhất - và tạm được coi là khả thi nhất cho đến thời điểm này - là Kế hoạch hòa bình 20 điểm của Tổng thống Mỹ Donald Trump, mà tuyên bố Sharm El-Sheikh và lệnh ngừng bắn kéo dài từ tháng 10/2025 đến nay được coi là giai đoạn mở đầu. Nhìn chung, kế hoạch đặt mục tiêu phi quân sự hóa Gaza và loại bỏ khả năng Hamas nắm quyền kiểm soát khu vực, thông qua việc thành lập “Hội đồng Hòa bình” như một cơ quan có thẩm quyền chuyển tiếp, giám sát việc giải trừ vũ khí của Hamas và các phe phái khác. Hơn nữa, về lý thuyết, kế hoạch không buộc người dân Palestine phải rời khỏi Gaza (Điểm số 12), đồng thời cũng không cho phép Israel vĩnh viễn chiếm đóng dải đất này mà sẽ thành lập Lực lượng ổn định quốc tế (ISF) tạm thời tại Gaza. Tuy nhiên, kế hoạch không nêu rõ thời điểm Israel cần rút quân, mà chỉ diễn giải một cách hết sức mơ hồ về một thời điểm khi Israel cảm thấy vùng đất này đã không còn là hiểm họa an ninh đối với họ. Sự mơ hồ này để lại khoảng trống pháp lý để Israel tiếp tục chiếm đóng Dải Gaza, qua đó khiến tình hình an ninh khu vực tiếp tục diễn biến phức tạp với các cuộc tấn công và không kích của Israel vào lực lượng Hamas và cả thường dân Palestine.

Giai đoạn đầu tiên của kế hoạch đã bắt đầu từ tháng 10/2025, với việc trao đổi con tin Israel bị Hamas giam giữ và các tù nhân Palestine do Israel giam giữ. Lực lượng Israel rút lui về ranh giới ngừng bắn được gọi là “Đường Vàng” (Yellow Line) nhưng vẫn kiểm soát phần lớn lãnh thổ tại Gaza. Sau hơn ba tháng thực thi, đến tháng 1/2026, phía Mỹ tuyên bố giai đoạn thứ nhất của thỏa thuận ngừng bắn được coi là đã hoàn tất. Lập luận này cũng được củng cố khi Israel kết thúc chiến dịch tìm kiếm con tin cuối cùng tại Dải Gaza vào ngày 27/1/2026, bởi việc trao trả con tin giữa hai bên được coi là rào cản cuối cùng để tiến tới hòa bình lâu dài tại khu vực.

Để tiến hành giai đoạn hai của “Kế hoạch Hòa bình”, về mặt kỹ trị, Tổng thống Trump đã thành lập cơ quan “Hội đồng Hòa bình” với nhiệm vụ giám sát và thực thi thỏa thuận ngừng bắn cũng như việc tái thiết Dải Gaza. Để trực tiếp điều hành các công việc này, một Ủy ban Kỹ trị ở Palestine được giám sát bởi Hội đồng Hòa bình, với tên gọi chính thức là Ủy ban quốc gia điều hành Gaza (NCAG), đã được thiết lập, do ông Ali Shaath - một cựu quan chức chính quyền Palestine đứng đầu. Về công cuộc khôi phục dải Gaza, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã đề xuất Kế hoạch “Gaza mới”, với số vốn cần huy động ít nhất là 25 tỷ USD để xây dựng hệ thống hạ tầng, tiện ích và dịch vụ, gồm các khu dân cư xen kẽ, khu du lịch, sân bay, cảng biển và hạ tầng công nghiệp. Kế hoạch tái thiết cũng được chia ra thành các giai đoạn nhỏ, mỗi giai đoạn tập trung vào một khu vực. Trong đó, giai đoạn I tập trung vào Rafah và Khan Yunis; giai đoạn II mở rộng phát triển khu vực Khan Yunis; giai đoạn III hướng tới các trại tị nạn ở khu vực trung tâm; giai đoạn IV tập trung vào tái thiết Thành phố Gaza. Ngoài ra, chính quyền Trump cũng đề xuất thiết lập một quỹ đầu tư trị giá 3 tỷ USD để phát triển các khu thương mại, khu kinh doanh và cung cấp các khoản trợ cấp, với mục tiêu thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp và hoạt động kinh tế địa phương tại Gaza.

Tầm nhìn này tiếp tục được chính quyền Trump khẳng định tại phiên họp khai mạc Hội đồng Hòa bình mới đây, diễn ra từ ngày 18/2 - 19/2 (giờ Việt Nam). Dù cuộc họp được đánh giá là “mang tính thăm dò” và chưa có nhiều tiến triển đột phá, nhưng nhiều quốc gia tham dự đã cam kết viện trợ một khoản kinh phí xác định (trong đó Mỹ cam kết đóng góp 10 tỷ USD, một số nước Ả Rập cam kết hỗ trợ từ 1 tỷ USD) cùng với những hỗ trợ khác về nhân lực và vật lực, như cử binh sĩ đến tham gia lực lượng an ninh quốc tế, đào tạo nhân sự, tái lập các dịch vụ thiết yếu như y tế, giáo dục, và an ninh trật tự.

“Bài toán” tái thiết chưa có lời giải

Hàng loạt kế hoạch tái thiết nêu trên cho thấy cộng đồng quốc tế rất quan tâm đến việc “hồi sinh” Dải Gaza từ đống đổ nát hoang tàn. Bên cạnh đó, người dân Palestine đã có thể trở về nhà với ước vọng bắt đầu một cuộc sống mới. Tuy nhiên, ý chí và niềm tin của người dân Gaza và cộng đồng quốc tế là chưa đủ để giải quyết bài toán tái thiết quy mô lớn, trong bối cảnh tiến trình này đang đối mặt với hàng loạt trở ngại nghiêm trọng trên các phương diện chính trị, an ninh, kinh tế và xã hội, đe dọa khả năng duy trì hòa bình và ổn định lâu dài tại khu vực.

Thứ nhất, về chính trị - an ninh, nền hòa bình hiện tại ở Gaza là tương đối mong manh. Dù đã trải qua giai đoạn đầu tiên với thỏa thuận ngừng bắn được tuyên bố là đã hoàn tất, cả Israel và Hamas đều bị cáo buộc vẫn tiếp tục các vụ không kích và các cuộc tấn công, mà cả hai phía đều tuyên bố là để đáp trả việc đối thủ vi phạm lệnh ngừng bắn. Lệnh ngừng bắn liên tục bị vi phạm đã khiến môi trường an ninh tại Dải Gaza tiếp tục bất ổn, đặt ra rủi ro rõ ràng cho bất kỳ nỗ lực tái thiết nào.

Bên cạnh đó, bất chấp áp lực từ chính quyền Donald Trump, Israel vẫn từ chối rút quân khi ISF chưa được triển khai và Hamas chưa giải giáp, đồng thời phản đối giải pháp hai nhà nước. Israel vẫn kiên trì với mục tiêu phi quân sự hóa Dải Gaza và tiếp tục lấn sâu vào lãnh thổ Gaza bằng cách mở rộng “Đường Vàng”, cũng như tiến hành các vụ không kích phá hủy nhiều hạ tầng được cho là đã bị lực lượng Hamas cài bom. Thậm chí, Israel có thể sẽ lên kế hoạch cho một chiến dịch đổ bộ khác nếu Hamas không giải giáp trước tháng 3. Về phía Hamas, lực lượng này tuyên bố sẵn sàng chuyển giao quyền lực nhưng sẽ không giải giáp cho đến khi có những cuộc đàm phán nhằm thành lập nhà nước Palestine để tiếp quản Gaza. Hamas cũng yêu cầu Israel phải rút quân khỏi khu vực. Tuy nhiên, trước mắt kế hoạch của Tổng thống Trump không đề cập cụ thể thời điểm chuyển giao quyền lực cho chính quyền Palestine và thành lập nhà nước Palestine, mà chỉ tuyên bố mơ hồ là sẽ chuyển giao quyền lực cho chính quyền Palestine sau khi họ “hoàn thành cải cách bộ máy một cách thỏa đáng”.

Việc cả hai phía đều đưa ra những yêu cầu mà đối phương khó có thể chấp nhận khiến việc chuyển giao sang giai đoạn tái thiết tiếp theo rơi vào bế tắc. Hơn nữa, cho đến nay, khá ít quốc gia đồng thuận với việc cử quân đội tham gia ISF, chưa kể đến việc Israel và Hamas đều có lập trường mâu thuẫn về vai trò của ISF tại khu vực. Trong khi Israel phản đối những nước như Thổ Nhĩ Kỳ tham gia ISF, đồng thời mong muốn lực lượng này hỗ trợ công cuộc giải giáp và chiến đấu chống lại Hamas nếu cần, thì Hamas lại đề xuất các nước Hồi giáo tham gia nhằm chống lại các cuộc tấn công từ phía Israel và bảo vệ người dân Gaza. Nếu hai phía không thể thống nhất lập trường đối với các vấn đề quản trị và an ninh nêu trên, tình hình khu vực sẽ tiếp tục là sự giằng co giữa hai phía thay vì sự ổn định lâu dài.

Hơn nữa, cần lưu ý rằng các bên vẫn chưa đạt được một kế hoạch thống nhất để tái thiết Dải Gaza. Dù Tổng thống Trump đã và đang thúc đẩy hoạt động của Hội đồng Hòa bình, nhưng nhiều quốc gia vẫn tuyên bố sẽ không tham gia Hội đồng này do lo ngại về “chủ nghĩa thực dân mới” (new colonialism) ẩn dưới vỏ bọc tái thiết, đẩy người dân Palestine vào một vòng xoáy đàn áp và bóc lột khác. Hơn nữa, cũng có ý kiến cho rằng các nước châu Âu phản đối Hội đồng Hòa bình là do Tổng thống Trump đã tuyên bố về một “sứ mệnh lớn hơn” trên phạm vi toàn cầu, hàm ý những kế hoạch mới có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của Ukraine. Do đó, các bên tiếp tục có những hành động riêng lẻ. Đơn cử như Na Uy, sau khi thông báo không gia nhập cùng đồng minh là Mỹ trong Hội đồng Hòa bình, chính phủ nước này cho biết sẽ tổ chức gây quỹ để hỗ trợ cho người dân Palestine. Bất đồng giữa các bên có tiếng nói và khả năng tham gia khắc phục hậu quả chiến tranh tại Gaza có thể gây phân tán nguồn lực vốn đã ít ỏi cho công cuộc tái thiết, khiến cho triển vọng “hồi sinh Gaza” và trả lại một cuộc sống bình yên cho người dân Palestine vẫn tương đối mờ mịt.

Khó khăn tiếp theo liên quan đến kinh phí và nguồn lực cho công cuộc tái thiết. Hiện tại Israel vẫn đang phong tỏa phần lớn biên giới tại Dải Gaza và chỉ mới mở cửa hạn chế đối với cửa khẩu Rafah, khiến cho viện trợ và hàng hóa phục vụ cho đời sống hàng ngày cũng như việc khôi phục hạ tầng tại Dải Gaza trở nên hết sức khan hiếm. Người dân Palestine vẫn gặp khó khăn trong việc duy trì cuộc sống ở mức tối thiểu; chưa kể là máy móc, thiết bị và vật liệu cần thiết cho công cuộc dọn dẹp đống đổ nát cũng như xây dựng lại nhà cửa và các công trình đã bị tàn phá trong chiến tranh vẫn còn thiếu thốn.

Rõ ràng là với tình hình này, người dân Palestine rất cần đến sự trợ giúp từ cộng đồng quốc tế. Dù trong phiên họp mới đây của Hội đồng Hòa bình, các nước đã cam kết sẽ đóng góp cho công cuộc tái thiết, nhưng vẫn chưa có những thông tin rõ ràng về việc khi nào, và bằng cách nào, hay thông qua đơn vị nào để các khoản kinh phí này được giải ngân, khiến cho những cam kết này dường như vẫn chỉ là những lời hứa hẹn mù mờ và thiếu xác thực.

Không dừng lại ở đó, vấn đề nguồn nhân lực tham gia tái thiết cũng là dấu chấm hỏi lớn, bởi xung đột kéo dài hơn hai năm đã gây ra rất nhiều thương vong, mà phần lớn trong số đó có thanh niên và trẻ em. Không kể đến những người chết vì dịch bệnh và nạn đói, các thống kê đã chỉ ra rằng các vụ tấn công của Israel đã khiến khoảng 70.000 người thiệt mạng và khoảng 170.000 người bị thương. Theo cơ quan y tế Gaza, kể từ khi lệnh ngừng bắn mới nhất có hiệu lực ngày 10/10/2025, binh sĩ Israel đã sát hại thêm ít nhất 470 người Palestine ở Gaza. Nhiều người còn sống sót đã rời khỏi Dải Gaza qua cửa khẩu Rafah để tiếp nhận điều trị y tế, nhưng rất khó để họ quay trở lại Gaza khi Israel đang kiểm soát biên giới một cách nghiêm ngặt. Số người chết quá lớn cùng việc nhiều người rời bỏ Gaza gây ra tình trạng thiếu hụt lao động nghiêm trọng tại khu vực, một lần nữa đòi hỏi sự trợ giúp từ các quốc gia và tổ chức nhân đạo.

Những vấn đề xã hội và nhân đạo tại Gaza cũng gây ra những thách thức nghiêm trọng. Người dân Gaza đang đối mặt với sang chấn tâm lý sâu sắc do người thân chết trong xung đột, nhà cửa bị phá hủy và trẻ em không được đến trường trong thời gian dài. Cùng với đó, việc hầu hết các tòa nhà bị phá hủy và các giấy tờ pháp lý về quyền sở hữu và sử dụng đất bị thất lạc đã làm gia tăng nguy cơ tranh chấp đất đai trong quá trình tái thiết. Như bà Sarah Poole, đại diện Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), nhận định, vấn đề quyền sở hữu đất đai và tài sản tại Dải Gaza là “rất phức tạp” và có thể trở thành điểm nghẽn lớn nếu không được giải quyết thỏa đáng.

Cuối cùng, các kế hoạch tái thiết Gaza do các thực thể bên ngoài đề xuất cũng gây nghi ngại về quyền tự quyết và bản sắc của người Palestine. Nếu không có sự tham gia thực chất của chính người dân nơi đây, các nỗ lực tái thiết là “lợi bất cập hại” khi chúng có nguy cơ làm sâu sắc thêm vòng xoáy bạo lực và tước đoạt. Sự hỗ trợ và đầu tư quốc tế, trong một số trường hợp, có thể làm suy yếu chủ quyền của Palestine thông qua các yêu cầu nhượng bộ chính trị, đặc biệt trong quan hệ với Israel, khiến người dân Palestine khó có thể chấp nhận các giải pháp đến từ những chủ thể mà họ coi là đã dung túng hoặc trực tiếp tham gia vào các hành động diệt chủng. Và trong trường hợp này, dù Hamas có thể sẽ giải giáp, nhưng chính sự bất mãn từ phía những người dân “thấp cổ bé họng”, không có quyền tự quyết, sẽ tiếp tục châm ngòi cho những phong trào “Hamas mới”. Do đó, tái thiết Gaza không chỉ đơn thuần là vấn đề vật chất, mà còn là cuộc đấu tranh để bảo vệ quyền tự quyết, bản sắc và tương lai chính trị của người Palestine.

Số phận người dân Palestine tại Dải Gaza

Bất chấp những tổn thất nặng nề về con người và cơ sở hạ tầng, một thực tế khó phủ nhận là đa số người Palestine vẫn mong muốn bám trụ tại Dải Gaza, với ý chí và quyết tâm to lớn nhằm khôi phục cuộc sống và giữ gìn chủ quyền lẫn bản sắc. Đối với họ, tái thiết không chỉ là việc xây dựng lại nhà cửa đã bị phá hủy, mà còn là sự khẳng định quyền được ở lại trên chính mảnh đất của mình. Do đó, bất kỳ kế hoạch tái thiết nào không đặt người dân Palestine vào vị trí trung tâm đều khó có thể đạt được tính chính danh và bền vững.

Tuy nhiên, khi công bố kế hoạch “Gaza mới”, chính quyền Trump hầu như không đề cập đến số phận cụ thể của người Palestine trong giai đoạn tái thiết. Người dân Palestine sẽ sinh sống ở đâu, được bố trí tạm cư như thế nào, hay liệu họ có được quyền quay trở lại những khu vực đã bị phá hủy? Những câu hỏi còn bỏ ngỏ này cho thấy trọng tâm của kế hoạch vẫn thiên về khía cạnh kỹ thuật và an ninh, trong khi vấn đề con người - yếu tố cốt lõi quyết định sự thành bại của tái thiết - lại bị bỏ qua hay diễn giải mơ hồ.

Trong khi đó, chính sách kiểm soát biên giới của Israel khiến tương lai của người dân Palestine tại Dải Gaza càng thêm mờ mịt. Israel đã đồng thuận sẽ mở lại các cửa khẩu sau khi thi thể của con tin cuối cùng được Hamas trao trả, nhưng đồng thời vẫn chủ trương thiết lập các điểm kiểm soát quân sự, đặc biệt tại cửa khẩu Rafah, nhằm hạn chế số lượng người Palestine quay trở lại quê nhà. Cách tiếp cận này phản ánh rõ quan điểm của chính quyền Israel là “khuyến khích” nhiều người Palestine rời khỏi Gaza hơn là tạo điều kiện để họ trở về dải đất này. Dù Israel phủ nhận việc di dời dân cư bằng biện pháp cưỡng bức, việc khuyến khích di cư trong bối cảnh phong tỏa, bất ổn an ninh và thiếu thốn điều kiện sống vẫn tạo ra sức ép gián tiếp đối với người dân Palestine.

Những diễn biến này làm dấy lên lo ngại rằng công cuộc tái thiết Gaza có thể xem nhẹ quyền tự quyết của người dân Palestine, biến quá trình tái thiết thành một công cụ quản lý khủng hoảng và trục lợi của các nước lớn hơn là một giải pháp chính trị lâu dài. Như Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã nhấn mạnh, để thực sự tái thiết Gaza, không chỉ cần “bê tông và thép” mà quan trọng hơn là một khung chính trị đủ rõ ràng, được tất cả các bên chấp thuận và dựa trên luật pháp quốc tế. Chỉ trong khuôn khổ đó, tái thiết mới có thể bền vững, thay vì trở thành bước đệm cho các hình thức kiểm soát và diệt chủng mới. Trong ngắn hạn, ưu tiên hàng đầu vẫn phải là đảm bảo viện trợ nhân đạo đầy đủ, liên tục và không bị cản trở cho người dân Gaza, đồng thời chấm dứt các hành động làm leo thang căng thẳng như cưỡng ép di dời dân cư hoặc mở rộng các khu định cư Do Thái bất hợp pháp. Nếu không giải quyết được những vấn đề căn bản này, mọi kế hoạch tái thiết, dù được “quảng cáo” với quy mô lớn đến đâu, cũng khó có thể đem lại cuộc sống ổn định với đầy đủ các quyền cơ bản cho người dân Palestine, chưa nói đến việc tạo nền tảng cho một nền hòa bình lâu dài tại Dải Gaza.

***

Nhìn chung, công cuộc tái thiết Dải Gaza hiện đối mặt với những khó khăn và thách thức to lớn, không chỉ do mức độ tàn phá nghiêm trọng trong giai đoạn hậu xung đột mà còn bởi sự thiếu vắng một giải pháp chính trị - an ninh và kinh tế thích hợp cho tình hình phức tạp tại khu vực. Khi môi trường an ninh tiếp tục bất ổn, tiến trình cải cách và chuyển giao chính trị vẫn còn mơ hồ, nguồn lực kinh tế không bền vững và quyền lợi cũng như tiếng nói của người dân Palestine chưa được đặt ở vị trí trung tâm, việc tái thiết Gaza khó có thể vượt ra khỏi khuôn khổ của các biện pháp khẩn cấp và tạm thời.

Nói cách khác, tái thiết chỉ là quá trình khôi phục cơ sở hạ tầng, mà phải gắn liền với việc đảm bảo quyền tự quyết, an ninh con người và một lộ trình chính trị khả thi cho Palestine. Nếu không giải quyết được các vấn đề cốt lõi này, các kế hoạch tái thiết, dù được đầu tư nguồn lực to lớn, vẫn khó mang lại một nền hòa bình lâu dài cho Gaza.

Nguyễn Hạnh Lan hiện là sinh viên khoa Chính trị Quốc tế và Ngoại giao - Học viện Ngoại giao. Hạnh Lan quan tâm đến quan hệ quốc tế tại khu vực Trung Đông và Trung Quốc. Bạn đọc có thể liên hệ tác giả qua email: [email protected].